દ્વારકા નગરી: સુવર્ણ નગરી અને તેના પુરાતત્વીય રહસ્યો

દ્વારકા નગરી: સમુદ્રના પેટાળમાં ડૂબેલી સુવર્ણ નગરી અને તેના પુરાતત્વીય રહસ્યો

ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસમાં ‘દ્વારકા’ નામ માત્ર એક શહેરનું નથી, પરંતુ તે આસ્થા, ઇતિહાસ અને પુરાતત્વનું એક અનોખું સંગમ તીર્થ છે. હિન્દુ ધર્મના ચાર મુખ્ય ધામોમાંનું એક અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની કર્મભૂમિ ગણાતી આ નગરી સદીઓથી ભક્તો અને ઇતિહાસકારો માટે કુતૂહલનો વિષય રહી છે.

પુરાણોમાં વર્ણવાયેલી ‘સુવર્ણ નગરી’ ખરેખર અસ્તિત્વમાં હતી કે કેમ? શું મહાભારત કાળની આ ભવ્ય નગરી ખરેખર સમુદ્રમાં ગરકાવ થઈ ગઈ હતી? આ પ્રશ્નોના ઉત્તર મેળવવા માટે છેલ્લાં કેટલાંક દાયકાઓમાં થયેલા પુરાતત્વીય સંશોધનોએ જે તથ્યો બહાર આણ્યા છે, તે માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે આશ્ચર્યજનક છે.

આ લેખમાં આપણે દ્વારકાના પૌરાણિક મહત્વ, તેના ડૂબવા પાછળના કારણો અને સૌથી અગત્યનું – આધુનિક વિજ્ઞાન અને પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સમુદ્રના તળિયેથી શોધાયેલા પુરાવાઓ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

પૌરાણિક પૃષ્ઠભૂમિ: શાસ્ત્રોમાં દ્વારકાનું વર્ણન

મહાભારત, હરિવંશ પુરાણ, સ્કંદ પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં દ્વારકા વિશે વિસ્તૃત વર્ણનો જોવા મળે છે. મથુરામાં કંસના વધ પછી, જરાસંધના સતત આક્રમણોથી યાદવોની રક્ષા કરવા માટે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ મથુરા છોડવાનો નિર્ણય લીધો અને સૌરાષ્ટ્રના પશ્ચિમ કિનારે કુશસ્થલી નામના સ્થળે નવી રાજધાની સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું.

એવી માન્યતા છે કે ભગવાન કૃષ્ણએ સમુદ્ર દેવ પાસેથી ૧૨ યોજન જમીન માંગી હતી અને દેવશિલ્પી વિશ્વકર્માએ આ નગરીનું નિર્માણ કર્યું હતું. આ નગરી અતિ ભવ્ય હતી, જેમાં સોના-ચાંદીના મહેલો, બગીચાઓ અને પહોળા રસ્તાઓ હતા. તેથી જ તેને ‘સુવર્ણ નગરી’ અથવા ‘ગોલ્ડન સિટી’ કહેવામાં આવે છે. મહાભારતના મૌસલ પર્વમાં ઉલ્લેખ છે કે શ્રી કૃષ્ણના સ્વધામ ગમન બાદ, અર્જુન જ્યારે યાદવોને લઈને હસ્તિનાપુર જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની નજર સામે જ ભયંકર સુનામી આવી અને જોતજોતામાં આખી દ્વારકા નગરી સમુદ્રમાં સમાઈ ગઈ. માત્ર ભગવાનનું મુખ્ય મંદિર જ બચ્યું હતું.

દ્વારકા: દંતકથામાંથી ઇતિહાસ તરફ

ઘણા વર્ષો સુધી પશ્ચિમી ઇતિહાસકારો દ્વારકાને માત્ર એક ‘દંતકથા’ અથવા ‘માયથોલોજી’ માનતા હતા. પરંતુ ૨૦મી સદીમાં થયેલા સંશોધનોએ આ માન્યતાને બદલી નાખી. પુરાતત્વવિદોને પ્રશ્ન થયો કે શું આજના દ્વારકા અને બેટ-દ્વારકાની આસપાસના સમુદ્રમાં ખરેખર કોઈ પ્રાચીન સભ્યતાના અવશેષો છે?

