⭐ જૂનાગઢ ભારત સાથે કેવી રીતે જોડાયું? – ઇતિહાસ (1947–1948)

જૂનાગઢ મુક્તિ સંગ્રામ: ભારતીય અસ્મિતા અને લોકશાહીનો વિજય

૧૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ જ્યારે સમગ્ર ભારત આઝાદીની ખુશી મનાવી રહ્યું હતું, ત્યારે સૌરાષ્ટ્રના હૃદય સમાન જૂનાગઢમાં અંધકાર છવાયેલો હતો. જૂનાગઢનું ભારતમાં વિલીનીકરણ એ માત્ર એક રજવાડાના જોડાણની ઘટના ન હતી, પરંતુ તે એક પ્રજાનો પોતાની માતૃભૂમિ માટેનો સંઘર્ષ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની લોખંડી મુત્સદ્દીગીરી અને લોકશાહી મૂલ્યોના વિજયની ગાથા છે. જૂનાગઢને ભારત સાથે જોડવા માટે રચાયેલી ‘આરઝી હકુમત’ અને ત્યારબાદ થયેલા ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમે ભારતના નકશાને પૂર્ણતા બક્ષી હતી.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ભૌગોલિક સ્થિતિ

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, કાઠિયાવાડ (વર્તમાન સૌરાષ્ટ્ર)માં અનેક નાનાં-મોટાં રજવાડાં હતાં, જેમાં જૂનાગઢ સૌથી પ્રમુખ અને મોટું રાજ્ય હતું.

• શાસક: જૂનાગઢ પર બાબી વંશના નવાબોનું શાસન હતું. ૧૯૪૭માં ત્યાંના શાસક નવાબ મહોબત ખાન ત્રીજા (મુહમ્મદ મહાબત ખાનજી) હતા. તેઓ તેમના વિચિત્ર શોખ માટે જાણીતા હતા, જેમાં તેમને પ્રજા કરતા કૂતરાઓ પ્રત્યે વધુ પ્રેમ હતો.
• વસ્તી: રાજ્યની વસ્તી આશરે ૭ લાખ જેટલી હતી, જેમાં ૮૦% થી વધુ વસ્તી હિન્દુ હતી અને ૨૦% વસ્તી મુસ્લિમ હતી.
• ભૌગોલિક સ્થિતિ: જૂનાગઢ ભૌગોલિક રીતે ચારે બાજુથી ભારતીય રજવાડાંઓ (જેમ કે ગોંડલ, ભાવનગર, જેતપુર) થી ઘેરાયેલું હતું. તેનો એકમાત્ર ખુલ્લો માર્ગ અરબી સમુદ્ર હતો, જ્યાં વેરાવળ બંદર આવેલું હતું.

૨. પાકિસ્તાન સાથે જોડાણનું ષડયંત્ર

ભારતીય સ્વતંત્રતા ધારા ૧૯૪૭ મુજબ, રજવાડાઓને ભારત કે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાની છૂટ હતી. લોર્ડ માઉન્ટબેટને સ્પષ્ટ સલાહ આપી હતી કે ભૌગોલિક સળંગતા (Geographical Contiguity) ને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો જોઈએ.

પરંતુ જૂનાગઢમાં સ્થિતિ અલગ હતી. મે ૧૯૪૭માં, નવાબ વેકેશન માટે યુરોપ ગયા હતા ત્યારે ત્યાંના દીવાન અબ્દુલ કાદિરનું અવસાન થયું. તેમના સ્થાને સિંધના મુસ્લિમ લીગના નેતા સર શાહનવાઝ ભુટ્ટો (જે પાકિસ્તાનના પૂર્વ વડાપ્રધાન ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોના પિતા હતા) ને જૂનાગઢના દીવાન બનાવવામાં આવ્યા. ભુટ્ટો મોહમ્મદ અલી ઝીણાના અત્યંત નજીકના હતા.

• ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭: જે દિવસે ભારત આઝાદ થયું, તે જ દિવસે નવાબે પ્રજાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ અને ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાને અવગણીને પાકિસ્તાન સાથેના ‘જોડાણ ખત’ (Instrument of Accession) પર હસ્તાક્ષર કર્યા.
• નવાબની દલીલ હતી કે જૂનાગઢ દરિયાઈ માર્ગે કરાચી સાથે જોડાયેલું છે.
• ઝીણાની ચાલ: પાકિસ્તાને તાત્કાલિક આ જોડાણ સ્વીકાર્યું નહીં. ઝીણાએ આ મામલાને એક મહિના સુધી લટકાવી રાખ્યો. તેમનો ઈરાદો જૂનાગઢનો ઉપયોગ કાશ્મીરના સોદા માટે કરવાનો હતો. છેવટે, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ પાકિસ્તાને સત્તાવાર રીતે જૂનાગઢના જોડાણને સ્વીકૃતિ આપી.

