ગોંડલ નરેશ ભગવતસિંહજી: એક આદર્શ અને પ્રગતિશીલ શાસક

સૌરાષ્ટ્રની ધીંગી ધરા પર અનેક રજવાડાઓ અસ્તિત્વમાં હતા, અનેક રાજાઓએ શાસન કર્યું, પરંતુ પ્રજાના હૃદયમાં અમર સ્થાન પ્રાપ્ત કરનારા શાસકો આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા જ છે. તેવા વિરલ શાસકોમાં શિરમોર નામ એટલે ગોંડલ નરેશ મહારાજા સર ભગવતસિંહજી. જ્યારે ભારતભરના અનેક રાજાઓ મોજશોખ, શિકાર અને વિલાસમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા હતા, ત્યારે ગોંડલના આ રાજવીએ પોતાના રાજ્યને ‘રામરાજ્ય’ બનાવવા માટે જીવન સમર્પિત કરી દીધું હતું. તેઓ માત્ર એક રાજા નહોતા, પરંતુ એક કુશળ વહીવટકર્તા, એક ઉચ્ચ કોટિના તબીબ (ડોક્ટર), ભાષાશાસ્ત્રી, સમાજ સુધારક અને આધુનિક વિચારસરણી ધરાવતા ‘વિઝનરી’ પુરુષ હતા. તેમનું શાસન ગોંડલના ઇતિહાસનો ‘સુવર્ણ યુગ’ ગણાય છે.

જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

મહારાજા ભગવતસિંહજીનો જન્મ ૨૪ ઓક્ટોબર, ૧૮૬૫ના રોજ ધોરાજીમાં થયો હતો. તેઓ ગોંડલના ઠાકોર સાહેબ સંગ્રામસિંહજી બીજાના સૌથી નાના પુત્ર હતા. નિયતિને કંઈક ઓર જ મંજૂર હતું, તેથી તેમના પિતા અને મોટાભાઈના અવસાન બાદ, માત્ર ૪ વર્ષની વયે ૧૮૬૯માં તેમને ગોંડલની ગાદી વારસાગત રીતે મળી. જોકે, તેમની વય નાની હોવાથી રાજ્યનો વહીવટ બ્રિટિશ એજન્સી દ્વારા સંભાળવામાં આવ્યો હતો અને આ સમયગાળા દરમિયાન ભગવતસિંહજીના ઘડતર પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું.

શિક્ષણ: એક વિદ્વાન રાજવીનું ઘડતર

ભગવતસિંહજીનું શિક્ષણ માત્ર અક્ષરજ્ઞાન પૂરતું સીમિત ન હતું. તેમણે રાજકોટની પ્રખ્યાત રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો. અહીં તેમણે શિસ્ત, ખેલદિલી અને અંગ્રેજી કેળવણીના પાઠ ભણ્યા. પરંતુ તેમની જ્ઞાનપીપાસા અદ્ભુત હતી. રાજા હોવા છતાં, તેમણે ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ જવાનું પસંદ કર્યું. તેઓ સ્કોટલેન્ડની એડિનબર્ગ યુનિવર્સિટીમાં દાખલ થયા.

સૌથી આશ્ચર્યજનક અને ગૌરવપૂર્ણ બાબત એ છે કે તેમણે તબીબી શાસ્ત્ર (Medical Science) નો અભ્યાસ કર્યો અને ૧૮૯૫માં એમ.ડી. (Doctor of Medicine) ની પદવી પ્રાપ્ત કરી. ભારતના ઇતિહાસમાં તેઓ એકમાત્ર એવા રાજવી હતા જેઓ ક્વોલિફાઈડ મેડિકલ ડોક્ટર હતા. તબીબી જ્ઞાને તેમનામાં માનવસેવાની ભાવના વધુ પ્રબળ બનાવી. તેમણે ‘A Short History of Aryan Medical Science’ નામનું પુસ્તક પણ લખ્યું હતું, જે આયુર્વેદ અને ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિ પર તેમનો ઊંડો અભ્યાસ દર્શાવે છે.

