ગીરનું જંગલ: એશિયાઈ સિંહોનું એકમાત્ર ઘર અને સંરક્ષણનો ઇતિહાસ.

ગુજરાતનું ગૌરવ અને ભારતની શાન એવા ગીરના જંગલનું નામ પડતાં જ આંખો સામે ડાલામથ્થા સિંહની ભવ્ય આકૃતિ ઉપસી આવે છે. ‘સાવજ’ના હુલામણા અને ગર્વિષ્ઠ નામથી ઓળખાતો એશિયાઈ સિંહ (Asiatic Lion) આજે સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર ને માત્ર ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલા ગીરના જંગલોમાં જ જોવા મળે છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્ય એ માત્ર એક જંગલ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ, વન્યજીવો અને માનવીય સંરક્ષણના અતૂટ પ્રયાસોની એક જીવંત કથા છે. એક સમયે લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી ગયેલી આ પ્રજાતિને બચાવવા માટે થયેલા પ્રયત્નો વિશ્વના વન્યજીવ સંરક્ષણ ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલા છે.

આ લેખમાં આપણે ગીરના જંગલનો પરિચય, એશિયાઈ સિંહોની વિશેષતાઓ, તેમના સંરક્ષણનો રોમાંચક અને સંઘર્ષપૂર્ણ ઇતિહાસ, માલધારીઓ સાથેનું તેમનું સહઅસ્તિત્વ અને ભવિષ્યના પડકારો વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય: એક ભૌગોલિક અને પારિસ્થિતિક પરિચય

ગીરનું જંગલ ભારતની પશ્ચિમે આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પમાં આવેલું છે. તે જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લાઓમાં પથરાયેલું છે. ૧૯૬૫માં આ વિસ્તારને વન્યજીવ અભયારણ્ય તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

ભૌગોલિક વિસ્તાર

• કુલ વિસ્તાર: ગીરનું કુલ સંરક્ષિત ક્ષેત્ર આશરે ૧૪૧૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૪૧,૨૦૦ હેક્ટર) જેટલું છે.
• રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: આ ૧૪૧૨ ચો.કિમી.માંથી ૨૫૮ ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારને સંપૂર્ણપણે ‘નેશનલ પાર્ક’ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં કોઈપણ પ્રકારની માનવીય પ્રવૃત્તિ કે ચરાણને મંજૂરી નથી.
• અભયારણ્ય: બાકીનો ૧૧૫૩ ચોરસ કિલોમીટરનો વિસ્તાર વન્યજીવ અભયારણ્ય છે, જ્યાં માલધારીઓને રહેવાની અને અમુક નિયમોને આધીન પશુ ચરાવવાની છૂટ છે.

જંગલનો પ્રકાર અને નદીઓ

ગીરનું જંગલ મુખ્યત્વે ‘સૂકું પાનખર’ (Dry Deciduous) પ્રકારનું જંગલ છે. અહીં સાગ (Teak), ખાખરો, ધાવડો, ખેર, બોરડી અને બાવળ જેવા વૃક્ષો વધુ જોવા મળે છે. ઉનાળામાં આ જંગલ સાવ સૂકું અને બદામી રંગનું થઈ જાય છે, જે સિંહોના શરીરના રંગ (Tawny color) સાથે બરાબર ભળી જાય છે, જેનાથી તેમને શિકાર કરવામાં કેમોફ્લાજ (છદ્માવરણ) મળે છે.

ગીરના જંગલને સૌરાષ્ટ્રની જીવાદોરી સમાન ૭ મુખ્ય નદીઓ પોષે છે:

1. હિરણ
2. શેત્રુંજી
3. દાતરડી
4. શિંગોડા
5. મચ્છુન્દ્રી
6. ગોદાવરી
7. રાવલ

આ નદીઓ પર બાંધવામાં આવેલા ડેમ અને ચેકડેમ ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં પણ વન્યજીવો માટે પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.

એશિયાઈ સિંહ (Panthera leo persica): આફ્રિકન સિંહથી કેટલો અલગ?

વિશ્વમાં સિંહોની મુખ્યત્વે બે પ્રજાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે: આફ્રિકન સિંહ અને એશિયાઈ સિંહ. ગીરમાં જોવા મળતા એશિયાઈ સિંહો દેખાવ અને વર્તનમાં આફ્રિકન સિંહો કરતા થોડા અલગ પડે છે.

