પાવાગઢ અને મહાકાળી: પતઈ રાવળની દંતકથા અને શક્તિપીઠ.

પાવાગઢ પર્વત ગુજરાતના પંચમહાલ જિલ્લામાં વડોદરાથી આશરે ૪૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલો છે. આ પર્વતની તળેટીમાં ઐતિહાસિક નગરી ચાંપાનેર વસેલી છે, જેને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી છે.

જમીન સપાટીથી લગભગ ૮૦૦ મીટર (૨૬૦૦ ફૂટ) ઊંચાઈ પર પર્વતની ટોચ પર માતા મહાકાળીનું ભવ્ય મંદિર આવેલું છે. આ પર્વતના નામ ‘પાવાગઢ’ પાછળ પણ એક રસપ્રદ કથા છે. એવું કહેવાય છે કે આ પર્વતનો આકાર એવો છે કે તેનો માત્ર પા (૧/૪) ભાગ જ દેખાય છે, જ્યારે બાકીનો પોણો ભાગ અદ્રશ્ય કે જમીન સાથે જોડાયેલો છે, તેથી તેને ‘પાવાગઢ’ કહેવામાં આવે છે. બીજી એક માન્યતા મુજબ, આ પર્વત પર સતત પવન ફૂંકાતો રહે છે, તેથી તેને ‘પવનગઢ’ અને કાળક્રમે અપભ્રંશ થઈને ‘પાવાગઢ’ કહેવાયો.

પાવાગઢ અને મહાકાળી: પતઈ રાવળની દંતકથા અને શક્તિપીઠ video

મહાકાળી શક્તિપીઠનો પૌરાણિક મહિમા

હિંદુ ધર્મમાં શક્તિની ઉપાસનાનું અનેરું મહત્વ છે. ભારતભરમાં આવેલી ૫૧ શક્તિપીઠોમાં પાવાગઢ એક અત્યંત જાગૃત શક્તિપીઠ મનાય છે.

શક્તિપીઠનું નિર્માણ કેવી રીતે થયું?

પૌરાણિક કથા અનુસાર, પ્રજાપતિ દક્ષે એક મહાયજ્ઞનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં તેમણે પોતાના જમાઈ ભગવાન શિવ અને પુત્રી સતીને આમંત્રણ આપ્યું ન હતું. આમ છતાં, માતા સતી પિતાના ઘરે યજ્ઞમાં ગયાં. ત્યાં પ્રજાપતિ દક્ષે ભગવાન શિવનું ભારે અપમાન કર્યું. પોતાના પતિનું અપમાન સહન ન થતાં માતા સતીએ યજ્ઞકુંડમાં કૂદીને પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા.

જ્યારે ભગવાન શિવને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા. તેમણે સતીના મૃતદેહને ખભા પર ઉઠાવીને આખા બ્રહ્માંડમાં ભયંકર તાંડવ શરૂ કર્યું. શિવના ક્રોધથી સૃષ્ટિના વિનાશનો ખતરો ઊભો થયો. આ વિનાશને રોકવા અને શિવને શાંત કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના સુદર્શન ચક્રથી માતા સતીના મૃતદેહના ટુકડા કર્યા.

• જ્યાં જ્યાં માતા સતીના શરીરના અંગો કે આભૂષણો પડ્યા, ત્યાં શક્તિપીઠોની સ્થાપના થઈ.
• ધાર્મિક ગ્રંથો મુજબ, પાવાગઢના આ પર્વત પર માતા સતીના જમણા પગનો અંગૂઠો પડ્યો હતો.
• ત્યારથી આ સ્થાન જાગૃત શક્તિપીઠ તરીકે પૂજાય છે અને અહીં માતા મહાકાળી સ્વરૂપે બિરાજમાન છે.

માતા મહાકાળીનું સ્વરૂપ આમ તો રુદ્ર અને ભયંકર છે, જે દુષ્ટોનો નાશ કરવા માટે જાણીતું છે, પરંતુ પાવાગઢમાં બિરાજમાન મહાકાળી માતા તેમના ભક્તો માટે અત્યંત દયાળુ અને કલ્યાણકારી મનાય છે. અહીં માતાના દક્ષિણ મુખી સ્વરૂપની પૂજા થાય છે.

