નવનિર્માણ આંદોલન (૧૯૭૪): વિદ્યાર્થીઓની ચળવળ જેણે સરકાર ઉથલાવી.

ભારતના આઝાદી પછીના ઇતિહાસમાં અનેક જનઆંદોલનો થયા છે, પરંતુ ૧૯૭૪માં ગુજરાતમાં થયેલું ‘નવનિર્માણ આંદોલન’ એક એવો ઐતિહાસિક અને અભૂતપૂર્વ ઘટનાક્રમ હતો જેણે માત્ર રાજ્યની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશની રાજકીય દિશા બદલી નાખી. આ આંદોલનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તે કોઈ રાજકીય પક્ષ દ્વારા નહીં, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને મધ્યમ વર્ગ, શિક્ષકો, વકીલો અને સામાન્ય જનતાનો પ્રચંડ ટેકો મળ્યો હતો.

આ આંદોલન લોકશાહીમાં યુવા શક્તિનો એક જ્વલંત દાખલો છે, જેણે સાબિત કર્યું કે જ્યારે સત્તા ભ્રષ્ટ થાય અને સામાન્ય માણસની ધીરજ ખૂટે, ત્યારે નિઃશસ્ત્ર વિદ્યાર્થીઓ પણ એક મજબૂત અને બહુમતીવાળી સરકારને ઉથલાવી શકે છે.

આ લેખમાં આપણે નવનિર્માણ આંદોલનના ઉદ્ભવ, તેના કારણો, આંદોલનનો વ્યાપ, મુખ્ય ઘટનાઓ, રાજકીય પરિણામો અને ભારતીય રાજકારણ પર તેના દૂરગામી પ્રભાવની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. આંદોલનની પૃષ્ઠભૂમિ અને કારણો

કોઈપણ મોટું આંદોલન રાતોરાત ઊભું થતું નથી. તેની પાછળ લાંબા સમયથી સળગતી સમસ્યાઓ અને લોકોનો અસંતોષ જવાબદાર હોય છે. ૧૯૭૪ના નવનિર્માણ આંદોલન પાછળ પણ તત્કાલીન સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય પરિબળોએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.

આર્થિક કટોકટી અને મોંઘવારી: ૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ અને બાંગ્લાદેશના નિર્માણ બાદ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા પર મોટો બોજો પડ્યો હતો. ૧૯૭૨-૭૩ના વર્ષોમાં ગુજરાત અને દેશના અન્ય ભાગોમાં ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો. ચોમાસું નિષ્ફળ જવાથી અનાજ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની ભારે અછત ઊભી થઈ. પરિણામે, જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભાવો આસમાને પહોંચ્યા. ખાદ્યતેલ, ઘઉં, ચોખા અને ખાંડ જેવી વસ્તુઓ સામાન્ય માણસની પહોંચની બહાર થવા લાગી. રેશનિંગની દુકાનો પર લાંબી કતારો જોવા મળતી, અને બ્લેક માર્કેટિંગ (કાળાબજાર) ચરમસીમા પર હતું.

રાજકીય અસ્થિરતા અને ભ્રષ્ટાચાર: ગુજરાતમાં કોંગ્રેસ પક્ષની બહુમતીવાળી સરકાર હતી, પરંતુ પક્ષમાં આંતરિક જૂથવાદ ચરમસીમાએ હતો. જુલાઈ ૧૯૭૩માં શ્રી ઘનશ્યામ ઓઝાને મુખ્યમંત્રી પદેથી હટાવીને શ્રી ચીમનભાઈ પટેલ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા. ચીમનભાઈ પટેલ પર સત્તા મેળવવા માટે ભ્રષ્ટાચાર અને ધારાસભ્યોની ખરીદ-વેચાણ (હોર્સ ટ્રેડિંગ) કરવાના ગંભીર આક્ષેપો હતા. લોકોમાં એવી દ્રઢ માન્યતા બંધાઈ ગઈ હતી કે સરકાર ભ્રષ્ટ છે અને સંગ્રહખોરો તથા કાળાબજારિયાઓને છાવરી રહી છે. સામાન્ય જનતામાં સરકાર પ્રત્યેનો રોષ દિન-પ્રતિદિન વધી રહ્યો હતો.

૨. આંદોલનનો તણખો: એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં વિરોધ

આંદોલનની શરૂઆત કોઈ રાજકીય મુદ્દાથી નહીં, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓની એક સાવ સામાન્ય અને રોજિંદી સમસ્યાથી થઈ હતી.