લક્ષણ	એશિયાઈ સિંહ (Asiatic Lion)	આફ્રિકન સિંહ (African Lion)
કદ	થોડા નાના અને વજનમાં હળવા હોય છે.	મોટા અને વધુ વજનદાર હોય છે.
કેશવાળી (Mane)	નર સિંહની કેશવાળી ટૂંકી અને આછી હોય છે, જેથી તેના કાન સ્પષ્ટ દેખાય છે.	નરની કેશવાળી ખૂબ જ ઘાટી અને લાંબી હોય છે, જે કાનને ઢાંકી દે છે.
પેટની ચામડી (Belly Fold)	એશિયાઈ સિંહોની સૌથી મોટી ઓળખ તેમના પેટ પર લટકતી ચામડીનો પટ્ટો (Longitudinal fold of skin) છે.	આફ્રિકન સિંહોમાં આ પ્રકારની પેટની ચામડી જોવા મળતી નથી.
ટોળું (Pride)	આમના ટોળા નાના હોય છે. નર અને માદા માત્ર સંવનન અથવા મોટા શિકાર વખતે જ ભેગા જોવા મળે છે.	આમના ટોળા (Pride) ખૂબ મોટા હોય છે અને નર-માદા મોટાભાગે સાથે જ રહે છે.

સંરક્ષણનો ઇતિહાસ: વિનાશના આરેથી પુનર્જન્મની સફર

ગીરના સિંહોનો ઇતિહાસ રોમાંચક છે, પરંતુ તેટલો જ દર્દનાક પણ રહ્યો છે. જો સમયસર પગલાં લેવામાં ન આવ્યા હોત, તો આજે એશિયાઈ સિંહો માત્ર પુસ્તકોમાં જ જોવા મળતા હોત.

ભૂતકાળનું સામ્રાજ્ય

એક સમયે એશિયાઈ સિંહોનું સામ્રાજ્ય પૂર્વમાં ભારતના બિહારથી લઈને, પશ્ચિમમાં મધ્ય પૂર્વ (Middle East), ઇરાન, ઇરાક અને તુર્કી સુધી ફેલાયેલું હતું. પરંતુ માનવ વસ્તીમાં વધારો, જંગલોનો નાશ અને સૌથી મોટું કારણ – રાજા-મહારાજાઓ અને બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા થતો બેફામ શિકાર. ૧૯મી સદીના અંત સુધીમાં તો સિંહો ભારત સિવાય એશિયાના તમામ દેશોમાંથી લુપ્ત થઈ ગયા હતા.

વિનાશના આરે (૧૯મી સદીનો અંત)

ભારતમાં પણ પરિસ્થિતિ ગંભીર હતી. બંદૂકની શોધ થયા પછી શિકાર કરવો એક મનોરંજન અને શાનદાર શોખ બની ગયો હતો. ૧૯મી સદીના અંતમાં એવો સમય આવ્યો જ્યારે આખા એશિયા ખંડમાં માત્ર ગુજરાતના જૂનાગઢ રાજ્યના જંગલોમાં જ મુઠ્ઠીભર સિંહો બચ્યા હતા. એક અંદાજ મુજબ વર્ષ ૧૮૯૦ની આસપાસ સિંહોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર ૨૦ થી ૫૦ની આસપાસ જ રહી ગઈ હતી!

જૂનાગઢના નવાબનું ઐતિહાસિક પગલું

એશિયાઈ સિંહને બચાવવાનો સૌથી પહેલો અને સૌથી મોટો શ્રેય જૂનાગઢના તત્કાલીન નવાબ સર મહમ્મદ રસૂલ ખાનજી અને ત્યારબાદ તેમના ઉત્તરાધિકારી મહાબત ખાનજી ત્રીજાને જાય છે.

એક પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક કિસ્સો છે કે વર્ષ ૧૯૦૦ની શરૂઆતમાં ભારતના વાઇસરોય લોર્ડ કર્ઝન જૂનાગઢમાં સિંહના શિકાર માટે આવ્યા હતા. પરંતુ જ્યારે તેમને સ્થાનિક લોકો દ્વારા ખબર પડી કે સિંહોની સંખ્યા હવે ગણતરીની જ બચી છે, ત્યારે તેમણે શિકાર કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. એટલું જ નહીં, લોર્ડ કર્ઝને નવાબને આ બચેલા સિંહોનું રક્ષણ કરવાની સલાહ પણ આપી.

