અખો: છપ્પા દ્વારા સમાજ સુધારણા અને વેદાંત વિચાર.

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્ઞાનમાર્ગી કવિતાના શિખર સમાન જો કોઈ કવિ હોય, તો તે અખો છે. ૧૭મી સદીમાં થઈ ગયેલા અખા ભગતે પોતાના ‘છપ્પા’ દ્વારા તત્કાલીન સમાજમાં વ્યાપેલા દંભ, પાખંડ, અંધશ્રદ્ધા અને ખોટા કર્મકાંડો પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. આ સાથે જ, તેમણે અત્યંત સરળ અને તળપદી ભાષામાં ગહન અદ્વૈત વેદાંત અને બ્રહ્મજ્ઞાનની વાતો પણ લોકો સુધી પહોંચાડી છે. શ્રી ઉમાશંકર જોષીએ અખાને કલાન્ત કવિ અને “જ્ઞાનનો વડલો” કહ્યો છે, જે બિલકુલ યથાર્થ છે.

અહીં અખાના જીવન, તેના છપ્પાઓમાં રહેલી સમાજસુધારણાની ભાવના અને તેના વેદાંત વિચારનું વિસ્તૃત અને ગહન વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

૧. અખાનું જીવન અને વૈરાગ્યનું કારણ

અખાનું મૂળ નામ અક્ષયદાસ સોની હતું. તેમનો જન્મ અમદાવાદ નજીક આવેલા જેતલપુરમાં થયો હતો, પરંતુ તેઓ વ્યવસાય અર્થે અમદાવાદમાં આવીને વસ્યા હતા (આજે પણ અમદાવાદમાં ખાડિયા વિસ્તારમાં ‘દેસાઈની પોળ’માં ‘અખાના ઓરડા’ તરીકે ઓળખાતું સ્થળ અસ્તિત્વમાં છે). વ્યવસાયે તેઓ સોની હતા.

અખાના જીવનમાં કેટલીક એવી ઘટનાઓ બની જેણે તેમના હૃદયમાં વૈરાગ્ય જગાવ્યો:

• અંગત દુઃખ: નાની વયે માતા-પિતાનું અવસાન, ત્યારબાદ પત્ની અને એકમાત્ર બહેનનું પણ મૃત્યુ થવાથી તેઓ એકલા પડી ગયા હતા.
• ધર્મની બહેન દ્વારા શંકા: તેમણે પોતાની પાડોશમાં રહેતી જમના નામની સ્ત્રીને ધર્મની બહેન માની હતી. જમનાએ પોતાની સોનાની કંઠી અખાને સાચવવા આપી. અખાએ પોતાના તરફથી થોડું સોનું ઉમેરીને એ કંઠી વધુ સુંદર બનાવી આપી. પરંતુ જમનાને શંકા ગઈ કે અખાએ સોનું ચોરી લીધું છે, તેથી તેણે કંઠીમાં કાપ મૂકીને તપાસ કરી. આ અવિશ્વાસથી અખાનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું.
• ટંકશાળનો અનુભવ: અખો અમદાવાદની મુઘલ ટંકશાળમાં અધિકારી હતો. ત્યાં તેના પર હલકી ધાતુ ભેળવવાનો ખોટો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. જોકે બાદમાં તે નિર્દોષ સાબિત થયો, પરંતુ સમાજની અને વ્યવસ્થાની આ મેલી નીતિથી તેને ભારે આઘાત લાગ્યો.

આ બધી ઘટનાઓએ અખાને સંસારની અસારતા અને સંબંધોના સ્વાર્થનું ભાન કરાવ્યું. તેણે ઘરબાર છોડ્યા, સોનીના ઓજારો કૂવામાં નાખી દીધા અને સત્યની શોધમાં નીકળી પડ્યો.

૨. ‘છપ્પા’: અખાનું અમોઘ અને ધારદાર શસ્ત્ર

અખાએ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવા માટે ‘છપ્પા’ (છ પંક્તિઓનો એક કાવ્યપ્રકાર) પસંદ કર્યો. છપ્પામાં ચોપાઈ છંદનો ઉપયોગ થતો હતો. અખાના છપ્પા એટલે જાણે શબ્દોના ચાબખા! તેમની ભાષામાં કૃત્રિમ શણગાર ન હતો, પણ એક સોનીની જેમ સત્યને પારખવાની અને ખોટાને કાપી નાખવાની તીક્ષ્ણતા હતી.

અખાએ પોતે જ પોતાની કવિતા વિશે કહ્યું છે:

“ભાષાને શું વળગે ભૂર? જે રણમાં જીતે તે શૂર.” (અર્થાત્, મૂર્ખ માણસ ભાષાના આડંબરને વળગી રહે છે. સાચો શૂરવીર તો તે છે જે રણમેદાનમાં જીતે. કવિતામાં ભાષા કરતાં તેમાં રહેલો વિચાર અને સત્ય વધુ મહત્વના છે.)