પુરાતત્વીય સંશોધનોની શરૂઆત (જમીન પર ઉત્ખનન)

દ્વારકાના સંશોધનની યાત્રા ૧૯૩૦ના દાયકામાં શરૂ થઈ હતી, પરંતુ વ્યવસ્થિત વૈજ્ઞાનિક ઉત્ખનન ૧૯૬૩માં પૂણેની ડેક્કન કોલેજ દ્વારા સાંકળિયા અને તેમના સાથીદારો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે હાલના દ્વારકાધીશ મંદિરની નજીક ઉત્ખનન કર્યું અને ત્યાં તેમને પ્રાચીન વસાહતોના પુરાવા મળ્યા.

ત્યારબાદ ૧૯૭૯માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના તત્કાલીન નિયામક ડૉ. એસ. આર. રાવ (Dr. S.R. Rao) એ મોરચો સંભાળ્યો. ડૉ. રાવને ભારતીય મરીન આર્કિયોલોજી (સમુદ્રી પુરાતત્વ) ના પિતામહ માનવામાં આવે છે. તેમણે મંદિરની નજીક ખોદકામ કર્યું ત્યારે તેમને ઈસવીસન પૂર્વે ૧૪મી-૧૫મી સદીના માટીના વાસણો (Pottery) મળ્યા. આ શોધે સાબિત કર્યું કે અહીં હજારો વર્ષો પહેલા માનવ વસાહત હતી.

પરંતુ ડૉ. રાવને સંતોષ નહોતો. તેમને ખાતરી હતી કે અસલી રહસ્ય જમીન નીચે નહીં, પણ સમુદ્રના પાણી નીચે છુપાયેલું છે.

સમુદ્ર મંથન: પાણીની નીચે સંશોધન (૧૯૮૧-૨૦૦૦)

૧૯૮૧માં ડૉ. એસ. આર. રાવ અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશનગ્રાફી (NIO) ની ટીમે એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું. તેમણે અરબી સમુદ્રમાં ગોમતી નદી જ્યાં મળે છે ત્યાં અંડરવોટર એક્સપ્લોરેશન (પાણીની અંદર શોધખોળ) શરૂ કર્યું. આ ભારતનું પ્રથમ વ્યવસ્થિત મરીન આર્કિયોલોજિકલ મિશન હતું.

સમુદ્રના તળિયે જે મળ્યું તે આશ્ચર્યજનક હતું. ડાઈવર્સને ત્યાં પથ્થરોની મોટી સંરચનાઓ જોવા મળી, જે કુદરતી ખડકો નહોતા પરંતુ માનવસર્જિત હતા.

મુખ્ય શોધો:

૧. કિલ્લેબંધી (Fortification): સમુદ્રના તળિયે પથ્થરની મજબૂત દીવાલો મળી આવી. આ દીવાલો મોટા ચૂનાના પથ્થરો (Limestone blocks) થી બનેલી હતી. તેની રચના જોતા સ્પષ્ટ થતું હતું કે તે શહેરના રક્ષણ માટે બનાવેલો કિલ્લો અથવા ગઢ હતો.

૨. નાંગરો (Stone Anchors): ડાઈવર્સને ત્રિકોણાકાર અને પ્રિઝમ આકારના અનેક પથ્થરના લંગર (Anchors) મળી આવ્યા. આ લંગરોનું વજન ૧૦૦ થી ૧૫૦ કિલો સુધીનું હતું. આટલા મોટા લંગરોનો ઉપયોગ ત્યારે જ થઈ શકે જ્યારે ત્યાં મોટા વહાણો આવતા હોય. આ સાબિત કરે છે કે પ્રાચીન દ્વારકા એક ધમધમતું બંદર (Port City) હતું અને ભારતનો દરિયાઈ વેપાર અત્યંત વિકસિત હતો.