ત્યારબાદ નવાબે ગીરના જંગલમાં સિંહના શિકાર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો. શિકાર પરના આ કડક પ્રતિબંધે સિંહોને લુપ્ત થતા બચાવી લીધા.

સ્વતંત્રતા પછીના પ્રયાસો

૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયા પછી, સિંહોના સંરક્ષણની જવાબદારી ભારત સરકાર અને ગુજરાત રાજ્ય સરકારે સંભાળી.

• ૧૯૬૫: ગીરના જંગલને ઔપચારિક રીતે વન્યજીવ અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું.
• ૧૯૭૨: ભારતમાં ‘વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ’ (વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ) લાગુ કરવામાં આવ્યો, જેમાં સિંહને ‘શેડ્યૂલ-૧’ (અતિ સંવેદનશીલ અને સુરક્ષિત) પ્રાણી તરીકે સ્થાન મળ્યું.
• ગીર લાયન પ્રોજેક્ટ (૧૯૭૨): ગુજરાત સરકારે કેન્દ્ર સરકારની મદદથી ‘ગીર લાયન પ્રોજેક્ટ’ શરૂ કર્યો. આ અંતર્ગત જંગલની વચ્ચે રહેતા માલધારીઓના નેસડાઓને જંગલની બહાર પુનઃવસવાટ કરાવવાનું કામ શરૂ થયું, જેથી સિંહોને શિકાર માટે વિશાળ અને માનવ-હસ્તક્ષેપ મુક્ત જંગલ મળી શકે.

આધુનિક સંરક્ષણ પ્રયાસો અને અભૂતપૂર્વ સફળતા

ગુજરાત વન વિભાગ, સ્થાનિક લોકો અને સરકારના સંયુક્ત પ્રયાસોને કારણે ગીરમાં સિંહોની વસ્તીમાં અકલ્પનીય વધારો જોવા મળ્યો છે. વન વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવતા કેટલાક મહત્વના પગલાંઓ નીચે મુજબ છે:

1. ટ્રેકર્સ અને વન રક્ષકોની ફોજ: ગીરમાં સિંહોની સુરક્ષા માટે અત્યાધુનિક સાધનોથી સજ્જ ફોરેસ્ટ ગાર્ડ્સ, ટ્રેકર્સ અને મહિલા વન રક્ષકો (જેમને ‘ગીરની સિંહણો’ કહેવામાં આવે છે) તૈનાત છે. તેઓ બીમાર કે ઘાયલ સિંહોને શોધીને તેમને રેસ્ક્યુ સેન્ટર સુધી પહોંચાડે છે.
2. ખુલ્લા કૂવાઓને ઢાંકવા: ભૂતકાળમાં ઘણા સિંહો જંગલ આસપાસના ખેતરોના ખુલ્લા કૂવાઓમાં પડી જવાથી મૃત્યુ પામતા હતા. સરકારે એક મોટી ઝુંબેશ ચલાવીને હજારો ખુલ્લા કૂવાઓ ફરતે પેરાપેટ (પાળી) બનાવીને તેમને સુરક્ષિત કર્યા છે.
3. આધુનિક હોસ્પિટલ: શાસણ ગીરમાં અત્યાધુનિક વેટરનરી હોસ્પિટલ બનાવવામાં આવી છે, જ્યાં સિંહોની સર્જરીથી લઈને રસીકરણ સુધીની વ્યવસ્થા છે.

વસ્તી વધારાનો ગ્રાફ (સિંહ દર્શન)

દર પાંચ વર્ષે ગીરમાં સિંહોની વસ્તી ગણતરી (Lion Census) થાય છે. આ આંકડાઓ સંરક્ષણની સફળતાની સાક્ષી પૂરે છે:

• ૧૯૬૮: ૧૭૭
• ૧૯૯૦: ૨૮૪
• ૨૦૦૧: ૩૨૭
• ૨૦૧૦: ૪૧૧
• ૨૦૧૫: ૫૨૩
• ૨૦૨૦: ૬૭૪ (લગભગ ૨૯% નો રેકોર્ડ વધારો)

આજે સિંહો માત્ર ગીરના સંરક્ષિત જંગલ પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ તેઓ ગીરથી બહાર નીકળીને અમરેલી, ભાવનગર, પોરબંદર અને છેક સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા સુધીના વિસ્તારોમાં (જેને બૃહદ ગીર અથવા Greater Gir કહેવાય છે) ફેલાઈ ગયા છે.

