ગુજરાતના પાટણ શહેરની ધરતી પર આવેલી રાણકી વાવ માત્ર એક પ્રાચીન વાવ નથી. તે પાણી, સ્થાપત્ય, શિલ્પકલા, ધર્મ, સમાજજીવન અને મધ્યકાલીન ગુજરાતની વૈજ્ઞાનિક સમજણનો એક જીવંત દસ્તાવેજ છે. જમીનની સપાટી પરથી નીચે ઉતરતા દરેક પગથિયે જાણે ઇતિહાસનું એક નવું પાનું ખુલે છે. ઉપરથી જોતા તે એક વિશાળ વાવ લાગે છે, પરંતુ અંદર પ્રવેશતાં સમજાય છે…
ભારતની સંગીતપરંપરા માત્ર મનોરંજન પૂરતી સીમિત નથી. અહીં સંગીતને ભક્તિ, સાધના, ઉપાસના અને આધ્યાત્મિક અનુભવનું માધ્યમ માનવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતની ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક પરંપરામાં એવી અનેક સંગીતશૈલીઓ વિકસેલી છે, જેમાં ભક્તિ અને શાસ્ત્રીય સંગીતનું અનોખું સંયોજન જોવા મળે છે. આ પરંપરાઓમાં હવેલી સંગીતનું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ છે. હવેલી સંગીત મુખ્યત્વે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ પરંપરા સાથે…
ગુજરાતના લોકજીવનમાં કેટલાક શબ્દો માત્ર શબ્દ નથી હોતા; તેમની પાછળ આખી સંસ્કૃતિ, સામાજિક વ્યવસ્થા, સંબંધોની રીત અને ઐતિહાસિક સ્મૃતિ છુપાયેલી હોય છે. ‘કસુંબો’ એવો જ એક શબ્દ છે. આજના સમયમાં કસુંબો શબ્દ સાંભળતાં કસુંબી રંગ, લાલ રંગ અથવા ઝવેરચંદ મેઘાણીનું પ્રસિદ્ધ ગીત “કસુંબીનો રંગ” યાદ આવે છે. પરંતુ સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાત અને રાજસ્થાન સાથે…
ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક પરંપરા માત્ર મહેલો, મંદિરો, કિલ્લાઓ અને શિલ્પોમાં જ સચવાયેલી નથી. ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં વસતા સમુદાયોની લોકપરંપરાઓ, ધાર્મિક માન્યતાઓ, ગીતો, નૃત્યો, કથાઓ અને ભીંતચિત્રોમાં પણ હજારો વર્ષ જૂની સંસ્કૃતિના અનેક રંગો જોવા મળે છે. આ જ સમૃદ્ધ પરંપરામાં પીઠોરા ચિત્રકળાનું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ છે. પીઠોરા ચિત્રકળા મુખ્યત્વે મધ્ય અને પૂર્વ ગુજરાતના રાઠવા સહિત કેટલાક…
ગુજરાતની લોકકળાની પરંપરા માત્ર સૌંદર્ય અને શણગાર પૂરતી સીમિત નથી. અહીંની અનેક કલાઓમાં લોકજીવન, ધાર્મિક માન્યતાઓ, કુદરત, સામાજિક સંસ્મૃતિ અને પેઢીઓથી ચાલતી પરંપરાઓ એકસાથે જોવા મળે છે. આવી જ એક અદભુત અને વિશિષ્ટ લોકકળા છે ‘માતાની પછેડી’. કાપડ પર કુદરતી રંગો અને હસ્તચિત્ર દ્વારા દેવી-દેવતાઓ, લોકકથાઓ, પ્રતીકો અને ધાર્મિક પ્રસંગોને રજૂ કરતી આ કળા ગુજરાતની…
ગુજરાતની ઓળખ માત્ર તેના ભવ્ય મંદિરો, ઐતિહાસિક કિલ્લાઓ, વેપારી બંદરો અને રાજવંશોના ઇતિહાસથી જ થતી નથી. ગુજરાતની સાચી સાંસ્કૃતિક ઓળખ તેના લોકજીવનમાં પણ ઊંડે સુધી વણાયેલી છે. ગામડાની ચોપાલથી લઈને રાજદરબાર સુધી, મેળાથી લઈને ઉત્સવ સુધી અને સંતોના ભજનથી લઈને ચારણોની વીરગાથાઓ સુધી ગુજરાતે પોતાની વાત ક્યારેય માત્ર પુસ્તકોમાં જ નથી લખી—તેને ગાઈ છે, કહી…
ગુજરાતના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસમાં સિનેમાઘરોનું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ફિલ્મ જોવી માત્ર મનોરંજનની બાબત નહોતી, પરંતુ શહેરના સામાજિક જીવનનો એક મહત્વનો પ્રસંગ ગણાતી. ગામડાંમાંથી લોકો શહેરમાં આવતા, પરિવાર સાથે નવા કપડાં પહેરીને સિનેમાઘર જતા, ટિકિટની લાંબી કતારોમાં ઊભા રહેતા અને ફિલ્મ પૂરી થયા પછી કલાકો સુધી તેની ચર્ચા કરતા….
ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક પરંપરા અત્યંત સમૃદ્ધ રહી છે. લોકસાહિત્ય, લોકગીતો, ભવાઈ, આખ્યાન, માણભટ્ટ, ગરબા અને લોકનૃત્યોની સાથે ગુજરાતી રંગભૂમિ (થિયેટર) એ પણ સમાજના સાંસ્કૃતિક વિકાસમાં અવિસ્મરણીય યોગદાન આપ્યું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ગામડાંથી લઈને મોટા શહેરો સુધી નાટકો જોવા માટે હજારો લોકો ઉમટી પડતા હતા. વીજળી અને ટેલિવિઝનના આગમન પહેલાં રંગમંચ જ લોકોના મનોરંજનનું…
ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિમાં એવી અનેક કલાઓ છે જે માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમાજને જ્ઞાન, નૈતિકતા, ધર્મ, ઇતિહાસ અને સંસ્કારોનું સિંચન પણ કરે છે. એવી જ એક અનોખી અને વિશ્વમાં દુર્લભ માનવામાં આવતી કલા છે આખ્યાન અને માણભટ્ટ પરંપરા. આ કળામાં એક જ કલાકાર સંગીત, અભિનય, વાણી, હાસ્ય, કરુણા અને ભક્તિના ભાવોને જીવંત કરીને કલાકો…
વિશ્વના ઇતિહાસમાં જો કોઈ વેપાર માર્ગે વિવિધ સંસ્કૃતિઓ, સામ્રાજ્યો અને અર્થતંત્રને એકબીજા સાથે જોડ્યા હોય, તો તે સિલ્ક રૂટ (Silk Route) હતો. આ માર્ગ માત્ર ચીનના રેશમ (Silk)ના વેપાર માટે જ જાણીતો નહોતો, પરંતુ મસાલા, કિંમતી પથ્થરો, કાપડ, ધાતુઓ, હાથીદાંત, ઘોડા અને વિચારોના આદાન-પ્રદાન માટે પણ અત્યંત મહત્વનો હતો. સામાન્ય રીતે સિલ્ક રૂટની ચર્ચા થાય…