૩. ભારત સરકારની પ્રતિક્રિયા અને વ્યૂહરચના

જૂનાગઢનું પાકિસ્તાનમાં જોડાવું ભારત માટે સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ મોટો ફટકો હતો.

• સરદાર પટેલનો આક્રોશ: ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આ સમાચારથી અત્યંત ક્રોધિત થયા. તેમનું માનવું હતું કે ગુજરાતના હાર્દ સમાન જૂનાગઢ જો પાકિસ્તાનનો ભાગ બને, તો તે કોમી એખલાસ માટે અને સૌરાષ્ટ્રની સુરક્ષા માટે કાયમી ખતરો બની રહેશે.
• વી.પી. મેનનની મુલાકાત: સરદાર પટેલે રિયાસતી ખાતાના સચિવ વી.પી. મેનનને જૂનાગઢ મોકલ્યા. ૧૭ સપ્ટેમ્બરે મેનન જૂનાગઢ પહોંચ્યા, પરંતુ નવાબે તબિયતનું બહાનું કાઢીને તેમને મળવાની ના પાડી દીધી. દીવાન ભુટ્ટો સાથેની મુલાકાત પણ નિષ્ફળ રહી.

આ અપમાને ભારત સરકારને કડક પગલાં લેવા માટે પ્રેરિત કરી. ભારતે નિર્ણય કર્યો કે સૈન્ય કાર્યવાહી કરતા પહેલા, આર્થિક નાકાબંધી અને પ્રજાકીય આંદોલન દ્વારા દબાણ ઊભું કરવું.

૪. માંગરોળ અને બાબરીયાવાડનો બળવો

જૂનાગઢના તાબા હેઠળના નાના રાજ્યો માંગરોળ (શેખ સાહેબ શાસિત) અને બાબરીયાવાડએ જૂનાગઢના પાકિસ્તાન સાથેના જોડાણને ફગાવી દીધું અને ભારત સાથે જોડાવાની જાહેરાત કરી.

• આના પ્રત્યુત્તરમાં, જૂનાગઢે પોતાના લશ્કરી દળો મોકલીને આ બંને રાજ્યો પર કબજો જમાવી લીધો.
• ભારત સરકારે આને ‘આક્રમણ’ ગણાવ્યું અને ભારતીય સેનાની એક ટુકડીને સૌરાષ્ટ્રમાં મોકલી આપી. ભારતીય સેનાએ જૂનાગઢની સરહદો પર મોરચો સંભાળી લીધો.

૫. ‘આરઝી હકુમત’ની સ્થાપના: પ્રજાનો હુંકાર

સરદાર પટેલ સમજી ગયા હતા કે આ લડાઈ માત્ર સરકાર વચ્ચેની નથી, પરંતુ પ્રજાની છે. તેમણે કાઠિયાવાડના લોકનેતાઓને મુંબઈ બોલાવ્યા.

• સ્થાપના: ૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ મુંબઈના માધવબાગ ખાતે હજારો ગુજરાતીઓની હાજરીમાં ‘આરઝી હકુમત’ (પ્રોવિઝનલ ગવર્મેન્ટ ઓફ જૂનાગઢ) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
• ઘોષણા: “અમે જૂનાગઢની પ્રજા, નવાબના શાસનને ફગાવી દઈએ છીએ અને સ્વતંત્ર સરકારની રચના કરીએ છીએ.”
• મંત્રીમંડળ:
  • વડાપ્રધાન: શામળદાસ ગાંધી (મહાત્મા ગાંધીના ભત્રીજા).
  • ઉપ વડાપ્રધાન: દુર્લભજી ખેતાણી.
  • સરસેનાપતિ: રતુભાઈ અદાણી.
  • અન્ય મંત્રીઓમાં નરેન્દ્ર નથવાણી, ભવાનીશંકર ઓઝા, મણિલાલ દોશી અને સુરગભાઈ વરુનો સમાવેશ થતો હતો.

આરઝી હકુમતની કામગીરી: આરઝી હકુમત પાસે પોતાનું સૈન્ય હતું જે ‘લોકસેના’ તરીકે ઓળખાતું હતું. રતુભાઈ અદાણીના નેતૃત્વમાં આ સેનાએ ૩૦ સપ્ટેમ્બરથી જૂનાગઢ રાજ્ય પર આક્રમણ શરૂ કર્યું.

• માત્ર ૪૦ દિવસમાં તેમણે જૂનાગઢના ૧૬૦ જેટલા ગામો અને કુતિયાણા જેવા મહત્વના શહેરો કબ્જે કરી લીધા.
• આરઝી હકુમતે રાજકોટના ‘જૂનાગઢ હાઉસ’ને પોતાનું વડું મથક બનાવ્યું હતું.

