સ્તુતિ અને સાધનાનું ધામ: પાલિતણાના શેત્રુંજય પર્વત પર ૮૬૩ મંદિરોનો ઇતિહાસ

ગુજરાતની ધરતી પર અનેક એવાં સ્થાનો છે જ્યાં આસ્થા, સ્થાપત્ય અને ઇતિહાસ એકબીજામાં ઓતપ્રોત થઈને એક અલૌકિક વાતાવરણ સર્જે છે. આવું જ એક સ્થાન છે — ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણા શહેર નજીક આવેલો શેત્રુંજય પર્વત. આ પર્વત જૈન ધર્મના શ્વેતાંબર સંપ્રદાય માટે સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાંનું એક ગણાય છે. અહીં નાના-મોટા મળીને આશરે ૮૬૩ જેટલાં આરસપહાણનાં દેરાસરો આવેલાં છે, જે નવ મુખ્ય “ટૂંક” એટલે કે મંદિર-સંકુલોમાં વહેંચાયેલાં છે. આ મંદિર નગરને દુનિયાભરમાં એક અનોખું અને અજોડ સ્થાપત્ય-આશ્ચર્ય માનવામાં આવે છે, કારણ કે એક જ પર્વત પર આટલી વિશાળ સંખ્યામાં દેરાસરોનું નિર્માણ ભાગ્યે જ ક્યાંય જોવા મળે છે.

શેત્રુંજયને “સિદ્ધાચલ”, “સિદ્ધગિરિ”, “વિમલગિરિ”, “પુંડરિકગિરિ” અને “શાશ્વતગિરિ” જેવાં અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે શેત્રુંજયનાં કુલ ૧૦૮ નામ છે, જેમાંથી થોડાં નામો જ સામાન્ય રીતે વપરાય છે. આ પર્વત માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ સ્થાપત્ય, શિલ્પકળા અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ પણ અમૂલ્ય વારસો ધરાવે છે. આ લેખમાં આપણે શેત્રુંજય પર્વતના ભૌગોલિક સ્વરૂપ, પૌરાણિક પાર્શ્વભૂમિ, જીર્ણોદ્ધારોનો ઇતિહાસ, મુખ્ય ટૂંકો, સ્થાપત્યશૈલી, યાત્રા-વિધિ અને વર્તમાન સ્થિતિ વિશે વિસ્તારપૂર્વક જાણીશું.

ભૌગોલિક સ્થાન અને સ્વરૂપ

શેત્રુંજય પર્વત ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લામાં, સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના અગ્નિકોણમાં, પાલિતાણા શહેરથી લગભગ અડધા-બે કિલોમીટર દૂર આવેલો છે. આ પર્વતની ઊંચાઈ સમુદ્રની સપાટીથી અંદાજે ૬૦૩ મીટર (૧,૯૭૮ ફૂટ) જેટલી છે. પર્વતની દક્ષિણે ખંભાતનો અખાત આવેલો છે, જ્યારે ઉત્તર દિશામાં ભાવનગર શહેર છે. પર્વતની તળેટીમાંથી શેત્રુંજી નદી પસાર થાય છે, જેના પરથી આ પર્વતનું નામ પડ્યું હોવાનું પણ મનાય છે.

પાલિતાણા મંદિર સંકુલ મુખ્યત્વે બે શિખરો અને તેમને જોડતી ધાર પર બંધાયેલું છે. મુખ્ય મંદિર સુધી પહોંચવા માટે યાત્રાળુઓએ લગભગ ૩,૫૦૦ થી ૩,૭૫૦ જેટલાં પથ્થરનાં પગથિયાં ચઢવાં પડે છે. તળેટીથી શિખર સુધીનું અંતર આશરે ૩.૫ કિલોમીટર જેટલું છે, અને આ ચઢાણ પૂર્ણ કરવામાં સામાન્ય રીતે બે થી ત્રણ કલાકનો સમય લાગે છે. જેઓ ચાલી ન શકે અથવા વૃદ્ધ હોય તેમના માટે ડોળીની વ્યવસ્થા પણ ઉપલબ્ધ છે.

