નવલખા પેલેસ (ગોંડલ): કોતરણી અને સંગ્રહાલય.
નવલખા પેલેસ (ગોંડલ): સૌરાષ્ટ્રના રાજવી વારસાનું એક અમૂલ્ય રત્ન – કોતરણી અને સંગ્રહાલય
ગુજરાતનો ઇતિહાસ અત્યંત સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર રહ્યો છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રની ભૂમિ પર અનેક રજવાડાંઓએ રાજ કર્યું છે અને પાછળથી પોતાની ભવ્યતાની સાક્ષી પૂરતા અનેક સ્થાપત્યો છોડી ગયા છે. રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલું ગોંડલ શહેર આ રાજવી વારસાનું એક જીવંત ઉદાહરણ છે. ગોંડલનો ‘નવલખા પેલેસ’ (Naulakha Palace) માત્ર એક મહેલ નથી, પરંતુ તે કલા, સંસ્કૃતિ, સ્થાપત્ય અને ગોંડલના પ્રજાવત્સલ રાજવીઓના ગૌરવશાળી ઇતિહાસનો જીવંત દસ્તાવેજ છે.
આ લેખમાં આપણે ગોંડલના આ ઐતિહાસિક નવલખા પેલેસના ઇતિહાસ, તેની અજોડ કોતરણી, તેના ભવ્ય સંગ્રહાલય (મ્યુઝિયમ) અને પ્રવાસીઓ માટેના આકર્ષણો વિશે વિસ્તૃત માહિતી મેળવીશું.
૧. ગોંડલનો ભવ્ય ઈતિહાસ અને મહારાજા ભગવતસિંહજી
નવલખા પેલેસની ભવ્યતા સમજતા પહેલાં ગોંડલ રાજ્યના ઇતિહાસને જાણવો જરૂરી છે. ગોંડલ સ્ટેટની સ્થાપના જાડેજા રાજપૂતો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. પરંતુ ગોંડલને સાચા અર્થમાં એક આદર્શ અને આધુનિક રાજ્ય બનાવવાનો શ્રેય મહારાજા સર ભગવતસિંહજી (૧૮૬૫-૧૯૪૪) ને જાય છે.
મહારાજા ભગવતસિંહજી માત્ર એક શાસક જ ન હતા, પરંતુ તેઓ એક ડૉક્ટર, લેખક, સમાજ સુધારક અને દૂરંદેશી ધરાવતા વિઝનરી નેતા હતા. તેમણે સ્ત્રી શિક્ષણ ફરજિયાત બનાવ્યું, કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપ્યું, વેરા નાબૂદ કર્યા અને ગોંડલની નગરરચના એવી રીતે કરી કે તે સમયે તે સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રમાં એક “મોડેલ સ્ટેટ” ગણાતું હતું. ગુજરાતી ભાષાનો મહાન શબ્દકોશ ‘ભગવદ્ગોમંડલ’ પણ તેમની જ પ્રેરણા અને પ્રયત્નોનું પરિણામ છે. નવલખા પેલેસના સંગ્રહાલયમાં આજે પણ તેમના આ સુવર્ણકાળની ઝલક જોવા મળે છે.
૨. નવલખા પેલેસનું નિર્માણ અને “નવલખા” નામ પાછળનું રહસ્ય
ગોંડલી નદીના કાંઠે આશરે ૩૦ મીટર ઊંચા પાયા પર અડીખમ ઊભેલો નવલખા પેલેસ ગોંડલના સૌથી જૂના અને ભવ્ય મહેલોમાંનો એક છે. તેનું નિર્માણ ૧૭મી અને ૧૮મી સદી (આશરે ઇ.સ. ૧૭૪૮) દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હોવાનું મનાય છે.
“નવલખા” નામ કેમ પડ્યું? ઇતિહાસકારો અને સ્થાનિક લોકવાયકા મુજબ, તે જમાનામાં આ ભવ્ય મહેલના બાંધકામ પાછળ કુલ નવ લાખ રૂપિયા નો ખર્ચ થયો હતો. ૧૭મી-૧૮મી સદીમાં નવ લાખ રૂપિયા એટલે આજની તારીખમાં અબજો રૂપિયા સમાન ગણાય. આટલા વિશાળ ખર્ચ અને ભવ્યતાને કારણે જ આ મહેલનું નામ ‘નવલખા પેલેસ’ પડ્યું.
૩. અદ્ભુત સ્થાપત્ય અને બેનમૂન કોતરણી (Architecture & Carvings)
નવલખા પેલેસ એ રાજપૂત સ્થાપત્ય શૈલી અને યુરોપિયન શૈલીનું એક અદ્ભુત મિશ્રણ છે. કલા અને સ્થાપત્યના પ્રેમીઓ માટે આ મહેલ કોઈ સ્વર્ગથી કમ નથી. મહેલની બાહ્ય અને આંતરિક કોતરણી જોનારાને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે.