૩. છપ્પા દ્વારા સમાજસુધારણા: દંભ અને પાખંડ પર પ્રહાર

અખો કોઈ રૂઢિચુસ્ત સમાજસુધારક ન હતો, પરંતુ એક જ્ઞાની હતો જેને સમાજનું અજ્ઞાન જોઈને પીડા થતી હતી અને તે પીડા કટાક્ષ રૂપે બહાર આવતી હતી. તેણે સમાજના વિવિધ વર્ગોમાં રહેલા દુર્ગુણોને ઉઘાડા પાડ્યા:

(અ) અંધશ્રદ્ધા અને મૂર્તિપૂજાનો વિરોધ

તે સમયના સમાજમાં લોકો સાચા ઈશ્વરને ભૂલીને પથ્થરો અને વૃક્ષોની પૂજામાં અટવાયેલા હતા. અખાએ આ અંધશ્રદ્ધા પર કઠોર કટાક્ષ કર્યો:

“એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ, પાણી દેખી કરે સ્નાન, તુલસી દેખી તોડે પાન!”

અખાનું કહેવું છે કે ઈશ્વર તો કણેકણમાં વસેલો છે, તેને કોઈ એક પથ્થરમાં કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડોમાં શોધવો એ મૂર્ખાઈ છે.

(બ) કર્મકાંડ અને આડંબરની નિરર્થકતા

લોકો આખી જિંદગી તિલક કરવા, માળા જપવા અને ગંગાસ્નાન કરવા જેવા બાહ્ય કર્મોમાં કાઢી નાખતા, છતાં તેમના અંતરમાં કોઈ પરિવર્તન આવતું ન હતું.

“તિલક કરતાં ત્રેપન વહ્યાં, જપમાળાનાં નાકાં ગયાં, તીરથ ફરી ફરી થાક્યા ચરણ, તોય ન પહોંચ્યો હરિને શરણ.”

અખો સ્પષ્ટ માને છે કે જ્યાં સુધી અંતરની શુદ્ધિ નથી થતી, ત્યાં સુધી આ બાહ્ય ક્રિયાઓ માત્ર આડંબર છે.

(ક) જ્ઞાતિવાદ અને ભેદભાવ પર ચોટ

ઈશ્વરના દરબારમાં કોઈ ઉંચું કે નીચું નથી, છતાં સમાજમાં જ્ઞાતિ અને વર્ણના ભેદભાવો ચરમસીમાએ હતા. અખાએ આ અજ્ઞાનને પડકાર્યું:

“કોઈ કહેશે હું બ્રાહ્મણ ખરો, કોઈ કહેશે હું શુદ્ર જ ખરો, અખા હરિ જાણ્યા વિના, સહુ કોઈ ઠાલા જ મરો.”

બ્રહ્મજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ બધા જ મનુષ્યો એક સમાન છે. આત્માને કોઈ જ્ઞાતિ હોતી નથી.

(ડ) ખોટા ગુરુઓ અને શિષ્યોની ટીકા

સમાજમાં એવા ઘણા ઢોંગી ગુરુઓ હતા જેઓ માત્ર ધન કમાવવા માટે શિષ્યો બનાવતા હતા. તેમને પોતાને કોઈ જ્ઞાન ન હતું, છતાં તેઓ ઉપદેશ આપતા હતા.

“અંધા અંધ અંધારે મળ્યા, જ્યમ તલમાં કોદરા ભળ્યા, એક કહે તું મને કંઈક આપ, બીજો કહે હું તારો બાપ!” અને બીજે સ્થળે તે કહે છે: “ગુરુ કીધા મેં ગોકુળનાથ, ઘરડા બળદને ઘાલી નાથ!”

અખાએ સાચા ગુરુની વ્યાખ્યા આપી છે જે શિષ્યના હૃદયમાંથી અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરી શકે.

૪. અખાના કાવ્યોમાં વેદાંત વિચાર (બ્રહ્મજ્ઞાન)

અખાને માત્ર સમાજની ટીકા કરનારો કવિ માની લેવો એ ભૂલ છે. અખાનું અંતિમ લક્ષ્ય તો મનુષ્યને પરમ સત્ય — બ્રહ્મ — સુધી લઈ જવાનું હતું. તેમણે કાશી જઈને વેદાંતનો ગહન અભ્યાસ કર્યો હતો. અખાના સાહિત્યમાં શંકરાચાર્યના **’અદ્વૈત વેદાંત’**નો સ્પષ્ટ પ્રભાવ જોવા મળે છે.

(અ) અદ્વૈતવાદ (Non-duality)

અદ્વૈત એટલે કે ‘બે નથી તે’. ઈશ્વર અને જીવ અલગ નથી, પણ એક જ છે.