માલધારીઓ અને સિંહો: સહઅસ્તિત્વનું અનોખું ઉદાહરણ

ગીરના ઇતિહાસ અને સિંહોના સંરક્ષણની વાત ‘માલધારી’ સમુદાય વિના અધૂરી છે. માલધારીઓ સદીઓથી ગીરના જંગલમાં ‘નેસ’ (નાના ઝૂંપડાઓનો સમૂહ) બનાવીને રહે છે. તેમનો મુખ્ય વ્યવસાય પશુપાલન છે.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે દુનિયાના અન્ય દેશોમાં જ્યાં મોટા માંસાહારી પ્રાણીઓ અને માણસો વચ્ચે ભારે સંઘર્ષ (Man-Animal Conflict) જોવા મળે છે, ત્યાં ગીરમાં સિંહ અને માલધારી એકબીજા સાથે અદભુત સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે.

• સ્વીકૃતિ: ક્યારેક સિંહ માલધારીઓની ગાય કે ભેંસનું મારણ કરે છે, છતાં માલધારીઓ ક્યારેય સિંહ પર ગુસ્સો કરતા નથી કે બદલો લેવા ઝેર આપતા નથી. તેઓ માને છે કે જંગલ સિંહનું છે અને પશુનું મારણ એ સિંહનો જંગલ પરનો ‘કર’ (Tax) છે.
• આદર: માલધારીઓ સિંહના વર્તનને સારી રીતે સમજે છે. તેઓ સિંહની ગર્જના અને પગલાં પરથી તેની દિશા જાણી લે છે અને સિંહો પણ માલધારીઓ પર હુમલો કરવાનું ટાળે છે.

આ સાંસ્કૃતિક અને પારિસ્થિતિક સમન્વય ગીરને સમગ્ર વિશ્વમાં એક અજોડ સ્થાન બનાવે છે.

ગીરના જંગલનો અન્ય વન્યજીવ અને જૈવવિવિધતા

ગીર માત્ર સિંહો માટે જ નથી ઓળખાતું. આ જંગલ એક અત્યંત સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા ધરાવતું ઇકોસિસ્ટમ છે. સિંહ જંગલની આહાર શૃંખલા (Food Chain) ની ટોચ પર છે, પણ તેને ટેકો આપવા માટે અહીં અનેક જીવો વસે છે.

• દીપડા (Leopards): ગીરમાં સિંહોની સાથે દીપડાઓની પણ મોટી વસ્તી છે. ગીરમાં આશરે ૫૦૦ થી વધુ દીપડાઓ વસે છે.
• તૃણાહારી પ્રાણીઓ (Herbivores): સિંહના મુખ્ય ખોરાક તરીકે અહીં ચિત્તલ (Spotted Deer), સાબર (Sambar Deer), નીલગાય (Blue Bull), ચિંકારા, અને જંગલી ભૂંડ (Wild Boar) મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
• પક્ષીઓ: ગીરમાં પક્ષીઓની ૩૦૦ થી વધુ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં ગીધ (Vultures), મોર, વિવિધ પ્રકારના ઘુવડ અને માછલીમાર પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે.
• સરિસૃપો: કમલેશ્વર ડેમ મગરો (Marsh Crocodiles) માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે. અહીં મગરોની વસ્તી ખૂબ મોટી છે. આ ઉપરાંત ભારતીય કોબ્રા, રસેલ્સ વાઇપર અને પાયથોન (અજગર) પણ અહીં જોવા મળે છે.

હાલના પડકારો અને ભવિષ્યની ચિંતાઓ

સંરક્ષણની આટલી મોટી સફળતા હોવા છતાં, ગીરના સિંહો સામે કેટલાક ગંભીર પડકારો હજુ પણ ઊભા છે, જેની અવગણના કરી શકાય તેમ નથી.