એલ. ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ (અમદાવાદ) અને મોરબી કોલેજ: ડિસેમ્બર ૧૯૭૩માં, અમદાવાદની પ્રખ્યાત એલ. ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ અને મોરબીની એન્જિનિયરિંગ કોલેજની હોસ્ટેલના મેસ (ભોજનાલય)ના બિલમાં અચાનક વધારો કરવામાં આવ્યો. મોંઘવારીનું કારણ આપીને વિદ્યાર્થીઓના ફૂડ બિલમાં આશરે ૨૦% જેટલો વધારો ઝીંકી દેવામાં આવ્યો (બિલ ૭૫ રૂપિયાથી વધારીને ૮૫-૧૦૦ રૂપિયા આસપાસ કરવામાં આવ્યું).

વિદ્યાર્થીઓ માટે આ વધારો અસહ્ય હતો. તેઓએ કોલેજના સત્તાધીશો અને સરકાર સમક્ષ રજૂઆતો કરી કે અનાજ સસ્તા દરે પૂરું પાડવામાં આવે જેથી બિલમાં ઘટાડો થાય. પરંતુ સત્તાધીશોએ તેમની વાત કાને ન ધરી.

પોલીસ દમન અને રોષનો ભડકો: ડિસેમ્બરના અંતમાં એલ. ડી. એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થીઓએ હડતાલ પાડી. ૩જી જાન્યુઆરી ૧૯૭૪ના રોજ અમદાવાદમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં વિદ્યાર્થીઓ વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસ દ્વારા તેમના પર લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો. નિર્દોષ વિદ્યાર્થીઓ પર થયેલા આ બર્બર અત્યાચારે બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું. પોલીસના આ પગલાથી માત્ર વિદ્યાર્થીઓ જ નહીં, પરંતુ પ્રોફેસરો, વાલીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો પણ રોષે ભરાયા.

૩. ‘નવનિર્માણ યુવક સમિતિ’ની રચના અને આંદોલનનો પ્રસાર

પોલીસ લાઠીચાર્જ બાદ આંદોલન માત્ર એક-બે કોલેજ પૂરતું સીમિત ન રહ્યું. તે ગુજરાત યુનિવર્સિટી અને ત્યારબાદ સમગ્ર રાજ્યની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ફેલાઈ ગયું.

નેતૃત્વ અને સંગઠન: વિદ્યાર્થીઓએ એક સંગઠિત માળખું ઊભું કર્યું અને જાન્યુઆરી ૧૯૭૪માં **’નવનિર્માણ યુવક સમિતિ’**ની સ્થાપના કરી. મનીષી જાની, મુકેશ પટેલ, ઉમાકાંત માંકડ જેવા વિદ્યાર્થી નેતાઓ આ સમિતિના મુખ્ય ચહેરા તરીકે ઊભરી આવ્યા. આ સમિતિએ આંદોલનને દિશા આપી અને તેના ઉદ્દેશ્યો સ્પષ્ટ કર્યા. હવે આંદોલન માત્ર મેસના બિલ પૂરતું મર્યાદિત ન હતું, તેનો વ્યાપ વધીને ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદી, મોંઘવારી પર કાબૂ અને મુખ્યમંત્રીના રાજીનામા સુધી પહોંચી ગયો હતો.

“ચીમન ચોર, ગાદી છોડ”: આંદોલનકારીઓનું મુખ્ય નિશાન મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલ હતા. શેરીઓ, રસ્તાઓ અને કોલેજ કેમ્પસમાં “ચીમન ચોર, ગાદી છોડ” ના નારા ગુંજવા લાગ્યા. વિદ્યાર્થીઓએ બસો રોકી, રસ્તાઓ પર ચક્કાજામ કર્યા અને સરકારી કચેરીઓનો ઘેરાવ કરવાનું શરૂ કર્યું.

મધ્યમ વર્ગ અને મહિલાઓનું જોડાણ: આ આંદોલનની સૌથી મોટી તાકાત એ હતી કે તેમાં સમાજના દરેક વર્ગના લોકો જોડાયા. મોંઘવારીથી પીસાતી ગૃહિણીઓએ રસ્તા પર ઉતરીને વેલણ અને થાળી વગાડીને સરકારનો વિરોધ કર્યો. વકીલોએ અદાલતોનો બહિષ્કાર કર્યો, અને ડોક્ટરો, બેંક કર્મચારીઓ તથા શિક્ષકોએ પણ હડતાલો પાડીને વિદ્યાર્થીઓને પોતાનું સમર્થન જાહેર કર્યું.

૪. હિંસા, કરફ્યુ અને શહીદી

જાન્યુઆરી ૧૯૭૪ના મધ્ય સુધીમાં ગુજરાતમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે કથળી ગઈ હતી.