પતઈ રાવળ: ઇતિહાસ અને દંતકથાનો સંગમ

પાવાગઢનો ઇતિહાસ પૌરાણિક કથાઓ અને રાજપૂત રાજાઓના શૌર્યથી ભરેલો છે. પરંતુ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે અહીંના છેલ્લા રાજપૂત શાસક રાજા જયસિંહની કથા, જે ઇતિહાસમાં પતઈ રાવળ તરીકે ઓળખાય છે.

ચાંપાનેર અને ચૌહાણ વંશ

૧૩મી અને ૧૪મી સદી દરમિયાન પાવાગઢ અને ચાંપાનેર પર ખીચી ચૌહાણ રાજપૂતોનું શાસન હતું. આ રાજપૂત રાજાઓ અદભુત શૂરવીર અને માતા મહાકાળીના પરમ ભક્ત હતા. તેમની ભક્તિ અને શૌર્યને કારણે જ ઘણા વર્ષો સુધી દિલ્હી સલ્તનત કે ગુજરાતના સુલતાનો આ પર્વત જીતી શક્યા ન હતા. આ વંશનો છેલ્લો રાજા હતો જયસિંહ ચૌહાણ. જયસિંહ એક શક્તિશાળી અને પ્રતાપી રાજા હતો, પરંતુ તેના અહંકાર અને એક મોટી ભૂલને કારણે તેનો અને તેના સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો.

ગરબાની રાત અને માતાજીનું આગમન

ગુજરાતમાં નવરાત્રિના તહેવારનું અનેરું આકર્ષણ હોય છે. કહેવાય છે કે પતઈ રાવળના સમયમાં પાવાગઢમાં નવરાત્રિનો ઉત્સવ ખૂબ જ ભવ્ય રીતે ઉજવાતો હતો. ખુદ માતા મહાકાળીને પોતાના ભક્તોનો આ ઉત્સાહ અને ગરબા એટલા પ્રિય હતા કે તેઓ સામાન્ય સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને નવરાત્રિની રાતોમાં ગરબે રમવા આવતા હતા.

એક વખત આસો નવરાત્રિની રાત હતી. પાવાગઢના ચોકમાં સ્ત્રીઓ ગરબે ઘૂમી રહી હતી. તે સમયે અત્યંત સુંદર અને તેજસ્વી રૂપ ધારણ કરીને માતા મહાકાળી ગરબે રમવા માટે માનવ સ્વરૂપે ત્યાં આવ્યા. તેમનું તેજ અને સૌંદર્ય અદભુત હતું.

પતઈ રાવળની કુદ્રષ્ટિ અને અહંકાર

રાજા જયસિંહ (પતઈ રાવળ) પોતાના મહેલના ઝરૂખામાંથી આ ગરબા જોઈ રહ્યો હતો. તે સમયે રાજા મદિરાપાન કરેલી અવસ્થામાં હતો અને સત્તા તથા સંપત્તિના નશામાં ચૂર હતો. ગરબે ઘૂમતી સ્ત્રીઓમાં તેણે આ અત્યંત સુંદર સ્ત્રીને જોઈ. કામવાસના અને અહંકારથી અંધ બનેલો રાજા એ ભૂલી ગયો કે તે કોણ છે.

તે સીધો ગરબાના મેદાનમાં પહોંચી ગયો. તેણે ગરબે રમતી તે સુંદર સ્ત્રી (માતા મહાકાળી) નો હાથ (કે પાલવ) પકડી લીધો. રાજાએ તે સ્ત્રી સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે, “તું અત્યંત સુંદર છે, તું મારી રાણી બની જા.”

સ્ત્રી સ્વરૂપમાં રહેલા માતા મહાકાળીએ રાજાને ચેતવણી આપી કે, “હે રાજન! તું મને ઓળખતો નથી. હું તારી કુળદેવી છું. તું આ અહંકાર અને વાસના છોડી દે અને મને જવા દે, નહીંતર તારું અને તારા રાજ્યનું પતન નિશ્ચિત છે.”

પરંતુ અહંકાર અને નશામાં અંધ રાજા પતઈ રાવળે માનવાની ના પાડી દીધી. તેણે જિદ પકડી રાખી.

માતાજીનો શ્રાપ: “તારું પતન થશે!”

રાજાની આ ધૃષ્ટતા જોઈને માતા મહાકાળી પોતાના અસલ રુદ્ર સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયાં. ચારેબાજુ ભયંકર તેજ ફેલાઈ ગયું. માતાજીએ ક્રોધિત થઈને રાજાને શ્રાપ આપ્યો:

“હે મૂર્ખ રાજા! તેં તારી જ કુળદેવી પર કુદ્રષ્ટિ કરી છે. આજથી તારું પતન શરૂ થશે. નવ મહિનાની અંદર તારું અને તારા સામ્રાજ્યનો નાશ થશે અને આ પાવાગઢ મુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં જશે.”

