ગિરનારના શિલાલેખ: અશોક, રુદ્રદામા અને સ્કંદગુપ્તના લેખ
ગિરનારનો શિલાલેખ એ ભારતનો એક અત્યંત અમૂલ્ય ઐતિહાસિક વારસો છે. જૂનાગઢ પાસે ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો આ શિલાલેખ માત્ર એક પથ્થર નથી, પરંતુ ભારતના સુવર્ણ ઇતિહાસના ત્રણ મહાન રાજવંશો—મૌર્ય વંશ, ક્ષત્રપ વંશ અને ગુપ્ત વંશ—ની ગાથા કહેતું જીવંત દસ્તાવેજ છે.
ગિરનારના શિલાલેખ: અશોક, રુદ્રદામા અને સ્કંદગુપ્તના લેખ Video
આ લેખમાં આપણે સમ્રાટ અશોક, મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા અને સમ્રાટ સ્કંદગુપ્તના આ શિલાલેખોનું ઐતિહાસિક, રાજકીય અને સામાજિક મહત્વ વિગતવાર સમજીશું.
૧. ગિરનાર શિલાલેખ: એક ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક પરિચય
જૂનાગઢથી ગિરનાર પર્વત તરફ જતાં રસ્તામાં એક વિશાળ કાળી શિલા (પથ્થર) આવેલી છે. આ શિલા પર ત્રણ અલગ-અલગ સમયગાળાના શાસકોએ પોતાના લેખ કોતરાવ્યા છે. આ સ્થળની શોધ ઈ.સ. ૧૮૨૨માં જેમ્સ ટોડે કરી હતી અને ત્યારબાદ જેમ્સ પ્રિન્સેપ જેવા વિદ્વાનોએ તેને ઉકેલવામાં સફળતા મેળવી હતી.
૨. સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ (ઈ.સ. પૂર્વે ૨૫૦)
શિલાલેખના મુખ્ય ભાગમાં સમ્રાટ અશોકની ૧૪ ધર્મઆજ્ઞાઓ કોતરાયેલી છે. આ લેખ બ્રાહ્મી લિપિ અને પાલી (પ્રાકૃત) ભાષામાં છે.
મહત્વના મુદ્દાઓ:
- અહિંસાનો સંદેશ: અશોકે પશુબલિ પર પ્રતિબંધ અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા રાખવાની વાત કરી છે.
- લોકકલ્યાણ: રસ્તાઓ બનાવવા, કૂવા ખોદાવવા અને મનુષ્યો તેમજ પશુઓ માટે ઔષધાલયો (હોસ્પિટલ) સ્થાપવાનો ઉલ્લેખ છે.
- ધર્મ પ્રસાર: અશોકે ‘ધમ્મ’ (ધર્મ) ના પ્રચાર માટે ‘ધર્મ મહામાત્રો’ની નિમણૂક કરી હતી.
- નૈતિકતા: માતા-પિતાની સેવા, ગુરુજનો પ્રત્યે આદર અને સત્ય બોલવાનો આગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે.
ઐતિહાસિક મહત્વ: આ શિલાલેખ સાબિત કરે છે કે સમ્રાટ અશોકનું સામ્રાજ્ય છેક પશ્ચિમ ભારતના સૌરાષ્ટ્ર સુધી ફેલાયેલું હતું અને તે સમયનું વહીવટી મથક ‘ગિરિનગર’ (જૂનાગઢ) હતું.
૩. મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાનો શિલાલેખ (ઈ.સ. ૧૫૦)
અશોકના લેખની બાજુમાં જ શક ક્ષત્રપ વંશના રાજા રુદ્રદામાનો લેખ છે. આ લેખની વિશેષતા એ છે કે તે શુદ્ધ સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલો ભારતનો પ્રથમ મોટો શિલાલેખ માનવામાં આવે છે.
મહત્વના મુદ્દાઓ:
- સુદર્શન તળાવનું સમારકામ: રુદ્રદામાના સમયમાં ભારે વરસાદને કારણે ‘સુદર્શન તળાવ’નો પાળો તૂટી ગયો હતો. રુદ્રદામાએ પ્રજા પર કોઈ પણ પ્રકારનો વધારાનો કર (ટેક્સ) નાખ્યા વગર પોતાના અંગત ખજાનામાંથી આ તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું હતું.