• બંધ અને હડતાલો: ૧૦ જાન્યુઆરી અને ૨૫ જાન્યુઆરીના રોજ અપાયેલા ગુજરાત બંધના એલાનને અભૂતપૂર્વ પ્રતિસાદ મળ્યો. જનજીવન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું.
• અનાજની દુકાનો પર હુમલા: લોકોનો રોષ એટલો તીવ્ર હતો કે ઘણી જગ્યાએ સંગ્રહખોરોની ગોડાઉનો અને સરકારી રેશનિંગની દુકાનો પર હુમલા થયા અને અનાજ લૂંટવામાં આવ્યું.
• પોલીસ ગોળીબાર: સરકાર દ્વારા આંદોલનને કચડી નાખવા માટે દમનકારી નીતિ અપનાવવામાં આવી. ૪૦થી વધુ શહેરોમાં કરફ્યુ લાદવામાં આવ્યો. અમદાવાદ સહિતના મોટા શહેરોમાં લશ્કર (Army) ને બોલાવવાની ફરજ પડી. આંદોલન દરમિયાન પોલીસ ગોળીબારમાં આશરે ૧૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો. આ શહીદીએ આંદોલનને વધુ ઉગ્ર બનાવ્યું. લોહીયાળ રસ્તાઓએ લોકોના મનમાં સરકાર પ્રત્યે નફરત પેદા કરી.

સાહિત્યકારો અને બૌદ્ધિકો પણ ચૂપ ન રહ્યા. પ્રખર કવિ ઉમાશંકર જોષી જેવા સાહિત્યકારોએ આંદોલનને ખુલ્લું સમર્થન આપ્યું અને પોલીસ દમનની આકરી નિંદા કરી.

૫. પ્રથમ વિજય: મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલનું રાજીનામું

રાજ્યમાં હિંસા અને અશાંતિ વધતા દિલ્હીમાં બેઠેલી ઇન્દિરા ગાંધીની કેન્દ્ર સરકાર પર ભારે દબાણ આવ્યું. કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડ સમજી ગયું હતું કે માત્ર પોલીસ બળથી આ આંદોલનને દબાવી શકાશે નહીં.

વિદ્યાર્થીઓ અને જનતાની માંગણીઓ સામે ઝૂકીને, કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડે ચીમનભાઈ પટેલને રાજીનામું આપવાનો આદેશ આપ્યો. અંતે, ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૪ ના રોજ મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું.

રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (President’s Rule) લાદવામાં આવ્યું અને વિધાનસભાને મોકૂફ (Suspended) રાખવામાં આવી. આ આંદોલનની પહેલી અને સૌથી મોટી જીત હતી.

૬. આંદોલનનો બીજો તબક્કો: વિધાનસભા ભંગની માંગ

મુખ્યમંત્રીના રાજીનામાથી આંદોલન શાંત ન પડ્યું. નવનિર્માણ યુવક સમિતિ અને જનતાનું માનવું હતું કે માત્ર મુખ્યમંત્રી બદલવાથી ભ્રષ્ટ વ્યવસ્થા નહીં બદલાય. તત્કાલીન વિધાનસભાના મોટાભાગના ધારાસભ્યોને ભ્રષ્ટ માનવામાં આવતા હતા. તેથી, આંદોલનકારીઓએ નવી માંગ ઊભી કરી: “વિધાનસભાનું વિસર્જન કરો (Dissolve the Assembly) અને નવી ચૂંટણી યોજો.”

આ તબક્કો અત્યંત આક્રમક અને રણનીતિક હતો:

• ધારાસભ્યોનો ઘેરાવ: વિદ્યાર્થીઓ ધારાસભ્યોના ઘરે પહોંચી જતા, તેમને બહાર કાઢીને જાહેરમાં રાજીનામું આપવા દબાણ કરતા.
• મુંડન અને ગધેડા પર સરઘસ: કેટલાક ધારાસભ્યોને અપમાનિત કરવા માટે તેમના મુંડન કરાવવામાં આવ્યા, અને કેટલાકને ગધેડા પર બેસાડીને સરઘસ કાઢવામાં આવ્યા.
• રાજીનામાનો દોર: પ્રજાના આ ભયંકર દબાણને કારણે કોંગ્રેસ અને વિપક્ષના ઘણા ધારાસભ્યોએ રાજીનામા આપવાનું શરૂ કર્યું.

૭. મોરારજી દેસાઈના ઉપવાસ અને વિધાનસભાનું વિસર્જન

માર્ચ ૧૯૭૪ સુધીમાં આંદોલને એક નિર્ણાયક વળાંક લીધો. કેન્દ્ર સરકાર વિધાનસભા ભંગ કરવા તૈયાર ન હતી, કારણ કે તેનાથી ખોટો દાખલો બેસે તેમ હતો.