“જેમ જળમાંહે જળ જ રહે, તેમ બ્રહ્મમાંહે બ્રહ્મ જ લહે.” જેમ પાણીના એક ટીપાને સમુદ્રમાં નાખો તો તે સમુદ્ર બની જાય છે, અને સમુદ્ર અને ટીપું અલગ રહેતા નથી, તેવી જ રીતે આત્મા અને પરમાત્મા એક જ છે.

(બ) જગત મિથ્યા, બ્રહ્મ સત્ય

અખાના મતે આ આખું જગત નાશવંત છે. માત્ર એક બ્રહ્મ (ઈશ્વર/પરમ તત્વ) જ શાશ્વત અને સત્ય છે. માણસ પોતાના અજ્ઞાનને કારણે આ મિથ્યા જગતને સાચું માની બેસે છે.

“માયા એટલે અંધારી રાત, બ્રહ્મ એટલે છે ઉગતો ભાણ (સૂર્ય).” અખાએ સોનીના વ્યવસાયના રૂપકો આપીને આ વાત બહુ સુંદર રીતે સમજાવી છે કે જેમ ઘરેણાંના આકાર અલગ અલગ હોય (બંગડી, વીંટી, હાર), પણ મૂળ તો તેમાંથી સોનું જ નીકળે છે, તેમ દુનિયાના આકારો અલગ છે પણ મૂળ તત્વ બ્રહ્મ એક જ છે.

(ક) અહંકારનો ત્યાગ

માણસને પોતાના જ્ઞાન, સંપત્તિ કે રૂપનો જે અહંકાર હોય છે, તે જ તેને ઈશ્વરથી દૂર રાખે છે. અખો જ્ઞાનના અહંકાર વિશે કહે છે:

“દેહ અભિમાન હતું પાશેર, વિદ્યા ભણતાં વધ્યું શેર, ચર્ચા વાદમાં વધ્યું નવટાંક, એમ કરતા થઈ ગયો આંક.” જે ભણતર માણસમાં નમ્રતા લાવવાને બદલે અહંકાર વધારે, તે ભણતર નકામું છે.

(ડ) અનુભવજ્ઞાનનું મહત્વ

અખાના મતે પોથીઓ (પુસ્તકો) વાંચવાથી ઈશ્વર નથી મળતો. ઈશ્વરને પામવા માટે આંતરિક અનુભવ (અનુભૂતિ) જરૂરી છે.

“વાંચી વાંચીને શું વળે? જો અનુભવ નવ અંતરે મળે.” જેમ કોઈ મીઠાઈનું વર્ણન સાંભળવાથી જીભને સ્વાદ નથી મળતો, તેમ માત્ર શાસ્ત્રોની વાતો સાંભળવાથી મુક્તિ નથી મળતી.

૫. અખાની ભાષા અને સાહિત્યિક પ્રદાન

અખાની અભિવ્યક્તિની રીત અનોખી છે. તે પોતે સોની હતો, તેથી સોના, ઘાટ, ટંકશાળ વગેરેના રૂપકો તેની કવિતામાં સહજ રીતે આવે છે. તેમના સર્જનોમાં:

• અખેગીતા: આ તેમનું શ્રેષ્ઠ તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર સર્જન છે.
• છપ્પા: ૭૦૦ થી વધુ છપ્પાઓ જે સમાજ અને વેદાંત પર છે.
• પંચીકરણ, અનુભવબિંદુ: આ ગ્રંથોમાં તેમણે ગહન બ્રહ્મજ્ઞાનની ચર્ચા કરી છે.

અખાની ભાષાને કેટલાક વિવેચકો બરછટ કે ખરબચડી કહે છે, પણ આ ખરબચડાપણું એ ઓપરેશન કરતા સર્જનની છરી જેવું છે, જે રોગ (અજ્ઞાન)ને કાપવા માટે જરૂરી છે. તેમાં ગ્રામ્ય અને બોલચાલના શબ્દોનો અદભુત પ્રયોગ છે.

ઉપસંહાર

અખો ૧૭મી સદીનો એવો ક્રાંતિકારી વિચારક અને જ્ઞાની કવિ હતો, જેણે પોતાના સમયની રૂઢિઓ સામે બળવો પોકાર્યો. અખાના છપ્પા એ માત્ર કવિતા નથી, પણ એક ઊંઘતા સમાજને જગાડવા માટે વગાડવામાં આવેલી બ્યુગલ સમાન છે. એક તરફ તે સમાજના સડો બની ગયેલા દંભ અને પાખંડનું નિર્દયતાથી ઓપરેશન કરે છે, તો બીજી તરફ તે માણસને ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ (હું જ બ્રહ્મ છું) નું અમૃતપાન કરાવે છે.