મુખ્ય સ્થાપત્ય વિશેષતાઓ:
- પથ્થરની બારીક કોતરણી: મહેલની દીવાલો, સ્તંભો અને કમાનો પર પથ્થરમાંથી કોતરેલી અત્યંત બારીક અને નયનરમ્ય ભાત જોવા મળે છે. આ કોતરણીમાં મુખ્યત્વે ભૌમિતિક આકારો, ફૂલ-વેલ અને પ્રાણીઓની આકૃતિઓ કંડારવામાં આવી છે.
- ઝરૂખા અને બાલ્કની: પેલેસના ઝરૂખાઓ (Jharokhas) રાજપૂત શૈલીની પારંપરિક સુંદરતા દર્શાવે છે. અહીંથી ગોંડલ શહેર અને નીચે વહેતી નદીનો નજારો ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે. બાલ્કનીને ટેકો આપવા માટે લગાવવામાં આવેલા પથ્થરના બ્રેકેટ્સ (Brackets) પણ અત્યંત કલાત્મક છે.
- ગોળાકાર સીડી (Spiral Staircases): મહેલમાં ઉપરના માળે જવા માટે બનાવવામાં આવેલી વિશાળ અને ગોળાકાર સીડીઓ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
- વિશાળ પ્રવેશદ્વાર અને ક્લોક ટાવર: પેલેસમાં પ્રવેશવા માટે એક ભવ્ય ગેટવે છે, જેની સાથે એક ઊંચો ક્લોક ટાવર (ઘડિયાળનો ટાવર) જોડાયેલો છે. આ ટાવર તે સમયની યુરોપિયન સ્થાપત્યની અસર દર્શાવે છે.
ધ ગ્રાન્ડ દરબાર હોલ (The Grand Durbar Hall): મહેલની અંદરનો દરબાર હોલ તેની શાહી ભવ્યતા માટે જાણીતો છે. અહીં લાકડાનું કલાત્મક ગિલ્ટ ફર્નિચર (Gilt wooden furniture), બેલ્જિયમથી મંગાવેલા એન્ટિક અરીસાઓ અને છત પર લટકતા વિશાળ ઝુમ્મરો (Chandeliers) રાજવી ઠાઠમાઠની પ્રતીતિ કરાવે છે. અહીં શિકાર કરેલા દીપડાઓ (Stuffed panthers) પણ પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવ્યા છે.
૪. નવલખા પેલેસ સંગ્રહાલય (The Palace Museum): ઐતિહાસિક ખજાનો
આજે નવલખા પેલેસનો એક મોટો હિસ્સો સંગ્રહાલય (મ્યુઝિયમ) માં ફેરવવામાં આવ્યો છે. આ મ્યુઝિયમ પ્રવાસીઓને સીધા જ ગોંડલના સુવર્ણયુગમાં લઈ જાય છે.
સંગ્રહાલયના મુખ્ય આકર્ષણો:
- ભેટ-સોગાદો અને માનપત્રો: મહારાજા ભગવતસિંહજી જ્યારે શાસન કરતા હતા, ત્યારે તેમણે શિક્ષણ અને સમાજ સુધારણાના અનેક કાર્યો કર્યા હતા. તેમની ‘સિલ્વર જ્યુબિલી’ (૨૫ વર્ષના શાસન) વખતે અને અન્ય પ્રસંગોએ દેશ-વિદેશના મહાનુભાવો, સંસ્થાઓ અને પ્રજા દ્વારા તેમને અસંખ્ય ભેટ-સોગાદો અને માનપત્રો મળ્યા હતા. આ તમામ વસ્તુઓ અહીં ચાંદીની પેટીઓ (Silver caskets) અને કાચના કબાટોમાં સચવાયેલી છે.
- ચાંદીનો ત્રાજવો (Weighing Balance): મ્યુઝિયમમાં એક વિશાળ વજન કાંટો જોવા મળે છે. એવું કહેવાય છે કે આ કાંટાનો ઉપયોગ મહારાજાને સુવર્ણ, ચાંદી કે અન્ય કીમતી વસ્તુઓથી તોળવા (તુલાદાન) માટે થતો હતો, જે બાદમાં ગરીબોમાં કે રાજ્યના વિકાસ કાર્યોમાં વાપરવામાં આવતું હતું.
- વિન્ટેજ વસ્તુઓ અને રમકડાં: અહીં એ જમાનાના લાકડાના અને ધાતુના રમકડાં, જૂના જમાનાના અનોખી ડિઝાઇનવાળા સીલિંગ ફેન (જે આજે પણ કાર્યરત છે), એન્ટિક વાસણો અને રસોડાની સામગ્રીનું પ્રદર્શન જોવા મળે છે.
- દસ્તાવેજો અને પુસ્તકાલય: મહારાજા ભગવતસિંહજી વિદ્યાવ્યાસંગી હતા. મ્યુઝિયમમાં તેમના અંગત પુસ્તકાલયના પુસ્તકો અને ઐતિહાસિક પત્રો સંગ્રહિત છે.