રાજ્યાભિષેક અને વહીવટી કુશળતા

૨૫ ઓગસ્ટ, ૧૮૮૪ના રોજ જ્યારે તેમણે વિધિવત રીતે ગોંડલ રાજ્યની ધુરા સંભાળી, ત્યારે રાજ્યની સ્થિતિ સામાન્ય હતી. પરંતુ સત્તા સંભાળતાની સાથે જ તેમણે વહીવટી તંત્રમાં આમૂલ પરિવર્તનો શરૂ કર્યા. તેમનો મંત્ર સ્પષ્ટ હતો: “રાજા પ્રજા માટે છે, પ્રજા રાજા માટે નહીં.”

તેમણે રાજ્યના ખર્ચમાં કરકસર કરવાની શરૂઆત પોતાનાથી કરી. રાજવી હોવા છતાં તેઓ અત્યંત સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવતા. પ્રજાના પૈસાનો દુરુપયોગ ન થાય તે માટે તેઓ હંમેશા જાગૃત રહેતા. તેમણે ગોંડલના વહીવટને એટલો પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ બનાવ્યો કે બ્રિટિશ સરકાર પણ તેમના વહીવટના વખાણ કરતી હતી.

કન્યા કેળવણી: એક ક્રાંતિકારી પગલું

મહારાજા ભગવતસિંહજીનું સૌથી મોટું અને ક્રાંતિકારી પ્રદાન શિક્ષણ ક્ષેત્રે, અને તેમાં પણ ખાસ કરીને કન્યા કેળવણી ક્ષેત્રે હતું. ૧૯મી સદીના અંતમાં જ્યારે સમાજમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ આપવું એ પાપ ગણાતું અથવા બિનજરૂરી મનાતું, ત્યારે ભગવતસિંહજીએ ગોંડલમાં કન્યા કેળવણીને ‘ફરજિયાત’ અને ‘મફત’ જાહેર કરી.

માત્ર જાહેરાત કરીને તેઓ અટક્યા નહીં, પરંતુ તેમણે ખાતરી કરી કે દરેક દીકરી શાળાએ જાય. તેમણે કડક નિયમો બનાવ્યા હતા; એવું કહેવાય છે કે જો કોઈ વાલી પોતાની દીકરીને શાળાએ ન મોકલે તો તેમને દંડ કરવામાં આવતો અથવા જેલની સજા પણ થઈ શકતી. તેમણે સ્ત્રી શિક્ષિકાઓ તૈયાર કરવા માટે ટ્રેનિંગ કોલેજો ખોલી. મહારાણી નંદકુંવરબાને પણ તેમણે અંગ્રેજી શિક્ષણ અપાવ્યું અને પડદા પ્રથાનો ત્યાગ કરવા પ્રેરિત કર્યા. તેમણે ગોંડલની સ્ત્રીઓને દુનિયા સાથે કદમ મિલાવતા શીખવ્યું. આ સુધારાને કારણે ગોંડલ રાજ્યમાં સાક્ષરતાનો દર પાડોશી રાજ્યો કરતાં અનેકગણો ઊંચો હતો.

ભગવદ્ગોમંડળ: ગુજરાતી ભાષાનો સુવર્ણ કળશ

જો ભગવતસિંહજીએ બીજું કશું જ ન કર્યું હોત અને માત્ર ‘ભગવદ્ગોમંડળ’ની રચના કરી હોત, તો પણ ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં તેમનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાત. તે સમયે ગુજરાતી ભાષામાં કોઈ પ્રમાણભૂત અને વિશાળ શબ્દકોશ (Dictionary) ઉપલબ્ધ ન હતો. રાજા હોવા છતાં, સાહિત્ય પ્રત્યેની તેમની રુચિ અદભૂત હતી.

તેમણે ૧૯૨૮માં ગુજરાતી શબ્દકોશ તૈયાર કરવાનું ભગીરથ કાર્ય હાથ ધર્યું. વિદ્વાનોની એક ટીમ બનાવી અને સતત ૨૬ વર્ષ સુધી અથાગ પરિશ્રમ કર્યો. આ તપશ્ચર્યાના ફળસ્વરૂપે ૯ ભાગમાં અને ૯૦૦૦થી વધુ પૃષ્ઠોમાં વિસ્તરેલો, આશરે ૨,૮૧,૩૭૭ શબ્દો ધરાવતો વિશાળ જ્ઞાનકોશ ‘ભગવદ્ગોમંડળ’ તૈયાર થયો. આ માત્ર શબ્દકોશ નથી, પરંતુ ગુજરાતી ભાષાનો ‘એન્સાયક્લોપીડિયા’ છે. તેમાં શબ્દોના અર્થ ઉપરાંત વ્યુત્પત્તિ, રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો અને જે તે શબ્દને લગતી સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી પણ આવરી લેવામાં આવી છે. આજે પણ ગુજરાતી ભાષાના અભ્યાસીઓ માટે આ ગ્રંથ ગીતા સમાન છે.