૩. શહેરી આયોજન: પાણીની અંદર મળેલી સંરચનાઓ દર્શાવે છે કે નગરીનું આયોજનબદ્ધ નિર્માણ થયું હતું. તેમાં રસ્તાઓ, ગટરો અને મકાનોની વ્યવસ્થિત ગોઠવણ હોવાના સંકેતો મળ્યા છે. સંશોધકોના મતે આ નગરીને છ અલગ-અલગ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવી હતી.

૪. માટીના વાસણો અને કલાકૃતિઓ: પાણીના તળિયેથી હડપ્પન સંસ્કૃતિને મળતા આવતા માટીના વાસણો, બરણીઓ અને અન્ય કલાકૃતિઓ મળી આવી છે.

સૌથી મહત્વનો પુરાવો: મુદ્રા (The Seal)

મહાભારતના હરિવંશ પર્વમાં એક ઉલ્લેખ છે કે દ્વારકા નગરીમાં પ્રવેશવા માટે નાગરિકોએ પોતાની ઓળખ તરીકે એક ‘મુદ્રા’ (Seal) બતાવવી પડતી હતી. આશ્ચર્યજનક રીતે, ડૉ. એસ. આર. રાવને બેટ દ્વારકાના દરિયાઈ ઉત્ખનન દરમિયાન એક શંખ (Conch Shell) માંથી બનેલી મુદ્રા મળી આવી.

આ મુદ્રા પર ત્રણ માથાવાળા પ્રાણી (જેમાં વૃષભ, બકરો અને એક શિંગડાવાળા પ્રાણીનું મિશ્રણ છે) નું ચિત્ર છે. આ પ્રકારની મુદ્રા સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ સાથે પણ સામ્યતા ધરાવે છે. આ શોધે પૌરાણિક કથા અને પુરાતત્વીય સત્ય વચ્ચેની કડી જોડી આપી. આ મુદ્રા મળવાથી સાબિત થયું કે દ્વારકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને વહીવટી તંત્ર ખૂબ જ કડક અને વ્યવસ્થિત હતું.

તારીખ અને સમયગાળો (Dating the Ruins)

આ અવશેષો કેટલા જૂના છે તે અંગે વિદ્વાનોમાં મતમતાંતર છે.

• કાર્બન ડેટિંગ: અહીંથી મળેલા લાકડા અને અન્ય જૈવિક અવશેષોનું કાર્બન ડેટિંગ કરતા તે લગભગ ૩૦૦૦ થી ૯૦૦૦ વર્ષ જૂના હોવાનું મનાય છે.
• ડૉ. રાવનો મત: ડૉ. એસ. આર. રાવના મતે, આ સભ્યતા લગભગ ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ થી ૧૭૦૦ (આજથી લગભગ ૩૫૦૦-૩૭૦૦ વર્ષ પહેલા) ની છે, જે મહાભારતના કથિત સમયગાળાની નજીક છે.
• અન્ય મત: કેટલાક સંશોધનો (ખાસ કરીને સુરત અને ખંભાતના અખાતમાં થયેલા સંશોધનો) એવો પણ સંકેત આપે છે કે અહીંની સભ્યતા ૭૦૦૦ થી ૯૦૦૦ વર્ષ જૂની હોઈ શકે છે, જે આઇસ એજ (Ice Age) પછીના સમયગાળાની હોઈ શકે.