૫. રોયલ ગેરેજ: વિન્ટેજ કાર કલેક્શન (Royal Garages & Vintage Cars)
નવલખા પેલેસની મુલાકાત ત્યારે જ પૂરી ગણાય જ્યારે તમે ગોંડલના પ્રખ્યાત ‘રોયલ ગેરેજ’ ની મુલાકાત લો. ગોંડલના રાજવી પરિવારને કારનો ભારે શોખ હતો. પેલેસ સંકુલની નજીક આવેલ આ ગેરેજમાં વિશ્વની કેટલીક સૌથી દુર્લભ અને મોંઘી વિન્ટેજ કારોનું કલેક્શન છે.
- અહીં ૧૯૧૦ થી લઈને ૧૯૪૦-૫૦ ના દાયકાની પેકાર્ડ (Packard), મર્સિડીઝ (Mercedes), કેડિલેક (Cadillac), અને રોલ્સ રોયસ (Rolls Royce) જેવી કારો જોવા મળે છે.
- આ ઉપરાંત, અહીં અશ્વ ગાડીઓ (Horse carriages), અને રજવાડાના સમયની મોટરસાયકલો પણ પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવી છે. વિન્ટેજ કાર પ્રેમીઓ માટે આ સ્થળ કોઈ તીર્થસ્થાનથી કમ નથી.
૬. ગોંડલ અને આસપાસના અન્ય જોવાલાયક સ્થળો
જો તમે નવલખા પેલેસ જોવા ગોંડલ જાવ છો, તો નીચેના સ્થળોની મુલાકાત પણ અવશ્ય લેવી જોઈએ:
- ઓર્ચાર્ડ પેલેસ (Orchard Palace): ફળોના બગીચાઓ વચ્ચે આવેલો આ મહેલ ૧૯મી સદીમાં મહેમાનો માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. આજે તે એક હેરિટેજ હોટલ તરીકે કાર્યરત છે.
- રિવરસાઇડ પેલેસ (Riverside Palace): ઇ.સ. ૧૮૭૫માં બંધાયેલો આ મહેલ પણ ગોંડલી નદીના કિનારે છે અને તેની સજાવટ જોવાલાયક છે.
- શ્રી સ્વામિનારાયણ અક્ષર મંદિર: ગોંડલ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય (BAPS) નું એક મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થધામ છે. અક્ષર દેરી અને અહીંનું ભવ્ય મંદિર શાંતિ અને આધ્યાત્મિકતાનો અનુભવ કરાવે છે.
- ભુવનેશ્વરી પીઠ અને આયુર્વેદિક ફાર્મસી: ગોંડલ તેની ઐતિહાસિક આયુર્વેદિક ફાર્મસી અને અશ્વ સંવર્ધન કેન્દ્ર માટે પણ જાણીતું છે.
૭. પ્રવાસીઓ માટે ઉપયોગી માહિતી (Travel Guide)
- કેવી રીતે પહોંચવું? * હવાઈ માર્ગ: સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ રાજકોટ (આશરે ૪૦ કિમી) છે.
- રેલ માર્ગ: ગોંડલ રેલવે સ્ટેશન ગુજરાતના અન્ય શહેરો સાથે જોડાયેલું છે.
- સડક માર્ગ: ગોંડલ રાજકોટથી માત્ર ૪૦ કિમી અને અમદાવાદથી આશરે ૨૬૦ કિમી દૂર છે. અહીં પહોંચવા માટે બસ કે ખાનગી ટેક્સી સરળતાથી મળી રહે છે.
- મુલાકાતનો ઉત્તમ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ સુધીનો સમય ગોંડલની મુલાકાત માટે શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે આ સમયે વાતાવરણ આહલાદક હોય છે.
- ટિકિટ અને સમય: નવલખા પેલેસ સંગ્રહાલયની મુલાકાત માટે સામાન્ય એન્ટ્રી ફી ચૂકવવી પડે છે. (સમય સવારે ૯ થી સાંજે ૬ આસપાસ હોય છે, બપોરે લંચ માટે બંધ રહી શકે છે. તેથી સ્થાનિક સમયની પુષ્ટિ કરી લેવી હિતાવહ છે.) એક સારા ગાઈડને સાથે રાખવાથી મહેલનો ઇતિહાસ વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
ગોંડલનો નવલખા પેલેસ એ માત્ર પથ્થર અને ચૂનાથી બનેલી ઇમારત નથી, પરંતુ તે ગુજરાતની અસ્મિતા અને રજવાડાઓના સુવર્ણકાળનું પ્રતિક છે. મહારાજા ભગવતસિંહજીના પ્રજાવત્સલ કાર્યોની સુવાસ આજે પણ આ મહેલની દીવાલોમાં મહેકે છે. તેની અજોડ કોતરણી, સમૃદ્ધ સંગ્રહાલય અને વિન્ટેજ કારનું કલેક્શન કોઈપણ પ્રવાસીના મનમાં કાયમી છાપ છોડી જાય છે. ઇતિહાસ, કલા અને સ્થાપત્યમાં રસ ધરાવતા દરેક વ્યક્તિએ જીવનમાં એકવાર ગોંડલના નવલખા પેલેસની મુલાકાત અચૂક લેવી જોઈએ.