પર્વત પર ચઢવાના મુખ્યત્વે ત્રણ માર્ગો છે. સૌથી ટૂંકો માર્ગ મંદિરની બાહ્ય દીવાલોને ફરતો જઈને અંગાર પીરની દરગાહ પાસેથી પસાર થાય છે. બીજો માર્ગ પહાડની તળેટી પરથી પસાર થાય છે. ત્રીજો અને સૌથી લાંબો માર્ગ લગભગ ૪૫ કિલોમીટર જેટલો છે અને તેમાં પાંચ અન્ય મંદિરોનાં દર્શન પણ થાય છે — આ માર્ગેથી ફાગણ મહિનામાં યોજાતી “ફાગણ ફેરી” દરમિયાન મોટા ભાગના યાત્રાળુઓ આવે છે. ચોમાસાની ઋતુમાં સલામતીના કારણોસર મંદિરો યાત્રાળુઓ માટે બંધ રાખવામાં આવે છે.

પર્વત પરથી નીચે જોતાં શેત્રુંજી નદી અને આસપાસનો શુષ્ક, ઝાંખરાવાળો ભૂપ્રદેશ દેખાય છે. મંદિર સંકુલની સાંકડી ગલીઓ મધ્યયુગીન યુરોપીય શહેરોની શેરીઓ જેવો આભાસ કરાવે છે, અને ઊંચી કિલ્લા જેવી દીવાલો આખા સંકુલને એક કિલ્લેબંધ નગરનું સ્વરૂપ આપે છે. એટલે જ પાલિતાણાને ઘણી વાર “મંદિરોનું નગર” પણ કહેવામાં આવે છે.

નામ અને વ્યુત્પત્તિ

“શેત્રુંજય” શબ્દનો અર્થ થાય છે “આંતરિક શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કરાવનાર સ્થાન” અથવા “આંતરિક શત્રુઓને જીતનાર”. જૈન દર્શન અનુસાર, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ જેવા આંતરિક વિકારો જ મનુષ્યના સાચા શત્રુઓ છે, અને આ પવિત્ર ભૂમિ પર સાધના કરીને આ શત્રુઓ પર વિજય મેળવી શકાય છે — તેથી આ સ્થાનનું નામ “શેત્રુંજય” પડ્યું હોવાનું મનાય છે.

પાલિતાણા શહેરનું જૂનું નામ “પાદલિપ્તપુર” હતું, જે જૈન આચાર્ય પાદલિપ્તસૂરિના નામ પરથી પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. સમય જતાં આ નામ “પાલિતાણા” તરીકે પ્રચલિત થયું.

જૈન ધર્મમાં ધાર્મિક મહત્વ

શ્વેતાંબર જૈન પરંપરા અનુસાર, ચોવીસ તીર્થંકરોમાંથી ત્રેવીસ તીર્થંકરો (નેમિનાથ સિવાયના તમામ) એ કોઈ ને કોઈ સમયે શેત્રુંજય પર્વતની યાત્રા કરી હોવાનું મનાય છે. આ કારણે આ ભૂમિને “સિદ્ધક્ષેત્ર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે — એટલે કે અહીં અસંખ્ય આત્માઓએ સિદ્ધિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

જૈન સમાજમાં શેત્રુંજય અને ઝારખંડમાં આવેલ શિખરજી (સમેત શિખરજી) — આ બંને સ્થાનોને સૌથી પવિત્ર તીર્થ ગણવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે જીવનમાં ઓછામાં ઓછું એક વખત આ બંને તીર્થોની યાત્રા કરવી એ પ્રત્યેક શ્રદ્ધાળુ જૈન માટે પરમ કર્તવ્ય અને જીવનનું અણમોલ સ્વપ્ન ગણાય છે. અહીંનું મુખ્ય મંદિર જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવ (આદિનાથ)ને સમર્પિત છે, અને શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈનો માટે આ સૌથી પવિત્ર સ્થળ મનાય છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે દિગંબર જૈન સંપ્રદાયનું આ પર્વત પર માત્ર એક જ મંદિર આવેલું છે, જ્યારે બાકીનાં તમામ મંદિરો શ્વેતાંબર પરંપરાનાં છે.

એક ઓર વિશેષતા એ છે કે આ મંદિર નગરને દેવી-દેવતાઓના નિવાસસ્થાન તરીકે પવિત્ર ગણવામાં આવે છે, અને તેથી સાંજ પછી પૂજારીઓ સહિત કોઈને પણ પર્વત પર રોકાવાની પરવાનગી નથી. સૂર્યાસ્ત પહેલાં તમામ યાત્રાળુઓ અને પૂજારીઓએ નીચે ઊતરી જવું પડે છે.