- વહીવટી કુશળતા: આ લેખમાં રુદ્રદામાના ગુણો, તેની યુદ્ધકળા અને પ્રજા પ્રત્યેની તેની જવાબદારીઓનું વર્ણન છે.
- સંસ્કૃત ભાષાનું મહત્વ: તે સમયે પ્રાકૃત ભાષા પ્રચલિત હોવા છતાં, રુદ્રદામાએ સંસ્કૃતનો ઉપયોગ કરીને આ ભાષાના વિકાસમાં મોટું યોગદાન આપ્યું હતું.
૪. સમ્રાટ સ્કંદગુપ્તનો શિલાલેખ (ઈ.સ. ૪૫૦-૪૫૮)
ત્રીજો અને અંતિમ મુખ્ય લેખ ગુપ્ત વંશના પ્રતાપી રાજા સ્કંદગુપ્તનો છે. આ લેખ પણ સંસ્કૃત ભાષામાં છે.
મહત્વના મુદ્દાઓ:
- હુણો પર વિજય: સ્કંદગુપ્તે ભારત પર આક્રમણ કરનાર હુણોને હરાવી દેશનું રક્ષણ કર્યું હતું, જેનો ઉલ્લેખ આ લેખમાં જોવા મળે છે.
- સુદર્શન તળાવનું પુનઃનિર્માણ: રુદ્રદામાના સમયના સેંકડો વર્ષો પછી ફરીથી અતિવૃષ્ટિને કારણે તળાવનો પાળો તૂટ્યો હતો. સ્કંદગુપ્તના સુબા (રાજ્યપાલ) પર્ણદત્ત અને તેના પુત્ર ચક્રપાલિતે રાત-દિવસ મહેનત કરીને આ તળાવનું ફરીથી નિર્માણ કરાવ્યું.
- ધાર્મિક સહિષ્ણુતા: ચક્રપાલિતે તળાવના કિનારે વિષ્ણુ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું, જે તે સમયની ધાર્મિક આસ્થા દર્શાવે છે.
૫. ત્રણેય શિલાલેખોનું સંયુક્ત મહત્વ
ગિરનારનો આ શિલાલેખ ભારતીય ઇતિહાસ માટે એક “ટાઈમ મશીન” સમાન છે:
- સુદર્શન તળાવનો ઇતિહાસ: એક જ સ્થળેથી આપણને ૮૦૦ વર્ષ સુધીના જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management) નો ઇતિહાસ મળે છે. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યથી શરૂ થયેલું આ તળાવ સ્કંદગુપ્ત સુધી કેવી રીતે સચવાયું તેની વિગત અજોડ છે.
- ભાષાકીય પરિવર્તન: પાલી/પ્રાકૃત ભાષામાંથી સંસ્કૃત ભાષા તરફનું સંક્રમણ અહીં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
- રાજકીય સ્થિરતા: આ શિલાલેખ દર્શાવે છે કે સૌરાષ્ટ્ર હંમેશાથી ભારતની રાજકીય ગતિવિધિઓનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
- પ્રજાકલ્યાણની ભાવના: ત્રણેય રાજાઓએ પોતપોતાની રીતે પ્રજાના હિત માટે કરેલા કાર્યોની નોંધ અહીં છે, જે આજના શાસકો માટે પણ પ્રેરણારૂપ છે.
નિષ્કર્ષ
ગિરનારનો શિલાલેખ એ માત્ર પથ્થર પર કોતરાયેલા અક્ષરો નથી, પણ આપણી સંસ્કૃતિની ભવ્યતાના પુરાવા છે. તે આપણને અશોકની શાંતિ, રુદ્રદામાની ઉદારતા અને સ્કંદગુપ્તની શૂરવીરતાની યાદ અપાવે છે. ગુજરાતના પ્રવાસન અને ઇતિહાસ પ્રેમીઓ માટે આ સ્થળ એક તીર્થ સમાન છે.