૧. વસ્તી વધારો અને ક્ષેત્રની મર્યાદા (Overpopulation and Shrinking Space)

સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ગીરનું જંગલ હવે સિંહોની વધતી સંખ્યા માટે નાનું પડી રહ્યું છે. ૧૪૧૨ ચો.કિમી.નો વિસ્તાર હવે ૬૭૪+ સિંહોને સમાવી શકે તેમ નથી. આના કારણે સિંહો જંગલ છોડીને આજુબાજુના રેવન્યુ વિસ્તારો, ગામડાંઓ, નદીના પટ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવા લાગ્યા છે. આનાથી ભવિષ્યમાં માનવ-સિંહ સંઘર્ષ વધવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

૨. વાયરસ અને રોગચાળાનો ખતરો (Epidemic Threat)

સમગ્ર વિશ્વના એશિયાઈ સિંહો માત્ર એક જ વિસ્તારમાં (Single Isolated Population) હોવાથી, એક પણ ભયંકર રોગચાળો સમગ્ર પ્રજાતિને નષ્ટ કરી શકે છે.

• વર્ષ ૨૦૧૮ નો હુમલો: ૨૦૧૮માં ગીરમાં CDV (Canine Distemper Virus) અને બેબેસિયોસિસ (Babesiosis) નામના રોગચાળાને કારણે ૨૫ થી વધુ સિંહોના ટૂંકા ગાળામાં જ મોત થયા હતા. આ ઘટનાએ વન વિભાગ અને વૈજ્ઞાનિકોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી હતી. જોકે, તાત્કાલિક અમેરિકાથી રસી મંગાવીને સિંહોને વેક્સિનેટ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ ભવિષ્ય માટે આ એક મોટી ચેતવણી છે.

૩. માનવ સર્જિત અકસ્માતો

• રેલવે ટ્રેક: ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાંથી પસાર થતી માલગાડીઓ અને ટ્રેનોની અડફેટે આવીને સિંહોના કપાવાના કિસ્સાઓ અવારનવાર બને છે. જોકે સરકારે હવે ટ્રેનની સ્પીડ પર નિયંત્રણ અને ટ્રેકર્સની વ્યવસ્થા કરી છે, છતાં આ ભય સંપૂર્ણપણે ટળ્યો નથી.
• ઇલેક્ટ્રિક ફેન્સિંગ: ખેડૂતો પોતાના પાકને ભૂંડ અને નીલગાયથી બચાવવા માટે ખેતરની ફરતે ગેરકાયદેસર ઇલેક્ટ્રિક કરંટવાળી વાડ બનાવે છે, જેમાં આકસ્મિક રીતે સિંહો ફસાઈને વીજકરંટથી મૃત્યુ પામે છે.
• હાઇવે ટ્રાફિક: બૃહદ ગીરમાં વિસ્તરેલા સિંહો ઘણીવાર હાઇવે ક્રોસ કરતી વખતે વાહનોની અડફેટે આવે છે.

૪. સિંહોના સ્થળાંતરનો વિવાદ (Translocation Debate)

રોગચાળા અને કુદરતી આપત્તિના જોખમને ટાળવા માટે, વન્યજીવ નિષ્ણાતો દ્વારા દાયકાઓથી માંગ કરવામાં આવી રહી છે કે ગીરના અમુક સિંહોને મધ્ય પ્રદેશના કુનો નેશનલ પાર્કમાં શિફ્ટ (સ્થળાંતર) કરવામાં આવે. જેથી જો ગીરમાં કોઈ મહામારી આવે, તો કુનોમાં સિંહો સુરક્ષિત રહે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ માટે આદેશ આપ્યો હતો. જોકે, ગુજરાત સરકાર અને સ્થાનિક લોકો સિંહોને ગુજરાતનું ગૌરવ માને છે અને તેમને અન્ય રાજ્યમાં આપવા બાબતે વિરોધ દર્શાવે છે. અત્યારે આ મામલો હજુ પણ વૈચારિક અને રાજકીય સ્તરે અટવાયેલો છે (તાજેતરમાં કુનોમાં આફ્રિકન ચિત્તા લાવવામાં આવ્યા છે).