૬. નાકાબંધી અને કટોકટી

ભારત સરકારે જૂનાગઢની આસપાસ સખત નાકાબંધી કરી હતી.

• કોલસો, પેટ્રોલ, અને અનાજ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો પુરવઠો અટકાવી દેવામાં આવ્યો.
• રાજ્યની આવક બંધ થઈ ગઈ અને તિજોરી ખાલી થવા લાગી.
• પ્રજામાં અસંતોષ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો.
• બીજી તરફ, આરઝી હકુમતના સૈનિકો દિવસેને દિવસે રાજધાની જૂનાગઢ તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા.

૭. નવાબનું પલાયન

પરિસ્થિતિ હાથમાંથી જતી જોઈને નવાબ મહોબત ખાન ગભરાઈ ગયા. પાકિસ્તાન તરફથી કોઈ સૈન્ય મદદ આવી નહીં.

• ૨૪-૨૫ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭: પોતાની સુરક્ષા જોખમમાં મૂકાતા, નવાબ પોતાની બેગમો, બાળકો, ઝવેરાત અને રોકડ રકમ લઈને કેશોદ એરપોર્ટ પર પહોંચ્યા.
• એક રસપ્રદ ઐતિહાસિક વિગત મુજબ, પ્લેનમાં જગ્યા ઓછી હોવાથી નવાબે પોતાની એક બેગમને પાછળ છોડી દીધી હતી, પરંતુ પોતાના પ્રિય કૂતરાઓને પ્લેનમાં સાથે લીધા હતા. તેઓ કરાચી ભાગી ગયા.

નવાબના ગયા પછી દીવાન શાહનવાઝ ભુટ્ટો એકલા પડી ગયા. તેમણે પાકિસ્તાન પાસે સતત મદદ માંગી, પરંતુ ઝીણા તરફથી મૌન સેવવામાં આવ્યું.

૮. શરણાગતિ અને ભારતનો પ્રવેશ

નવેમ્બરની શરૂઆત સુધીમાં જૂનાગઢમાં અંધાધૂંધી ફેલાઈ ગઈ હતી. ખજાનો ખાલી હતો અને વહીવટી તંત્ર ભાંગી પડ્યું હતું.

• ૮ નવેમ્બર ૧૯૪૭: દીવાન ભુટ્ટોએ હાર સ્વીકારી લીધી. તેમણે રાજકોટ ખાતે ભારતના પ્રાદેશિક કમિશનર નીલમ બૂચને પત્ર લખ્યો અને વિનંતી કરી કે, “જૂનાગઢની પ્રજાને વિનાશમાંથી બચાવવા માટે ભારત સરકાર વહીવટ પોતાના હાથમાં લે.”
• ભુટ્ટો પોતે પણ ૮ નવેમ્બરે કરાચી ભાગી ગયા. જતા પહેલા તેમણે વહીવટ કેપ્ટન હાર્વે જોન્સ (કાઉન્સિલના વરિષ્ઠ સભ્ય) ને સોંપ્યો.

વિજય દિવસ (૯ નવેમ્બર ૧૯૪૭):

• ૯ નવેમ્બરની સાંજે ભારતીય સેના કનૈયાલાલ મુનશી સાથે જૂનાગઢમાં પ્રવેશી.
• કેપ્ટન હાર્વે જોન્સે ભારતીય અધિકારીઓને વિધિવત રીતે ચાર્જ સોંપ્યો.
• જૂનાગઢના બહાઉદ્દીન કોલેજના મેદાનમાં ભારતીય તિરંગો લહેરાવવામાં આવ્યો અને પ્રજાએ આઝાદીનો શ્વાસ લીધો.

૯. સરદાર પટેલનું આગમન અને સોમનાથનો સંકલ્પ

૧૩ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ દિવાળીના પવિત્ર દિવસે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જૂનાગઢ આવ્યા. બહાઉદ્દીન કોલેજમાં એક જંગી જાહેરસભાને સંબોધતા તેમણે ગર્જના કરી કે પાકિસ્તાનનો જૂનાગઢ પરનો દાવો રદબાતલ છે.

ઐતિહાસિક સંકલ્પ: તે જ દિવસે સરદાર પટેલ પ્રભાસ પાટણ ગયા અને ભગ્ન સોમનાથ મંદિરના દર્શન કર્યા. સમુદ્ર કિનારે ઊભા રહીને તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે, “આવતા વર્ષે આ જ સમયે સોમનાથનું ભવ્ય મંદિર ફરી ઊભું થશે.” આ રીતે જૂનાગઢની આઝાદી સાથે સોમનાથના પુનર્નિર્માણનો પાયો પણ નંખાયો.