આધુનિક ગોંડલનું નિર્માણ: ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટાઉન પ્લાનિંગ

ભગવતસિંહજી એક ઉત્તમ ઈજનેર (Engineer) જેવા વિઝનરી હતા. તેમણે ગોંડલને યુરોપના શહેરો જેવું આધુનિક અને સુવિધાપૂર્ણ બનાવવાનું સપનું જોયું હતું.

1. ભૂગર્ભ ગટર યોજના: તે જમાનામાં જ્યારે મોટા શહેરોમાં પણ ગટર વ્યવસ્થા ખુલ્લી હતી, ત્યારે ભગવતસિંહજીએ ગોંડલમાં અદ્યતન ‘ભૂગર્ભ ગટર યોજના’ (Underground Drainage System) દાખલ કરી હતી. સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય પ્રત્યેની તેમની આ જાગૃતિ અજોડ હતી.
2. રસ્તા અને પુલો: તેમણે ગોંડલમાં પાકા અને પહોળા રસ્તાઓ બનાવ્યા. રસ્તાની બંને બાજુએ વૃક્ષો વાવવાનો આદેશ આપ્યો જેથી મુસાફરોને છાંયડો મળે. ગોંડલની ગોંડલી નદી પર તેમણે અનેક મજબૂત પુલોનું નિર્માણ કરાવ્યું જે આજે પણ અડીખમ ઊભા છે.
3. રેલવે નેટવર્ક: વ્યાપાર અને વાહનવ્યવહારના વિકાસ માટે તેમણે ‘ગોંડલ રેલવે’નો વિકાસ કર્યો. તેઓ પોતાની ટ્રેન વ્યવસ્થા ખૂબ જ ચોકસાઈથી ચલાવતા અને રેલવે દ્વારા રાજ્યને મોટી આવક પણ થતી.
4. વીજળી: ગોંડલ સૌરાષ્ટ્રના એવા પહેલા શહેરોમાંનું એક હતું જ્યાં વીજળીના દીવા ઝગમગ્યા હતા. તેમણે પાવર હાઉસ સ્થાપ્યા અને શહેરને રોશનીથી શણગાર્યું.

કરમુક્ત ગોંડલ અને આર્થિક વ્યવસ્થાપન

એક રાજા તરીકે ભગવતસિંહજીની સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ હતી કે તેમણે ગોંડલને કરમુક્ત (Tax-free) રાજ્ય બનાવ્યું હતું. સામાન્ય રીતે રાજાઓ પોતાની તિજોરી ભરવા માટે પ્રજા પર અનેક પ્રકારના વેરા નાખતા હોય છે. પરંતુ ભગવતસિંહજીએ પોતાની કુશળ આર્થિક નીતિઓ અને રેલવે જેવી આવકમાંથી એટલી બચત કરી હતી કે તેમણે પ્રજા પરના લગભગ ૫૦ જેટલા નાના-મોટા વેરા નાબૂદ કરી દીધા હતા.

દુષ્કાળના સમયે તેઓ પ્રજાની પડખે ઊભા રહેતા. તેઓ ખેડૂતોને મદદ કરતા અને સિંચાઈ માટે તળાવો અને કૂવાઓનું નિર્માણ કરાવતા. તેમના શાસનમાં ગોંડલની તિજોરી હંમેશા છલકાયેલી રહેતી, છતાં પ્રજા પર કોઈ બોજ નહોતો. આ એક આર્થિક ચમત્કાર સમાન હતું.

