કવિ દલપતરામ: અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં સુધારક યુગ.

અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં ૧૯મી સદીનો મધ્ય ભાગ એક યુગાંતરકારી સમયગાળો મનાય છે. આ સમયગાળાને ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘સુધારક યુગ’ અથવા ‘દલપત-નર્મદ યુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મધ્યકાલીન ભક્તિ અને ધર્મપ્રધાન સાહિત્યમાંથી બહાર આવીને, ગુજરાતી સાહિત્યએ જ્યારે સમાજ, જીવન, અને વાસ્તવિકતા તરફ મીટ માંડી, ત્યારે તે પરિવર્તનના અગ્રદૂત તરીકે કવિશ્વર દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી (૧૮૨૦-૧૮૯૮) નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. કવિ દલપતરામ માત્ર એક કવિ ન હતા, પરંતુ તેઓ એક પ્રખર સમાજ સુધારક, લોકશિક્ષક, અને અર્વાચીન ગુજરાતી ભાષાના ઘડવૈયા હતા.

કવિ દલપતરામ: અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં સુધારક યુગ video

આ લેખમાં આપણે કવિ દલપતરામના જીવન, તેમનું સાહિત્યિક પ્રદાન, એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસ સાથેની તેમની ઐતિહાસિક મિત્રતા, અને સુધારક યુગના સંદર્ભમાં તેમના ઐતિહાસિક યોગદાનની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. સુધારક યુગની પૃષ્ઠભૂમિ અને દલપતરામનો ઉદય

૧૯મી સદીમાં અંગ્રેજી શાસનની સ્થાપના સાથે ભારતમાં પશ્ચિમી શિક્ષણ, મુદ્રણયંત્ર, અને નવી વિચારધારાઓનો પ્રવેશ થયો. ગુજરાતમાં આ સમયગાળા દરમિયાન સામાજિક કુરિવાજો, અંધશ્રદ્ધા, બાળલગ્ન, અને અજ્ઞાનતાનું સામ્રાજ્ય હતું. મધ્યકાલીન સાહિત્ય મુખ્યત્વે ઈશ્વરભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન પૂરતું સીમિત હતું. સમાજના વાસ્તવિક પ્રશ્નો સાહિત્યમાં સ્થાન પામતા ન હતા.

આવા સમયે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘અર્વાચીનતા’ નો પવન ફૂંકાયો. આ અર્વાચીનતાના લક્ષણો હતા:

• ધર્મને બદલે માનવજીવનનું કેન્દ્રીકરણ (Humanism).
• સમાજ સુધારણાની ભાવના.
• ગદ્ય સાહિત્યનો વિકાસ.
• પ્રકૃતિ, દેશપ્રેમ, અને ઐતિહાસિક વિષયો પર લેખન.

આ પરિવર્તનના શ્રીગણેશ કવિ દલપતરામ દ્વારા થયા. સૌરાષ્ટ્રના વઢવાણમાં જન્મેલા દલપતરામે પ્રાચીન પિંગળશાસ્ત્ર (છંદશાસ્ત્ર) અને વ્રજભાષાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના દેવાનંદ સ્વામી પાસેથી તેમણે કાવ્યરચનાની દીક્ષા લીધી હતી. આમ, તેમનો પાયો મધ્યકાલીન હતો, પરંતુ તેમનું શિખર અર્વાચીન બન્યું.

૨. એ. કે. ફાર્બસ અને દલપતરામ: પૂર્વ અને પશ્ચિમનો સમન્વય

દલપતરામના જીવન અને ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી ઘટના એટલે દલપતરામ અને બ્રિટિશ અધિકારી એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસ (A. K. Forbes) નો મેળાપ. ઇ.સ. ૧૮૪૮માં ફાર્બસ અમદાવાદમાં આસિસ્ટન્ટ જજ તરીકે નિમાઈને આવ્યા. તેમને ગુજરાતી ભાષા અને ઇતિહાસમાં ઊંડો રસ હતો. તેમને એક એવા વિદ્વાનની શોધ હતી જે તેમને આ કાર્યમાં મદદ કરી શકે. ભોળાનાથ સારાભાઈના માધ્યમથી ફાર્બસ અને દલપતરામનું મિલન થયું.