પૌરાણિક પાર્શ્વભૂમિ

જૈન ધર્મગ્રંથ “શત્રુંજય માહાત્મ્ય” અનુસાર, પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવે આ પર્વત પર પોતાની પ્રથમ દેશના (ઉપદેશ) આપીને આ સ્થાનને પવિત્ર બનાવ્યું હતું. તેમના પૌત્ર પુંડરિકસ્વામી, જે મુખ્ય ગણધર હતા, તેમણે અહીં જ મુક્તિ (નિર્વાણ) પ્રાપ્ત કરી હોવાનું મનાય છે. આ કારણથી શેત્રુંજયનું પ્રાચીન નામ “પુંડરિકગિરિ” પણ પ્રચલિત હતું. અહીં પુંડરિકસ્વામીની આરસની પ્રતિમા સ્થાપિત છે, જે વીર સંવત ૧૦૬૪ (ઈ.સ. ૧૧૨૦)માં શ્રેષ્ઠી અમેયકે એક મુનિની સંલેખના (અંતિમ સાધના)ની સ્મૃતિમાં સ્થાપી હોવાનું કહેવાય છે.

પુંડરિકસ્વામીના પિતા અને ભગવાન ઋષભદેવના પુત્ર, ચક્રવર્તી ભરત, પણ શેત્રુંજય પર્વત પર અનેકવાર આવ્યા હોવાનું મનાય છે. પોતાના પિતાની સ્મૃતિમાં તેમણે અહીં મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું હોવાની પરંપરા છે — અને પરંપરા પ્રમાણે આ સ્થળે થયેલો પ્રથમ જીર્ણોદ્ધાર પણ ભરત ચક્રવર્તીના નામે નોંધાયેલો છે. દંતકથાઓ અનુસાર આ પવિત્ર ભૂમિ અન્ય અનેક તીર્થંકરો સાથે પણ સંકળાયેલી છે, અને શેત્રુંજયના મહાત્મ્યનું વર્ણન કરતા અનેક ગ્રંથો રચાયા છે, જેમાં “શ્રી શત્રુંજય માહાત્મ્ય”, “શત્રુંજય લઘુકલ્પ”, “શ્રી શત્રુંજય તીર્થોદ્ધાર પ્રબંધ” અને “શ્રી શત્રુંજય તીર્થોદ્ધાર રાસ” જેવા ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે.

પર્વત પર હિંગળાજ અંબિકાદેવી (હિંગળાજ માતા) — જે મૂળે એક હિંદુ દેવી છે અને બલુચિસ્તાન, સિંધ, કચ્છ તથા સૌરાષ્ટ્રમાં પૂજાય છે — તેમને પર્વતના અધિષ્ઠાત્રી દેવી માનવામાં આવે છે. આ સાથે, પર્વત પર અંગાર પીર નામના મુસ્લિમ સંતની દરગાહ પણ આવેલી છે. કહેવાય છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં થયેલા મુસ્લિમ આક્રમણ સમયે અંગાર પીરે આ મંદિરોની રક્ષા કરી હતી. આ ઘટનાની સ્મૃતિમાં આજે પણ ઘણા યાત્રાળુ પરિવારો, જેમ કે અજમેરના લુણિયા શેઠ ત્રિલોકચંદના વારસદારો, પરંપરાગત રીતે અંગાર પીરની દરગાહ પર ચાદર ચઢાવે છે. આ પ્રસંગ હિંદુ-જૈન-મુસ્લિમ સહઅસ્તિત્વ અને પરસ્પર આદરની એક સુંદર મિસાલ ગણાય છે.

નિર્માણનો સમયગાળો અને પ્રારંભિક ઇતિહાસ

ઇતિહાસકારોના મતે, પાલિતાણાનાં હાલનાં મંદિરોનું નિર્માણ ૧૧મી સદીથી શરૂ થઈને લગભગ ૯૦૦ વર્ષના લાંબા ગાળામાં થયું છે. પરંપરા અનુસાર, અહીંનાં સૌથી પ્રાચીન મંદિરો મહાન જૈન દાનવીર અને ગુજરાતના રાજા કુમારપાળ સોલંકીના સમયમાં બંધાયાં હોવાનું મનાય છે. કુમારપાળ પોતે એક શ્રદ્ધાળુ જૈન રાજા હતા અને તેમણે અનેક જૈન તીર્થોના જીર્ણોદ્ધારમાં યોગદાન આપ્યું હતું.