‘પતન’ શબ્દ પરથી જ રાજા જયસિંહ ઇતિહાસમાં ‘પતઈ રાવળ’ તરીકે ઓળખાયો (જે રાજાનું પતન નિશ્ચિત હતું તે). આ દંતકથા પરથી ગુજરાતમાં એક પ્રખ્યાત ગરબો પણ રચાયો છે: “પાવા તે ગઢથી ઊતર્યા મહાકાળી રે…” જેમાં પતઈ રાવળની કથાનું વર્ણન છે.

ઐતિહાસિક તથ્ય: મહમદ બેગડાનું આક્રમણ

દંતકથાની સમાંતર ઇતિહાસ પણ સાક્ષી પૂરે છે કે પતઈ રાવળનું પતન ખૂબ જ કરુણ હતું. માતાજીના શ્રાપની વાત ઇતિહાસ સાથે બરાબર બંધબેસતી આવે છે.

ગુજરાત પર તે સમયે સુલતાન મહમદ બેગડા (મહમદ શાહ પ્રથમ) નું શાસન હતું. મહમદ બેગડાને ગિરનાર (જૂનાગઢ) અને પાવાગઢ બંને અજેય કિલ્લાઓ જીતવાની મહત્વાકાંક્ષા હતી (જેના પરથી તેનું નામ ‘બે-ગઢ’ જીતનાર એટલે કે ‘બેગડો’ પડ્યું).

ઈ.સ. ૧૪૮૪ની આસપાસ મહમદ બેગડાએ પાવાગઢ પર વિશાળ સૈન્ય સાથે આક્રમણ કર્યું. પતઈ રાવળના કિલ્લાની સુરક્ષા એટલી મજબૂત હતી કે સુલતાનનું સૈન્ય સીધું આક્રમણ કરીને જીતી શકે તેમ ન હતું. તેથી બેગડાએ કિલ્લાને ચારેબાજુથી ઘેરી લીધો. આ ઘેરો લગભગ ૨૦ મહિનાઓ સુધી ચાલ્યો. છેવટે કિલ્લામાં અનાજ અને પાણી ખૂટી પડ્યા.

રાજપૂતોએ ‘કેસરિયા’ કરવાનો નિર્ણય લીધો. રાજપૂત સ્ત્રીઓએ ‘જૌહર’ (અગ્નિમાં કૂદીને આત્મબલિદાન) કર્યું અને રાજા જયસિંહ (પતઈ રાવળ) તથા તેનો મંત્રી ડુંગરસિંહ વીરતાપૂર્વક લડતા લડતા પકડાઈ ગયા. મહમદ બેગડાએ તેમની સમક્ષ ઇસ્લામ કબૂલ કરવાની શરત મૂકી, પરંતુ ધર્મપ્રેમી અને શૂરવીર પતઈ રાવળે તે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો. પરિણામે મહમદ બેગડાએ તેમની નિર્દયતાથી હત્યા કરાવી દીધી.

આ રીતે માતાજીનો શ્રાપ સાચો પડ્યો અને પાવાગઢના શક્તિશાળી હિંદુ સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો. મહમદ બેગડાએ ચાંપાનેરનું નામ બદલીને ‘મહમુદાબાદ’ રાખ્યું અને તેને ગુજરાતની રાજધાની બનાવી.

પાવાગઢ મંદિરનું ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય અને સમન્વય

પાવાગઢનું મહાકાળી મંદિર ઇતિહાસના અનેક ઉતાર-ચઢાવનું સાક્ષી રહ્યું છે. મહમદ બેગડાના આક્રમણ પછી મંદિરમાં ભારે તોડફોડ કરવામાં આવી હતી.

મંદિર અને દરગાહનો વિવાદ અને ઉકેલ

મહમદ બેગડાના શાસનકાળ દરમિયાન અથવા ત્યારપછીના સમયમાં, મહાકાળી મંદિરના શિખર (ટોચ) ને તોડીને ત્યાં પીર સદનશાહની દરગાહ બનાવવામાં આવી હતી. આને કારણે છેલ્લા ૫૦૦ વર્ષોથી મહાકાળી મંદિર પર શિખર ન હતું અને તેના પર ધ્વજા ફરકાવી શકાતી ન હતી, કારણ કે હિંદુ પરંપરા મુજબ ખંડિત શિખર પર ધ્વજા ન ચઢાવાય. એક જ ઇમારતમાં નીચે માતાજીનું મંદિર અને ઉપર દરગાહ હોવાથી આ સ્થળ ઐતિહાસિક વિવાદનું કેન્દ્ર પણ બન્યું હતું.

