ઉપરીકોટનો કિલ્લો: જૂનાગઢના કિલ્લાનો ઇતિહાસ અને બૌદ્ધ ગુફાઓ.
ગુજરાતના જૂનાગઢ શહેરમાં ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો ઉપરીકોટનો કિલ્લો એ ભારતના સૌથી પ્રાચીન અને મજબૂત કિલ્લાઓમાંનો એક છે. ૨૩૦૦ વર્ષથી પણ વધુ જૂનો ઇતિહાસ ધરાવતો આ કિલ્લો અનેક ચડતી-પડતી, યુદ્ધો અને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનોનો સાક્ષી રહ્યો છે. અહીં માત્ર શૌર્યની ગાથાઓ જ નથી, પરંતુ પથ્થરોમાં કંડારેલી બૌદ્ધ ગુફાઓ અને અદભૂત જળ વ્યવસ્થા પણ છે.
ઉપરીકોટનો કિલ્લો: જૂનાગઢના કિલ્લાનો ઇતિહાસ Video
અહીં ઉપરીકોટનો કિલ્લો: જૂનાગઢના કિલ્લાનો ઇતિહાસ અને તેની બૌદ્ધ ગુફાઓ વિશેનો સંપૂર્ણ લેખ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
🏰 ઉપરીકોટનો કિલ્લો: ઇતિહાસ, સ્થાપત્ય અને રહસ્યમય ગુફાઓ
ઉપરીકોટ એ જૂનાગઢનું હૃદય છે. આ કિલ્લા વિશે એવી કહેવત પ્રચલિત છે કે, “જેણે રાખેંગાર ન જોયો હોય અને ઉપરકોટ ન જોયો હોય, તેનું જીવતર એળે ગયું.”
૧. 📜 ઉપરીકોટનો પ્રાચીન ઇતિહાસ
ઉપરીકોટ કિલ્લાનો ઇતિહાસ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમય સુધી જાય છે.
- સ્થાપના: માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૯માં ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય દ્વારા આ કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. પાછળથી અશોક અને રુદ્રદામા જેવા શાસકોએ પણ અહીં પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવ્યું હતું.
- વિસરાયેલો કિલ્લો: મૌર્ય અને ગુપ્ત વંશ પછી આ કિલ્લો જંગલોમાં વિસરાઈ ગયો હતો. ઈ.સ. ૯૭૬માં ચુડાસમા શાસક ગ્રહરિપુ દ્વારા તેને ફરીથી શોધી કાઢવામાં આવ્યો અને રિપેર કરવામાં આવ્યો.
- ઐતિહાસિક ઘેરા: ઉપરીકોટના કિલ્લાએ ઇતિહાસમાં અનેક ઘેરાબંધીઓ સહન કરી છે. કહેવાય છે કે આ કિલ્લાને જીતવો અત્યંત મુશ્કેલ હતો; એક સમયે આ કિલ્લાએ સતત ૧૨ વર્ષ સુધી ચાલેલા ઘેરાનો પણ સામનો કર્યો હતો.
૨. 🧘 ઉપરીકોટની બૌદ્ધ ગુફાઓ (Buddhist Caves)
ઉપરીકોટના કિલ્લાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ ત્યાં આવેલી પથ્થરમાંથી કંડારેલી બૌદ્ધ ગુફાઓ છે.
- નિર્માણકાળ: આ ગુફાઓ ઈ.સ. ૨જી-૩જી સદી દરમિયાન નિર્મિત હોવાનું મનાય છે.
- સ્થાપત્ય: આ ગુફાઓ વાસ્તવમાં રહેઠાણ નથી, પરંતુ બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ માટેના વિહાર અને પ્રાર્થના ખંડો છે. તે ત્રણ સ્તરમાં (Three levels) વહેંચાયેલી છે.
- નકશીકામ: ગુફાના સ્તંભો પર સુંદર કોતરણી અને બૌદ્ધ સ્થાપત્યની ઝલક જોવા મળે છે. ઊંડા પથ્થરને કોતરીને બનાવેલી આ ગુફાઓ ઉનાળામાં પણ શીતળતા આપે છે.
૩. 🏰 કિલ્લાના મુખ્ય આકર્ષણો અને સ્થાપત્ય
ઉપરીકોટમાં પ્રવેશતા જ તેની ભવ્યતાનો અહેસાસ થાય છે.
૩.૧. અડી-કડી વાવ અને નવઘણ કૂવો
પાણીની અછતને પહોંચી વળવા માટે અહીં અજોડ જળ વ્યવસ્થા છે.
- અડી-કડી વાવ: ૧૫મી સદીમાં બનેલી આ વાવ પથ્થરની એક જ શિલાને કોતરીને બનાવવામાં આવી છે. તેમાં ૧૨૦ પગથિયાં છે.
- નવઘણ કૂવો: આ કૂવો રા’ નવઘણના સમયમાં બન્યો હતો. આ કૂવો પણ પથ્થરમાં ઊંડો ખોદાયેલો છે અને તેની આસપાસ ગોળાકાર સીડીઓ છે.
કહેવત છે: “અડી-કડી વાવ ને નવઘણ કૂવો, જેણે ના જોયો તે જીવતો મૂવો.”
૩.૨. નીલમ અને માણેક તોપ
કિલ્લાની ઉપર બે વિશાળ તોપો રાખવામાં આવી છે, જે દીવના યુદ્ધમાં પોર્ટુગીઝો સામે લડવા માટે તુર્કીથી લાવવામાં આવી હતી.
- નીલમ તોપ: આ તોપ સૌથી મોટી છે અને તે સમયની એન્જિનિયરિંગ કલાનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
૩.૩. અનાજના કોઠાર અને જેલ
કિલ્લામાં યુદ્ધ દરમિયાન સૈનિકો અને પ્રજા માટે અનાજનો સંગ્રહ કરવા માટે વિશાળ કોઠારો બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેમજ દુશ્મનોને કેદ કરવા માટે પથ્થરની બનેલી જેલો પણ જોવા મળે છે.
૪. ✨ ઉપરીકોટનું નવનિર્માણ (Renovation)
તાજેતરમાં જ ગુજરાત સરકાર દ્વારા ઉપરીકોટ કિલ્લાનું ભવ્ય નવિનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.
- કિલ્લાની દીવાલોને મજબૂત કરવામાં આવી છે.
- પ્રવાસીઓ માટે લાઈટ એન્ડ સાઉન્ડ શો, વોક-વે અને બગીચાઓની સુવિધા ઊભી કરવામાં આવી છે.
- હવે આ કિલ્લો રાત્રિના સમયે રોશનીથી ઝળહળી ઉઠે છે, જે જૂનાગઢની સુંદરતામાં ચાર ચાંદ લગાવે છે.
💡 નિષ્કર્ષ
ઉપરીકોટનો કિલ્લો એ ગુજરાતની અસ્મિતાનું પ્રતીક છે. તે આપણને એ સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે સ્થાપત્ય અને સુરક્ષા માટે કેવળ પથ્થરો અને બુદ્ધિનો ઉપયોગ થતો હતો. જો તમે ઇતિહાસ, ધર્મ અને સ્થાપત્યમાં રસ ધરાવતા હોવ, તો ઉપરીકોટની મુલાકાત તમારા માટે એક યાદગાર અનુભવ બની રહેશે.