આરોગ્ય અને પર્યાવરણ પ્રેમ

પોતે ડોક્ટર હોવાથી તેઓ આરોગ્યનું મહત્વ સમજતા હતા. તેમણે ગોંડલમાં આધુનિક સુવિધાઓ સભર હોસ્પિટલો બંધાવી જ્યાં ગરીબોને મફત સારવાર મળતી. તેઓ અવારનવાર હોસ્પિટલની મુલાકાત લેતા અને દર્દીઓની ખબરઅંતર પૂછતા.

પર્યાવરણ પ્રેમ તેમનામાં કૂટીકૂટીને ભર્યો હતો. તેમણે ગોંડલના રસ્તાઓ પર હજારો વૃક્ષો વવડાવ્યા હતા. રસ્તા પરના વૃક્ષોને નંબર આપવામાં આવતા અને તેની માવજત કરવામાં આવતી. જો કોઈ વૃક્ષને નુકસાન પહોંચાડે તો તેને સજા થતી. ગોંડલને ‘ગ્રીન સિટી’ બનાવવાનો શ્રેય તેમને જાય છે. પ્રાણીઓ પ્રત્યે પણ તેમને અપાર પ્રેમ હતો અને ગોંડલમાં પશુ-પક્ષીઓ માટે અભયારણ્ય જેવું વાતાવરણ હતું.

ન્યાયપ્રિય શાસક

ભગવતસિંહજીના દરબારમાં ગરીબ અને તવંગર સૌ સમાન હતા. તેમનું ન્યાયતંત્ર નિષ્પક્ષ હતું. તેઓ માનતા હતા કે ન્યાયમાં વિલંબ એ અન્યાય સમાન છે (Justice delayed is justice denied). તેથી તેઓ ત્વરિત ન્યાય આપવામાં માનતા. તેમના રાજ્યમાં ગુનાખોરીનું પ્રમાણ નહિવત હતું કારણ કે પ્રજા સુખી હતી અને રાજાનો ડર તથા આદર બંને હતા.

અંતિમ દિવસો અને વારસો

મહારાજા ભગવતસિંહજીએ ગોંડલ પર ૬૦ વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી શાસન કર્યું. ૧૯૪૪માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે માત્ર ગોંડલ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ગુજરાત અને દેશના બુદ્ધિજીવી વર્ગે એક મહાન આત્મા ગુમાવ્યાનો શોક અનુભવ્યો.

તેમણે વારસામાં માત્ર મહેલો કે સંપત્તિ નહોતી આપી, પરંતુ એક સુસંસ્કૃત, શિક્ષિત અને આત્મનિર્ભર સમાજ આપ્યો હતો. તેમના બનાવેલા સ્થાપત્યો જેવા કે નૌલખા પેલેસ, રિવર સાઈડ પેલેસ અને ઓરચાર્ડ પેલેસ આજે પણ ગોંડલની શાન છે. ભુવનેશ્વરી પીઠ અને અક્ષર મંદિર જેવા ધાર્મિક સ્થળોના વિકાસમાં પણ તેમનો પરોક્ષ ફાળો રહ્યો છે.

ઉપસંહાર

આજના લોકશાહી યુગમાં જ્યારે આપણે ‘સુશાસન’ (Good Governance) ની વાતો કરીએ છીએ, ત્યારે ભગવતસિંહજીનું જીવન અને કાર્ય એક દીવાદાંડી સમાન છે. એક નિરંકુશ સત્તા ધરાવતો રાજા જો ધારે તો પ્રજાનું શોષણ કરી શકે, પણ જો ભગવતસિંહજી જેવી દ્રષ્ટિ હોય તો તે રાજ્યને સ્વર્ગ પણ બનાવી શકે.

તેઓ સાચા અર્થમાં ‘રાજર્ષિ’ હતા – રાજા હોવા છતાં ઋષિ જેવું ઉચ્ચ જીવન અને વિચારધારા ધરાવતા હતા. કન્યા કેળવણી, ભગવદ્ગોમંડળ અને પ્રજાલક્ષી વહીવટ દ્વારા તેમણે સાબિત કર્યું કે સત્તા ભોગવવા માટે નહીં, પણ સેવા કરવા માટે છે. ગુજરાતના ઈતિહાસમાં ગોંડલ નરેશ ભગવતસિંહજીનું નામ એક પ્રગતિશીલ, આદર્શ અને પ્રજાવત્સલ રાજવી તરીકે સદાય અમર રહેશે. તેમનું જીવન આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.