આ મિલન એ માત્ર બે વ્યક્તિઓનું નહિ, પણ બે સંસ્કૃતિઓનું મિલન હતું. ફાર્બસે દલપતરામને પશ્ચિમી સાહિત્ય, વિચારધારા અને સુધારાના ખ્યાલોથી માહિતગાર કર્યા. દલપતરામે ફાર્બસને ગુજરાતનો ઇતિહાસ, લોકકથાઓ અને સાહિત્યનો પરિચય કરાવ્યો.

ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીની સ્થાપના: ફાર્બસની પ્રેરણા અને દલપતરામના અથાગ પ્રયત્નોથી ઇ.સ. ૧૮૪૮માં અમદાવાદમાં ‘ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી’ (જે આજે ‘ગુજરાત વિદ્યાસભા’ તરીકે ઓળખાય છે) ની સ્થાપના થઈ. આ સંસ્થાએ ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રકાશન, શિક્ષણના પ્રસાર, અને કન્યા કેળવણી ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી કામ કર્યું. ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ નામનું મુખપત્ર શરૂ કરવામાં આવ્યું, જેના તંત્રી તરીકે દલપતરામે વર્ષો સુધી સેવા આપી અને જનજાગૃતિનું ભગીરથ કાર્ય કર્યું.

૩. સામાજિક સુધારણા અને લોકશિક્ષણ

કવિ દલપતરામ ‘લોકશિક્ષક’ કવિ હતા. તેમણે કવિતાને કળા ખાતર નહિ, પણ સમાજ સુધારણાના સાધન તરીકે વાપરી. તેમનો અભિગમ ક્રાંતિકારી ન હતો, પરંતુ ‘ધીમા સુધારા’ નો હતો. તેઓ માનતા કે સમાજને આંચકો આપવા કરતાં સમજાવટથી સુધારો કરવો વધુ યોગ્ય છે.

તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા નીચે મુજબના સામાજિક દૂષણો પર પ્રહારો કર્યા:

અ. અંધશ્રદ્ધા અને વહેમ વિરોધ

તે સમયના સમાજમાં ભૂત-પ્રેત, ડાકણ અને દોરા-ધાગાનો ભારે પ્રભાવ હતો. ફાર્બસના કહેવાથી દલપતરામે ‘ભૂત નિબંધ’ (૧૮૪૯) લખ્યો. આ નિબંધમાં તેમણે તાર્કિક રીતે સાબિત કર્યું કે ભૂત જેવું કંઈ હોતું નથી, તે માત્ર મનનો વહેમ છે. આ કૃતિને ગુજરાતી સાહિત્યનો પ્રથમ નોંધપાત્ર નિબંધ ગણવામાં આવે છે.

બ. બાળલગ્ન અને કન્યા વિક્રય વિરોધ

દીકરીઓને નાની ઉંમરે પરણાવી દેવાની કે પૈસા લઈને વૃદ્ધ સાથે પરણાવવાની (કન્યા વિક્રય) પ્રથા સામે દલપતરામે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો.

ક. વિધવા વિવાહનું સમર્થન

વિધવાઓની દયનીય સ્થિતિ જોઈને કવિનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું હતું. તેમણે ‘વેન ચરિત્ર’ નામનું આખ્યાન કાવ્ય રચ્યું. પુરાણકથાના માળખામાં તેમણે વિધવા વિવાહ (પુનર્લગ્ન) નો પુરસ્કાર કર્યો. આ એ સમય માટે એક અત્યંત બોલ્ડ અને પ્રગતિશીલ કદમ હતું.

ડ. ઉદ્યોગ અને હુન્નરનો મહિમા

દલપતરામની દીર્ઘદ્રષ્ટિનો સૌથી મોટો પુરાવો તેમની કવિતા ‘હુન્નરખાનની ચડાઈ’ છે. ભારત પર અંગ્રેજોના રાજકીય શાસન કરતાં ઔદ્યોગિક આક્રમણ કેટલું ખતરનાક છે તે તેમણે પારખી લીધું હતું. યંત્રો દ્વારા બનેલો વિદેશી માલ ભારતના સ્થાનિક કારીગરોને બેરોજગાર બનાવી રહ્યો હતો. દલપતરામે દેશવાસીઓને આળસ છોડીને ‘હુન્નર’ (કૌશલ્ય/ઉદ્યોગ) શીખવા આહવાન આપ્યું.

