ઈસવીસન પૂર્વે ૫૭ માં વિક્રમ સંવત કેવી રીતે શરૂ થયું અને તેનું ઐતિહાસિક મહત્વ
ભારતીય કાળગણના અને હિન્દુ પંચાંગના મુખ્ય આધાર સમાન ‘વિક્રમ સંવત’ની શરૂઆત ઈ.સ. પૂર્વે ૫૭માં ઉજ્જૈનના મહાન અને પરાક્રમી સમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ સંવત માત્ર એક કેલેન્ડર નથી, પરંતુ તે પ્રાચીન ભારતની રાજકીય અસ્મિતા, સાંસ્કૃતિક ગૌરવ અને અત્યંત વિકસિત ખગોળશાસ્ત્રનું ઐતિહાસિક પ્રતીક છે. મધ્ય એશિયામાંથી આવેલા વિદેશી શક આક્રમણકારો (Scythians) પર વિક્રમાદિત્યના નિર્ણાયક વિજયની સ્મૃતિમાં આ નવા યુગનો પ્રારંભ થયો હતો, જેણે સદીઓથી ભારતીય સમાજના ધાર્મિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનને માર્ગદર્શન આપ્યું છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને શક આક્રમણ
ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મના લગભગ એક સદી પહેલાં, ભારતનો વાયવ્ય પ્રાંત અને પશ્ચિમી ભાગ ભારે રાજકીય અસ્થિરતામાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન પછી ઉત્તર ભારતમાં કોઈ એક મજબૂત કેન્દ્રીય સત્તા રહી ન હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન, મધ્ય એશિયાના વિદેશી કબીલાઓ, ખાસ કરીને ‘શકો’ (જેમને ગ્રીક ઇતિહાસમાં Scythians તરીકે ઓળખવામાં આવે છે), ભારતમાં પ્રવેશવા લાગ્યા.
શકો અત્યંત આક્રમક અને લડાયક પ્રજા હતી. તેઓએ ગાંધાર, સિંધ અને પંજાબ થઈને માલવા (વર્તમાન મધ્ય પ્રદેશ) તરફ કૂચ કરી. તે સમયે ઉજ્જૈન (ઉજ્જયિની) માલવા ગણરાજ્યનું મુખ્ય કેન્દ્ર અને વેપાર, શિક્ષણ તથા સંસ્કૃતિનું મહાન નગર હતું. શકોએ માલવા પર આક્રમણ કર્યું અને ઉજ્જૈન પર પોતાનો કબજો જમાવી દીધો. વિદેશી શાસકોએ સ્થાનિક પ્રજા પર ભારે અત્યાચાર શરૂ કર્યા, ધાર્મિક સ્થાનોને નુકસાન પહોંચાડ્યું અને પ્રજાને ત્રસ્ત કરી દીધી. માલવા ગણરાજ્યની સ્વતંત્રતા અને ગૌરવ ભયમાં મુકાઈ ગયાં હતાં.
સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યનો ઉદય અને શક વિજય
આવા કટોકટીના સમયે માલવાના લોકોના નેતા તરીકે વિક્રમાદિત્ય (જેઓ ‘ગર્દભિલ્લ’ વંશના હતા તેમ અમુક પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે) આગળ આવ્યા. વિક્રમાદિત્ય માત્ર એક શૂરવીર યોદ્ધા જ ન હતા, પરંતુ એક કુશળ વ્યૂહરચનાકાર અને પ્રજાપ્રેમી નેતા હતા. તેમણે માલવા ગણરાજ્યના વિખેરાયેલા સૈન્યને એકઠું કર્યું, સ્થાનિક રાજાઓ અને ગણરાજ્યો સાથે ગઠબંધન કર્યું અને શકો સામે એક ભીષણ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ છેડ્યો.