૫૦૦ વર્ષ બાદ નવનિર્માણ અને ધ્વજારોહણ

હાલમાં જ (વર્ષ ૨૦૨૨માં) પાવાગઢના ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ પૃષ્ઠ ઉમેરાયું. ગુજરાત સરકાર અને પાવાગઢ મંદિર ટ્રસ્ટ દ્વારા મુસ્લિમ આગેવાનો સાથે શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટો કરવામાં આવી. પરસ્પર સંમતિથી પીર સદનશાહની દરગાહને મંદિરની ઉપરથી હટાવીને મંદિરના જ પ્રાંગણમાં નજીક એક અલગ જગ્યાએ સન્માનપૂર્વક સ્થાપિત કરવામાં આવી.

ત્યારબાદ, મંદિરના ગર્ભગૃહની ઉપર એક ભવ્ય અને સોનાથી મઢેલું નવું શિખર બનાવવામાં આવ્યું. ૧૮ જૂન ૨૦૨૨ ના રોજ, ભારતના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ૫૦૦ વર્ષના લાંબા અંતરાલ પછી પહેલીવાર પાવાગઢ મહાકાળી મંદિરના નવા શિખર પર ઐતિહાસિક ધ્વજારોહણ કરવામાં આવ્યું. આ ઘટના સમગ્ર ગુજરાત અને દેશના શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભાવનાત્મક અને ગૌરવપૂર્ણ હતી.

યાત્રાળુઓ માટેની સુવિધાઓ અને પાવાગઢનો પ્રવાસ

આજે પાવાગઢ યાત્રાળુઓ અને પ્રવાસીઓ માટે અત્યંત વિકસિત અને સુવિધાયુક્ત ધાર્મિક સ્થળ બની ગયું છે.

• માચી અને રોપ-વે (Udan Khatola): યાત્રાળુઓ તળેટીથી બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા ‘માચી’ સુધી પહોંચી શકે છે. માચીથી મંદિર સુધી પહોંચવા માટે આશરે ૨૦૦૦ જેટલા પગથિયાં ચઢવાના હોય છે. વૃદ્ધો અને શારીરિક રીતે અશક્ત લોકો માટે ‘ઉડન ખટોલા’ (Rope-way) ની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જે માત્ર થોડી મિનિટોમાં સીધા મંદિરની નજીક પહોંચાડી દે છે.
• નવું વિશાળ પ્રાંગણ: તાજેતરના નવીનીકરણ બાદ મંદિરના પરિસરને વિશાળ બનાવવામાં આવ્યું છે, જેથી એકસાથે હજારો શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન કરી શકે.
• દૂધિયું, છાસિયું અને તેલિયું તળાવ: પર્વત પર ચઢતી વખતે માર્ગમાં આ ઐતિહાસિક તળાવો આવે છે, જે પાવાગઢના આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
• નવરાત્રિનો મેળો: ચૈત્રી અને આસો નવરાત્રિ દરમિયાન અહીં લાખોની સંખ્યામાં પદયાત્રીઓ આવે છે. ગુજરાતભરમાંથી લોકો માતાજીના દર્શનાર્થે પગપાળા સંઘ લઈને પાવાગઢ પહોંચે છે.

નિષ્કર્ષ

પાવાગઢ અને મહાકાળી માતાનો ઈતિહાસ માત્ર ધાર્મિક કથાઓ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે માનવ સ્વભાવની એક મોટી શીખ પણ આપે છે. પતઈ રાવળની કથા શીખવે છે કે વ્યક્તિ પાસે ગમે તેટલી સત્તા, સંપત્તિ કે બળ હોય, પરંતુ જ્યારે તેનામાં અહંકાર અને દુરાચાર પ્રવેશે છે, ત્યારે તેનું પતન નિશ્ચિત છે. માતા મહાકાળી શક્તિ, ભક્તિ અને ન્યાયનું સ્વરૂપ છે. જે ભક્ત સાચા હૃદયથી તેમની શરણમાં જાય છે, તેનું તેઓ હંમેશા રક્ષણ કરે છે.