૪. દલપતરામનું સાહિત્યિક પ્રદાન

દલપતરામનું સાહિત્ય વિપુલ અને વૈવિધ્યસભર છે. તેમણે કવિતા, નાટક, નિબંધ અને ઇતિહાસ એમ વિવિધ સ્વરૂપોમાં કલમ ચલાવી છે.

કવિતા (દલપત કાવ્ય)

તેમની કવિતાઓ ‘દલપત કાવ્ય’ ના બે ભાગમાં સંગ્રહિત છે. દલપતરામની કવિતાઓ સીધી, સરળ, અને બોધદાયક છે. તેમાં હાશ્ય અને કટાક્ષનો અદભુત સમન્વય જોવા મળે છે.

• ફાર્બસ વિરહ: ઇ.સ. ૧૮૬૫માં એ. કે. ફાર્બસના અવસાનથી દલપતરામને ઊંડો આઘાત લાગ્યો. તેમણે પોતાના મિત્રની યાદમાં ‘ફાર્બસ વિરહ’ નામનું કરુણપ્રશસ્તિ કાવ્ય રચ્યું, જે ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ શ્રેષ્ઠ શોકકાવ્ય મનાય છે.
• બાળકાવ્યો અને બોધકથાઓ: કવિ દલપતરામે બાળકો માટે અસંખ્ય નીતિકથાઓ અને કવિતાઓ રચી. તેમની કવિતાઓ જેવી કે ‘ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકા અંગવાળા ભૂંડા…’ કે ‘શિયાળ બોલ્યું…’, આજે પણ ગુજરાતી જનમાનસમાં તાજી છે. તેમાં પ્રાણીઓની કથા દ્વારા માનવ સ્વભાવની નબળાઈઓ પર હળવો કટાક્ષ છે.

નાટક

ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રારંભિક નાટકોમાં દલપતરામનું પ્રદાન અદ્વિતીય છે.

• મિથ્યાભિમાન (૧૮૭૧): આ ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ મૌલિક અને સફળ હાસ્ય-નાટક ગણાય છે. આ નાટકનું મુખ્ય પાત્ર ‘જીવરામ ભટ્ટ’ અમર થઈ ગયું છે. રતાંધળા હોવા છતાં પોતાનું અજ્ઞાન છુપાવવા માટે તે જે ફાંફાં મારે છે, તેના દ્વારા કવિએ સમાજના મિથ્યાભિમાની અને દંભી લોકો પર કટાક્ષ કર્યો છે.
• લક્ષ્મી નાટક: આ ગ્રીક નાટકકાર એરિસ્ટોફેનિસના નાટક ‘પ્લુટસ’ નો અનુવાદ/રૂપાંતર છે.

પિંગળશાસ્ત્ર અને વ્યાકરણ

ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણ અને છંદશાસ્ત્રને વ્યવસ્થિત કરવા માટે તેમણે ‘દલપત પિંગળ’ ની રચના કરી. વર્ષો સુધી ગુજરાતની શાળાઓમાં છંદ શીખવા માટે આ પુસ્તક જ એકમાત્ર આધાર ગણાતું હતું. આ ઉપરાંત, ‘હોપ વાચનમાળા’ (ટી. સી. હોપ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ પાઠ્યપુસ્તકો) તૈયાર કરવામાં દલપતરામે સિંહફાળો આપ્યો હતો.