નગરી ડૂબવાનું વૈજ્ઞાનિક કારણ

પૌરાણિક કથાઓમાં ભલે શ્રાપની વાત હોય, પરંતુ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ (Geologists) આ ઘટનાને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જુએ છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે છેલ્લા ૧૦,૦૦૦ વર્ષોમાં દરિયાની સપાટીમાં અનેકવાર વધઘટ થઈ છે. આશરે ૩૫૦૦-૪૦૦૦ વર્ષ પહેલાં દરિયાની સપાટીમાં અચાનક મોટો વધારો થયો હતો (Sea level rise). આ ઉપરાંત, સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિઓ (Seismic activity) માટે સંવેદનશીલ છે. સંભવ છે કે કોઈ મોટા ભૂકંપ અને સુનામીને કારણે ટેક્ટોનિક પ્લેટ્સમાં ફેરફાર થયો હોય અને આખી નગરી જળસમાધિ લઈ લીધી હોય. આ ઘટના એક જ દિવસમાં બની હોય અથવા ધીમે ધીમે વર્ષો જતા બની હોય, તે હજુ સંશોધનનો વિષય છે.

૨૦૦૦ પછીના આધુનિક સંશોધનો

ડૉ. રાવ પછી પણ સંશોધનો ચાલુ રહ્યા. ૨૦૦૫ અને ૨૦૦૭માં આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (ASI) અને ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy) એ સંયુક્ત રીતે “પ્રોજેક્ટ દ્વારકા” હાથ ધર્યો. તેમણે સોનાર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સમુદ્રના તળિયે મેપિંગ કર્યું.

તાજેતરમાં, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશન ટેકનોલોજી (NIOT) દ્વારા ખંભાતના અખાતમાં પણ એક ડૂબેલી નગરીના અવશેષો મળ્યા છે, જેને દ્વારકા સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે. આધુનિક રોબોટિક્સ અને સબમરીન ટેકનોલોજી દ્વારા હવે વધુ ઊંડાણમાં જઈને સંશોધન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

વર્તમાન મહત્વ અને પ્રવાસન (Tourism Perspective)

દ્વારકાના આ પુરાતત્વીય અવશેષો માત્ર ઇતિહાસ પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા. હવે ગુજરાત સરકાર અને ભારત સરકાર દ્વારા અહીં ‘અંડરવોટર ટુરિઝમ’ (Underwater Tourism) વિકસાવવાની યોજનાઓ બની રહી છે. પ્રવાસીઓ સબમરીન દ્વારા સમુદ્રના તળિયે જઈને આ પ્રાચીન નગરીના અવશેષો જોઈ શકે તેવું આયોજન વિચારણા હેઠળ છે.

તાજેતરમાં જ ભારતના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પણ દ્વારકાના સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવીને પ્રાચીન દ્વારકાના દર્શન કર્યા હતા અને મોરપીંછ અર્પણ કર્યું હતું. આ ઘટનાએ વિશ્વનું ધ્યાન ફરીથી દ્વારકા તરફ ખેંચ્યું છે.

નિષ્કર્ષ

દ્વારકા વિશેના પુરાતત્વીય સંશોધનો એ માત્ર પથ્થરોની શોધ નથી, પણ તે ભારતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળની સાબિતી છે. આ સંશોધનોએ સાબિત કર્યું છે કે ભારત પાસે હજારો વર્ષો પહેલા પણ એક અત્યંત વિકસિત શહેરી સભ્યતા અને નૌકાદળ હતું.

પૌરાણિક કથાઓમાં વર્ણવાયેલી ચમત્કારિક વાતો કદાચ અતિશયોક્તિ હોઈ શકે, પરંતુ સમુદ્રના પેટાળમાં રહેલી દીવાલો અને લંગરો એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ‘દ્વારકા’ માત્ર કલ્પના નહોતી, પણ એક વાસ્તવિકતા હતી. વિજ્ઞાન અને આસ્થાનો આ સમન્વય દ્વારકાને વિશ્વના સૌથી રહસ્યમય અને આકર્ષક સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે. જે નગરી એક સમયે કૃષ્ણના શાસનમાં સોનાની જેમ ચમકતી હતી, તે આજે પણ સમુદ્રના મોજાંઓ નીચે પોતાના ભવ્ય ઇતિહાસને સાચવીને બેઠી છે, અને આવનારા સમયમાં હજુ પણ અનેક રહસ્યો બહાર આવે તેવી શક્યતા છે.