૧૦. ઐતિહાસિક લોકમત (The Plebiscite)

ભારત સરકારે વચન આપ્યું હતું કે જૂનાગઢના ભાવિનો અંતિમ નિર્ણય ત્યાંની પ્રજા કરશે. આ વચન પાળવા માટે એક નિષ્પક્ષ લોકમત (Referendum/Plebiscite) યોજવામાં આવ્યો.

• તારીખ: ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૮.
• આ લોકમત ભારતીય ચૂંટણી પંચના વરિષ્ઠ અધિકારી સી.બી. નાગરકરની દેખરેખ હેઠળ યોજાયો હતો.

લોકમતના ચોંકાવનારા પરિણામો: આ લોકમત લોકશાહીના ઈતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના હતી.

1. જૂનાગઢ (મુખ્ય રાજ્ય):
   • કુલ નોંધાયેલા મતદારો: ૨,૦૧,૪૫૭
   • કુલ પડેલા મતો: ૧,૯૦,૮૭૦
   • ભારતની તરફેણમાં: ૧,૯૦,૭૭૯
   • પાકિસ્તાનની તરફેણમાં: માત્ર ૯૧
2. માણાવદર:
   • ભારતની તરફેણમાં: ૩૧,૪૦૫
   • પાકિસ્તાનની તરફેણમાં: ૧૧
3. બાંટવા:
   • ભારતની તરફેણમાં: ૧૦,૯૩૬
   • પાકિસ્તાનની તરફેણમાં: ૨૧

કુલ મળીને ૯૯.૯૫% લોકોએ ભારત સાથે જોડાવાનો સ્પષ્ટ જનાદેશ આપ્યો. આ પરિણામે પાકિસ્તાનના દાવાની હવા કાઢી નાખી અને સાબિત કર્યું કે મુસ્લિમ મતદારોએ પણ ભારતની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું.

૧૧. કાયદાકીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પાસાઓ

ભારતે લોકમતના પરિણામોના આધારે જૂનાગઢને વિધિવત રીતે ભારતીય સંઘમાં ભેળવ્યું.

• સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN): જાન્યુઆરી ૧૯૪૮માં પાકિસ્તાન આ મુદ્દાને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં લઈ ગયું હતું (UN Security Council Resolution 39). પાકિસ્તાનનો દાવો હતો કે ભારતે બળજબરીથી કબજો કર્યો છે. જોકે, કાશ્મીર યુદ્ધ શરૂ થતા જૂનાગઢનો મુદ્દો ગૌણ બની ગયો. આજે પણ ટેકનિકલ રીતે આ મુદ્દો યુએનમાં ‘વણઉકેલાયેલ’ (Unresolved) છે, પરંતુ વ્યવહારિક રીતે તે કાયમ માટે બંધ થઈ ગયો છે.
• પાકિસ્તાન હજુ પણ પોતાના સત્તાવાર નકશામાં જૂનાગઢ અને માણાવદરને પોતાનો પ્રદેશ ગણાવે છે, જેનો કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય આધાર નથી.

૧૨. વિલીનીકરણ પછીનું જૂનાગઢ

• જૂનાગઢ મુક્ત થયા પછી શરૂઆતમાં તેને એક અલગ રાજ્ય તરીકે રાખવામાં આવ્યું અને તેના વહીવટ માટે ત્રણ સભ્યોની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ બનાવવામાં આવી (શામળદાસ ગાંધી, દયાશંકર દવે, પુષ્પાબેન મહેતા).
• જાન્યુઆરી ૧૯૪૯: જૂનાગઢ સત્તાવાર રીતે સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય (યુનાઈટેડ સ્ટેટ ઓફ કાઠિયાવાડ) માં વિલીન થયું.
• ૧ નવેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ રાજ્યોની પુનઃરચના થતા સૌરાષ્ટ્ર મુંબઈ રાજ્યનો ભાગ બન્યું.
• ૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થતા જૂનાગઢ ગુજરાતનો એક મહત્વપૂર્ણ જિલ્લો બન્યું.

નિષ્કર્ષ

જૂનાગઢનું ભારતમાં વિલીનીકરણ એ કોઈ સામાન્ય ઘટના ન હતી. તે નવાબશાહી માનસિકતા સામે લોકશક્તિનો વિજય હતો. આરઝી હકુમતના લડવૈયાઓનું બલિદાન અને સરદાર પટેલની દ્રઢ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિને કારણે જ આજે જૂનાગઢ, ગિરનાર અને સોમનાથ ભારતના ગૌરવવંતા પ્રતીકો તરીકે અડીખમ ઊભા છે. ૯ નવેમ્બરનો દિવસ જૂનાગઢવાસીઓ માટે આજે પણ ‘આઝાદી દિવસ’ સમાન છે.