ઈ.સ. પૂર્વે ૫૭ (57 BCE) ની આસપાસ, ઉજ્જૈનના મેદાનોમાં વિક્રમાદિત્યની સેના અને શકો વચ્ચે નિર્ણાયક યુદ્ધ ખેલાયું. વિક્રમાદિત્યના અદભુત શૌર્ય અને માલવા સેનાના રાષ્ટ્રપ્રેમ સામે શક આક્રમણકારો ટકી શક્યા નહીં. શકોનો કારમો પરાજય થયો અને તેમને ઉજ્જૈન તથા માલવા પ્રદેશમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. માલવા ગણરાજ્ય ફરીથી સ્વતંત્ર થયું.
પોતાની માતૃભૂમિને વિદેશી આક્રમણકારોથી મુક્ત કરવાના આ મહાન અને ઐતિહાસિક વિજયની ઉજવણી રૂપે સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યે પ્રજાનું દેવું માફ કર્યું અને એક નવા યુગ – ‘સંવત’ – ની ઘોષણા કરી. આ નવો સમયકાળ શરૂઆતમાં ‘કૃત સંવત’ કે ‘માલવ ગણ સંવત’ તરીકે ઓળખાતો હતો, જે સમય જતાં તેના સ્થાપક સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યના નામ પરથી ‘વિક્રમ સંવત’ તરીકે સુપ્રસિદ્ધ થયો.
વિક્રમ સંવતની કાળગણના અને ખગોળશાસ્ત્રીય વિશેષતા
ભારતીય કાળગણના પર આધારિત પંચાંગ. Source: golibtolibov / Getty Images
- ચંદ્ર માસ (Lunar Month): વિક્રમ સંવતનો દરેક મહિનો ચંદ્રની કળાઓ પર આધારિત છે. એક પૂનમથી બીજી પૂનમ (પૂર્ણિમાંત વ્યવસ્થા – જે ઉત્તર ભારતમાં પ્રચલિત છે) અથવા એક અમાસથી બીજી અમાસ (અમાંત વ્યવસ્થા – જે ગુજરાત અને દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત છે) સુધીનો એક માસ ગણાય છે.
- સૂર્ય સાથે સુમેળ (Intercalary Month – અધિક માસ): ચંદ્ર વર્ષ આશરે ૩૫૪ દિવસનું હોય છે, જ્યારે સૂર્ય વર્ષ (પૃથ્વીનું સૂર્યની આસપાસનું પરિભ્રમણ) ૩૬૫.૨૫ દિવસનું હોય છે. આ ૧૧ દિવસના તફાવતને સરભર કરવા માટે વિક્રમ સંવતમાં દર ત્રણ વર્ષે એક ‘અધિક માસ’ (પુરુષોત્તમ માસ) ઉમેરવામાં આવે છે. આ ગાણિતિક ગોઠવણને કારણે હિન્દુ તહેવારો અને ઋતુઓ વચ્ચેનું સંતુલન હજારો વર્ષોથી જળવાઈ રહ્યું છે.
- પંચાંગના પાંચ અંગો: આ કેલેન્ડર તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ – આ પાંચ અંગોથી બનેલું હોવાથી તેને ‘પંચાંગ’ કહેવામાં આવે છે, જે રોજિંદા જીવનમાં મુહૂર્ત અને જ્યોતિષીય ગણતરીઓ માટે વપરાય છે.
ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ કારતક સુદ એકમ (દિવાળી પછીના દિવસે – બેસતું વર્ષ) થી શરૂ થાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં તે ચૈત્ર સુદ એકમ (ગુડી પડવો/ચૈત્રી નવરાત્રીનો પ્રથમ દિવસ) થી શરૂ થાય છે.