આ સમયે ભારતના વરિષ્ઠ નેતા અને ગુજરાતના સપૂત શ્રી મોરારજી દેસાઈ મેદાનમાં આવ્યા. તેમણે વિદ્યાર્થીઓની વિધાનસભા ભંગની માંગને ટેકો આપ્યો. જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેમની રજૂઆત ન સાંભળી, ત્યારે મોરારજી દેસાઈએ ૧૧ માર્ચ ૧૯૭૪ ના રોજ અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ (Indefinite Fast) ની જાહેરાત કરી.

મોરારજી દેસાઈ જેવા કદાવર નેતાના ઉપવાસથી દેશભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો. કેન્દ્ર સરકાર પર દબાણ એટલું વધી ગયું કે અંતે વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ નમતું જોખવું પડ્યું.

૧૫ માર્ચ ૧૯૭૪ ના રોજ ગુજરાત વિધાનસભાનું સત્તાવાર રીતે વિસર્જન કરવામાં આવ્યું. નવનિર્માણ આંદોલનને તેનો અંતિમ અને ઐતિહાસિક વિજય મળ્યો. ભારતની આઝાદી પછી આ પહેલો એવો કિસ્સો હતો જ્યાં માત્ર જનઆંદોલન અને વિદ્યાર્થીઓની તાકાતથી બહુમતીવાળી ચૂંટાયેલી સરકારને બરતરફ કરવામાં આવી હોય.

૮. નવનિર્માણ આંદોલનનો રાષ્ટ્રીય પ્રભાવ અને વારસો

નવનિર્માણ આંદોલન માત્ર ગુજરાત પૂરતું સીમિત ન રહ્યું; તેની ગુંજ સમગ્ર ભારતમાં સંભળાઈ.

બિહાર આંદોલન (JP Movement): ગુજરાતના વિદ્યાર્થીઓની સફળતાથી પ્રેરાઈને બિહારના વિદ્યાર્થીઓએ પણ ભ્રષ્ટાચાર અને મોંઘવારી સામે અવાજ ઉઠાવ્યો. આ જ સમયે ગુજરાતની મુલાકાતે આવેલા લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણ (જે.પી.) આંદોલનથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા. તેમણે બિહારના આંદોલનનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું અને તેને ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’ (Total Revolution) નું નામ આપ્યું.

કટોકટી (Emergency) તરફ દોરી જતો માર્ગ: ગુજરાત અને બિહારના આંદોલનોએ ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારના પાયા હચમચાવી દીધા. દેશભરમાં કોંગ્રેસ વિરોધી લહેર ઊભી થઈ. આ રાજકીય અસ્થિરતા અને ૧૯૭૫માં અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના ચુકાદા (જેમાં ઈન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણી રદ થઈ હતી) ને પગલે, ૨૫ જૂન ૧૯૭૫ ના રોજ ભારતમાં કટોકટી (Emergency) લાદવામાં આવી. આમ, નવનિર્માણ આંદોલન ભારતની રાજકીય દિશા બદલવામાં એક મહત્વનું ટ્રિગર સાબિત થયું.

નવા રાજકીય નેતૃત્વનો ઉદય: આ આંદોલને ગુજરાત અને દેશને અનેક નવા રાજકીય નેતાઓ આપ્યા. જે યુવાનો તે સમયે રસ્તા પર આંદોલન કરી રહ્યા હતા, તેઓ ભવિષ્યમાં રાજ્ય અને કેન્દ્રના રાજકારણમાં મોટા પદો પર પહોંચ્યા. આ આંદોલને સાબિત કર્યું કે લોકશાહીમાં અસલી તાકાત પ્રજાના હાથમાં છે.

નિષ્કર્ષ

નવનિર્માણ આંદોલન (૧૯૭૪) એક સ્વયંભૂ, લાગણીશીલ અને સિદ્ધાંતનિષ્ઠ ચળવળ હતી. તે માત્ર એક સરકારને હટાવવા પૂરતું નહોતું, પરંતુ તેનું નામ જ સૂચવે છે તેમ, તે એક નવી અને સ્વચ્છ વ્યવસ્થાના નિર્માણ (નવનિર્માણ) માટેની ઝંખના હતી.

ભલે આંદોલન લાંબા ગાળે ભ્રષ્ટાચારને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ ન કરી શક્યું હોય, પરંતુ તેણે શાસકોને એક કડક સંદેશો જરૂર આપ્યો કે સત્તાનો અહંકાર લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. ૧૦૦થી વધુ યુવાનોની શહીદી અને લાખો લોકોના સંઘર્ષથી લખાયેલો આ ઈતિહાસ ગુજરાત અને ભારતની લોકશાહી યાત્રાનો એક સુવર્ણ અને પ્રેરણાદાયક અધ્યાય છે, જે આવનારી પેઢીઓને અન્યાય સામે લડવાની પ્રેરણા આપતો રહેશે.