સિદી સૈયદની જાળી: અમદાવાદની ઓળખ સમાન પથ્થરની કોતરણી.
અમદાવાદ શહેરની જ્યારે પણ વાત નીકળે ત્યારે સૌથી પહેલું દ્રશ્ય જે મન સમક્ષ આવે તે છે ‘સિદી સૈયદની જાળી’. આ માત્ર એક પથ્થરની કોતરણી નથી, પરંતુ તે અમદાવાદના ઈતિહાસ, સ્થાપત્યકલા અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું પ્રતિક છે. વર્ષ ૨૦૧૭માં જ્યારે અમદાવાદને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી’ જાહેર કરવામાં આવ્યું, ત્યારે આ જાળી તેની ઓળખનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની હતી.
અહીં સિદી સૈયદની જાળી: અમદાવાદની ઓળખ સમાન પથ્થરની કોતરણી વિશેનો સંપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક લેખ પ્રસ્તુત છે.
🕸️ સિદી સૈયદની જાળી: પથ્થરમાં કંડારેલું અદભૂત કાવ્ય
અમદાવાદના લાલ દરવાજા વિસ્તારમાં આવેલી સિદી સૈયદની મસ્જિદ તેના સ્થાપત્ય કરતા તેની પશ્ચિમ દિવાલ પર આવેલી અદભૂત જાળીઓ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
૧. 📜 ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
- નિર્માણકાળ: આ મસ્જિદનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૫૭૨-૭૩ માં કરવામાં આવ્યું હતું.
- નિર્માતા: આ મસ્જિદનું નિર્માણ અહમદશાહ બાદશાહના સૈન્યના એક હબસી (સિદી) અધિકારી સિદી સૈયદ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાન એક પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ હતા.
- સમયગાળો: આ એ સમય હતો જ્યારે ગુજરાતમાં સલ્તનત શાસનનો અંત આવી રહ્યો હતો અને મુઘલ સમ્રાટ અકબર ગુજરાત પર વિજય મેળવવાની તૈયારીમાં હતો.
૨. 🏗️ સ્થાપત્યની વિશિષ્ટતા: ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’
સિદી સૈયદની મસ્જિદમાં કુલ દસ જાળીઓ આવેલી છે, પરંતુ ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલી બે જાળીઓ સ્થાપત્યકલાની પરાકાષ્ઠા સમાન છે.
૨.૧. કલ્પવૃક્ષની કોતરણી (Tree of Life)
આ જાળીમાં પથ્થરના એક જ ટુકડા પર એક વિશાળ વૃક્ષ અને તેની ડાળીઓનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
- ડિઝાઈન: વૃક્ષની ડાળીઓ એકબીજામાં એવી રીતે ગૂંથાયેલી છે કે તે એક અદભૂત ભાત (Pattern) ઉભી કરે છે. તેમાં પાંદડાં અને ફૂલોની કોતરણી એટલી ઝીણવટભરી છે કે જોતા એમ જ લાગે કે પથ્થર નહીં પણ રેશમી દોરાથી ભરતકામ કરવામાં આવ્યું હોય.
- પ્રતિક: આ જાળીને ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’ (જીવનનું વૃક્ષ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે વિકાસ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતિક છે.
૨.૨. ભૌમિતિક અને ફૂલ-વેલની ભાત
અન્ય જાળીઓમાં ભૌમિતિક આકારો (Geometric shapes) અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યની ખાસિયત ગણાતી ફૂલ-વેલની સુંદર કોતરણી જોવા મળે છે. પથ્થરને પારદર્શક બનાવી દે તેવી આ કોતરણી તે સમયના કારીગરોની અજોડ કુશળતા દર્શાવે છે.
૩. 🕌 મસ્જિદનું માળખું
મસ્જિદ પોતે ઘણી સાદી છે પણ તેનું માળખું મજબૂત છે.
- મસ્જિદની અંદર પાંચ ગુંબજ અને કમાનો આવેલી છે.
- મસ્જિદની લંબાઈ અને પહોળાઈ તેને એક સુંદર પ્રમાણસર આકાર આપે છે.
- મસ્જિદની પશ્ચિમ દિવાલ પરની મધ્યની જાળી અપૂર્ણ (Blank) છે. ઇતિહાસકારો માને છે કે મુઘલોના આક્રમણને કારણે મસ્જિદનું કામ અધૂરું રહી ગયું હશે અથવા તો મધ્યની જાળી ક્યાંક બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં આવી હશે.
૪. 🌍 વૈશ્વિક ઓળખ અને મહત્વ
સિદી સૈયદની જાળી માત્ર અમદાવાદની જ નહીં પણ ભારતની શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્યકલામાંની એક ગણાય છે.
- IIM અમદાવાદનો લોગો: વિશ્વપ્રસિદ્ધ ‘ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ’ (IIM Ahmedabad) એ પોતાના લોગોમાં સિદી સૈયદની આ જાળીની આકૃતિનો ઉપયોગ કર્યો છે, જે જ્ઞાન અને વિકાસની ગૂંથણી દર્શાવે છે.
- રાજદ્વારી મહત્વ: જ્યારે પણ કોઈ વિદેશી મહેમાન કે વડાપ્રધાન અમદાવાદ આવે છે, ત્યારે તેઓ સિદી સૈયદની જાળીની મુલાકાત અવશ્ય લે છે. જાપાનના વડાપ્રધાન શિન્ઝો આબેએ પણ આ જાળીની મુલાકાત લઈ તેની પ્રશંસા કરી હતી.
- પર્યટન: અમદાવાદની ‘હેરિટેજ વોક’ (Heritage Walk) માં આ મસ્જિદ એક મહત્વનું સ્ટોપ છે.
૫. 💡 આશ્ચર્યજનક તથ્યો
- પથ્થરની નરમાશ: આ જાળી રેતીયા પથ્થર (Sandstone) માંથી બનેલી છે. પથ્થર જેવા કઠણ પદાર્થમાં આટલું બારીક કોતરકામ કરવું તે આજના આધુનિક સાધનો વગર અશક્ય જેવું લાગે છે.
- પ્રકાશની રમત: સાંજના સમયે જ્યારે સૂર્યના કિરણો આ જાળીમાંથી પસાર થઈને મસ્જિદની અંદર પડે છે, ત્યારે મસ્જિદના ફ્લોર પર પથ્થરની જાળીનો આબેહૂબ પડછાયો અદભૂત દ્રશ્ય સર્જે છે.
💡 નિષ્કર્ષ
સિદી સૈયદની જાળી એ અમદાવાદના ગૌરવશાળી ઈતિહાસની સાક્ષી છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે કલા અને સંસ્કૃતિ કોઈ સરહદ કે ધર્મમાં બંધાયેલી નથી. તે માનવીય કૌશલ્યની પરાકાષ્ઠા છે. આ ઐતિહાસિક વિરાસતને જાળવવી અને આવનારી પેઢી સુધી પહોંચાડવી એ દરેક અમદાવાદી અને ભારતીયની ફરજ છે.