૫. શૈલી અને ભાષા

દલપતરામની ભાષા એકદમ તળપદી, સરળ અને લોકભોગ્ય હતી. તેમની શૈલીની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

1. છંદોબદ્ધ રચનાઓ: દલપતરામ છંદના સ્વામી હતા. દોહરો, ચોપાઈ, મનહર છંદ, અને શાર્દૂલવિક્રીડિત જેવા છંદો પર તેમનું અદભુત પ્રભુત્વ હતું.
2. હાસ્ય અને વ્યંગ (Humor and Satire): કોઈ પણ કડવી વાત, જેમ કે અંધશ્રદ્ધા કે જ્ઞાતિવાદની ટીકા, તેઓ અત્યંત હળવાશથી અને હાસ્ય દ્વારા રજૂ કરતા, જેથી સામેવાળાને માઠું પણ ન લાગે અને વાત મગજમાં ઉતરી જાય.
3. ઉપદેશાત્મકતા (Didacticism): તેમની કવિતાઓમાં કલાવાદ કરતાં નીતિવાદ (Morality) વધુ જોવા મળે છે. “કવિતા દ્વારા બોધ” એ તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હતો.

“જોઈએ છે સુધારાનો પવન, પણ વંટોળિયો નહીં.” – દલપતરામની આ વિચારધારા તેમની મધ્યમમાર્ગી નીતિ દર્શાવે છે.

૬. દલપત અને નર્મદ: બે ભિન્ન ધ્રુવો

સુધારક યુગની વાત કવિ નર્મદના ઉલ્લેખ વિના અધૂરી છે. દલપતરામ અને નર્મદ સમકાલીન હતા, પરંતુ બંનેના સ્વભાવ અને કાર્યપદ્ધતિમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ જેટલો તફાવત હતો.

• નર્મદનો માર્ગ: નર્મદ ક્રાંતિકારી હતો. તેનો મંત્ર હતો “યાહોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે”. તે સીધી બળવાખોરીમાં માનતો હતો. તે આવેશમાં આવીને જૂની પરંપરાઓને તોડી પાડવા માંગતો હતો.
• દલપતનો માર્ગ: દલપતરામ શાણો અને વ્યવહારુ સુધારક હતો. તેમનો માર્ગ સમજાવટનો હતો. તેઓ માનતા કે ધીમે ધીમે અને લોકોની મનોવૃત્તિ સમજીને સુધારો કરવો જોઈએ.

બંને કવિઓ વચ્ચે સાહિત્યિક ખેંચતાણ પણ જોવા મળતી હતી, પરંતુ ગુજરાતના ઘડતરમાં બંનેનું પ્રદાન પોતપોતાની રીતે અનિવાર્ય અને મૂલ્યવાન હતું.

૭. મૂલ્યાંકન અને ઉપસંહાર

કવિ દલપતરામ ખરા અર્થમાં અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પિતામહ છે.

• તેઓ જૂના યુગના અંતિમ અને નવા યુગના પ્રથમ કવિ છે. (શ્રી ઉમાશંકર જોશીના મતે દલપતરામ એ ‘સંક્રાંતિ કાળના કવિ’ છે).
• તેમણે સાહિત્યને રાજમહેલો અને મંદિરોમાંથી બહાર કાઢીને સામાન્ય માણસના ઘર સુધી, શેરીઓ સુધી પહોંચાડ્યું.
• તેમની કલમમાંથી પ્રગટેલી ‘ગુજરાત ગિરા’ ની ભક્તિએ ગુજરાતી ભાષાને એક નવું ગૌરવ અને સ્વરૂપ આપ્યું.

તેમનું સમગ્ર જીવન ગુજરાતી ભાષા અને ગુજરાતની પ્રજાના ઉત્કર્ષ માટે સમર્પિત હતું. ૫૦ વર્ષ સુધી સાહિત્યક્ષેત્રે સતત સેવા આપ્યા બાદ ઇ.સ. ૧૮૯૮ માં કવિશ્વર દલપતરામનું અવસાન થયું. બ્રિટિશ સરકારે પણ તેમના સાહિત્યિક અને સામાજિક યોગદાનની કદર કરીને તેમને ૧૮૮૯માં ‘C.I.E’ (Companion of the Order of the Indian Empire) નો ઇલકાબ આપ્યો હતો.

આજે પણ જ્યારે આપણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં હાસ્ય, કટાક્ષ, લોકશિક્ષણ કે છંદોબદ્ધ કવિતાની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલું નામ કવિશ્વર દલપતરામનું જ સ્મરણ થાય છે. અર્વાચીન યુગની ઇમારત જે પાયા પર ઊભી છે, તેના મજબૂત પથ્થર કવિ દલપતરામ છે.