વિક્રમાદિત્ય: એક સાંસ્કૃતિક અને ન્યાયપ્રિય પ્રતીક
વિક્રમ સંવતના પ્રણેતા સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યનું નામ ભારતીય ઇતિહાસ અને લોકકથાઓમાં ન્યાય, ઉદારતા, શૌર્ય અને કલા-પ્રેમનો પર્યાય બની ગયું છે. ‘વેતાળ પચીસી’ અને ‘સિંહાસન બત્રીસી’ જેવી પ્રખ્યાત લોકકથાઓ વિક્રમાદિત્યના ન્યાય અને ડહાપણની ગાથાઓ ગાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તેમના દરબારમાં નવ મહાન વિદ્વાનો હતા, જેમને ‘નવરત્ન’ કહેવામાં આવતા, જેમાં મહાકવિ કાલિદાસ, ખગોળશાસ્ત્રી વરાહમિહિર, વૈદ્ય ધન્વંતરિ અને વ્યાકરણશાસ્ત્રી અમરસિંહ જેવા દિગ્ગજોનો સમાવેશ થતો હતો.
આમ, વિક્રમ સંવત માત્ર એક વિજયનું જ નહીં, પરંતુ એક એવા સુવર્ણ યુગનું પ્રતીક છે જ્યાં કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને ન્યાય વ્યવસ્થા સર્વોચ્ચ શિખરે હતા.
ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ
વિક્રમ સંવતનું ઐતિહાસિક મહત્વ નીચે મુજબ આંકી શકાય:
- ભારતીય ઓળખનું પ્રતીક: જ્યારે ગ્રેગોરિયન (અંગ્રેજી) કેલેન્ડર દુનિયાભરમાં વ્યાપક બન્યું, ત્યારે વિક્રમ સંવતે ભારતીય સમાજને પોતાની મૂળ સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક ઓળખ સાથે જોડી રાખ્યો. તે ભારતનો પોતાનો સ્વદેશી સમય-માપદંડ છે.
- તહેવારો અને ધાર્મિક કાર્યોનો આધાર: હિન્દુ ધર્મના તમામ મુખ્ય તહેવારો – જેમ કે દિવાળી, હોળી, નવરાત્રી, રામ નવમી, જન્માષ્ટમી, રક્ષાબંધન – વિક્રમ સંવતની તિથિઓ અનુસાર જ ઉજવવામાં આવે છે. લગ્ન, વાસ્તુ શાંતિ અને અન્ય શુભ કાર્યોના મુહૂર્ત આ પંચાંગ દ્વારા જ નક્કી થાય છે.
- કૃષિ અને ઋતુચક્ર: વિક્રમ સંવતની રચના ભારતીય ઋતુઓ (વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમંત, શિશિર) સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. ખેડૂતો વાવણી અને લણણીના સમય માટે સદીઓથી આ નક્ષત્ર અને માસ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે.
- વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ: નેપાળમાં આજે પણ વિક્રમ સંવતને રાષ્ટ્રીય કેલેન્ડર તરીકે સત્તાવાર માન્યતા પ્રાપ્ત છે. ભારતના સંવિધાનની પ્રસ્તાવનાના હિન્દી સંસ્કરણમાં પણ બંધારણ અપનાવવાની તારીખ વિક્રમ સંવત (માર્ગશીર્ષ શુક્લ સપ્તમી, સંવત ૨૦૦૬) મુજબ લખવામાં આવી છે.
વિક્રમ સંવત ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર કરતાં ૫૭ વર્ષ આગળ ચાલે છે (જેમ કે, ઈ.સ. ૨૦૨૬ + ૫૭ = વિક્રમ સંવત ૨૦૮૩). આ ૫૭ વર્ષનું અંતર ભારતીય ઇતિહાસની એ ગૌરવશાળી ક્ષણને જીવંત રાખે છે જ્યારે માલવાના સપૂતોએ વિદેશી આક્રમણકારોને હરાવીને રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાનની પુનઃસ્થાપના કરી હતી. વિક્રમ સંવત આજે પણ ભારતીય જનજીવનના નસોમાં વહેતી એક અતુટ સાંસ્કૃતિક ધારા સમાન છે, જે ભૂતકાળના ગૌરવને વર્તમાન સાથે જોડે છે અને ભવિષ્યને માર્ગદર્શન આપે છે.