પ્રોજેક્ટ લાયન (Project Lion)

વર્ષ ૨૦૨૦માં, કેન્દ્ર સરકારે સિંહોના સંરક્ષણ, રોગ નિયંત્રણ અને આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગ માટે ‘પ્રોજેક્ટ લાયન’ ની જાહેરાત કરી હતી. ‘પ્રોજેક્ટ ટાઇગર’ ની તર્જ પર શરૂ કરાયેલ આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ સિંહોના કુદરતી નિવાસસ્થાનનું સંરક્ષણ કરવું, નવી ટેકનોલોજી (જેમ કે જીઓ-ફેન્સિંગ, ડ્રોન અને રેડિયો કોલરિંગ) નો ઉપયોગ કરવો અને સિંહ પ્રભાવિત વિસ્તારોના લોકોને રોજગારી પૂરી પાડવાનો છે.

પર્યાવરણીય પર્યટન (Eco-Tourism) અને ગીર

ગીર એ ગુજરાતમાં પ્રવાસન ઉદ્યોગનું એક મોટું કેન્દ્ર છે. દર વર્ષે લાખો દેશી અને વિદેશી પ્રવાસીઓ શાસણ ગીરની મુલાકાતે ‘જંગલ સફારી’ માટે આવે છે.

• આર્થિક લાભ: ટુરિઝમના કારણે સ્થાનિક લોકોને ગાઇડ, જિપ્સી ડ્રાઇવર, હોટલ અને રિસોર્ટ ઉદ્યોગમાં મોટા પાયે રોજગારી મળી છે.
• જાગૃતિ: પ્રવાસીઓ જ્યારે જંગલની મુલાકાત લે છે, ત્યારે વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રત્યે તેમની જાગૃતિ વધે છે.
• દેવળિયા સફારી પાર્ક: પ્રવાસીઓના ધસારાને પહોંચી વળવા અને મૂળ નેશનલ પાર્કને ખલેલથી બચાવવા માટે વન વિભાગે ‘દેવળિયા ઇન્ટરપ્રિટેશન ઝોન’ બનાવ્યો છે. અહીં એક મોટા ખુલ્લા વિસ્તારમાં સિંહોને રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી પ્રવાસીઓને સરળતાથી સિંહ દર્શન થઈ શકે.

જોકે, અતિશય પ્રવાસન અને અમુક ગેરકાયદેસર ‘લાયન શો’ (મરઘી કે બકરું બતાવીને સિંહને આકર્ષવા) જંગલની શાંતિ માટે ખતરારૂપ બની શકે છે. આથી ઇકો-ટુરિઝમના નિયમોનું કડક પાલન ખૂબ જ જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

ગીરના જંગલમાં એશિયાઈ સિંહોની યાત્રા એ વિનાશના કગારથી લઈને ભવ્ય પુનરુત્થાન સુધીની એક પ્રેરણાદાયક કથા છે. જૂનાગઢના નવાબના દૂરંદેશીભર્યા નિર્ણયોથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા આજે આધુનિક વન વિભાગ, સરકાર અને માલધારીઓના અખૂટ પ્રેમના કારણે એક સફળ મુકામ પર પહોંચી છે.

આજે ૬૭૪ થી વધુ સિંહો ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ખુલ્લામાં વિહરે છે, તે સમગ્ર ભારત માટે એક મોટી સિદ્ધિ છે. પરંતુ આપણી જવાબદારી અહીં પૂરી થતી નથી. સિંહોનું વધતું જતું ભૌગોલિક વિસ્તરણ, રોગચાળાનો ડર અને માનવ હસ્તક્ષેપ એ ભવિષ્યના પડકારો છે.

ગીરનું જંગલ માત્ર વૃક્ષો અને પ્રાણીઓનો સમૂહ નથી, તે ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે. સિંહનું રક્ષણ કરવું એ માત્ર વન વિભાગની જ નહીં, પરંતુ પ્રત્યેક નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે. ભવિષ્યની પેઢી પણ આ ડાલામથ્થાની ડણક સાંભળી શકે અને પ્રકૃતિ સાથેનું આપણું આ અતૂટ બંધન કાયમ રહે, તે જ સાચા અર્થમાં ‘સાવજ’ના સંરક્ષણની સફળતા કહેવાશે.