એક રસપ્રદ લોકવાયકા મુજબ, તે સમયે કારીગરોને તેમની મહેનતાણી કોતરકામ દરમિયાન પડેલી આરસની ભૂકીના વજન પ્રમાણે ચૂકવવામાં આવતી હતી, અને કોતરણી માટે ખરબચડા દોરડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો — આ વાત એ સમયના કલાકારોની ચીવટ અને ચોકસાઈની સાક્ષી પૂરે છે.

ઈ.સ. ૧૩૧૧માં થયેલા તુર્ક આક્રમણ દરમિયાન આ મંદિરોનો મોટા પ્રમાણમાં નાશ કરવામાં આવ્યો. તે સમયે લગભગ ૫૦ વર્ષની વયના મુનિ જિનસૂરિ મંદિરોના પ્રમુખ ધર્મગુરુ હતા. આ વિનાશ પછી બે વર્ષમાં જ જીર્ણોદ્ધારનું કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું. સમર શાહ નામના ઓસવાલ જૈન વેપારીના સમયમાં આ પુનર્નિર્માણનું કાર્ય આગળ વધ્યું, પરંતુ ખરેખરી ગતિ તેને બે સદી પછી, ઈ.સ. ૧૫૩૯માં મળી, જ્યારે તપગચ્છના આચાર્ય હીરવિજયસૂરિએ તેજપાલ સોની નામના શ્રેષ્ઠી દ્વારા નિર્માણ પામેલા ઋષભદેવ મંદિરના પ્રાણપ્રતિષ્ઠા-અભિષેક નિમિત્તે અહીંની યાત્રા કરી. ત્યારબાદ મંદિરોના નિર્માણ અને વિસ્તરણનું કાર્ય સતત વેગવંતુ બનતું ગયું, અને આજે જોવા મળતાં મોટા ભાગનાં મંદિરો ૧૬મી સદી સુધીના ગાળામાં બંધાયેલાં છે.

સોળ જીર્ણોદ્ધારોની પરંપરા

જૈન પરંપરા પ્રમાણે, શેત્રુંજય તીર્થના અત્યાર સુધીમાં કુલ સોળ જીર્ણોદ્ધારો (પુનર્નિર્માણ) થયા હોવાનું નોંધાયેલું છે, અને એવી માન્યતા છે કે ભવિષ્યમાં સત્તરમો જીર્ણોદ્ધાર પણ થશે. આ સોળ જીર્ણોદ્ધારોની યાદી જૈન ધર્મના પૌરાણિક તેમજ ઐતિહાસિક કાળને સાંકળે છે:

૧. પ્રથમ જીર્ણોદ્ધાર — ભગવાન ઋષભદેવના પુત્ર ચક્રવર્તી ભરત દ્વારા. ૨. બીજો જીર્ણોદ્ધાર — રાજા દંડવીર્ય દ્વારા, જે આદિનાથ અને અજિતનાથના ગાળા વચ્ચેનો સમય ગણાય છે. ૩. ત્રીજો — સ્વર્ગના ઈન્દ્ર ઈશાનેન્દ્ર દ્વારા. ૪. ચોથો — ચોથા દેવલોકના ઈન્દ્ર મહેન્દ્ર દ્વારા. ૫. પાંચમો — પાંચમા દેવલોકના ઈન્દ્ર બ્રહ્મેન્દ્ર દ્વારા. ૬. છઠ્ઠો — ભવનપતિ ઈન્દ્ર ચમરેન્દ્ર દ્વારા. ૭. સાતમો — બીજા ચક્રવર્તી સાગર (અજિતનાથના સમયમાં) દ્વારા. ૮. આઠમો — વ્યંતરેન્દ્ર, અભિનંદનનાથના સમયમાં. ૯. નવમો — રાજા ચંદ્રયશ, ચંદ્રપ્રભુના સમયમાં. ૧૦. દસમો — શાંતિનાથના પુત્ર ચક્રાયુધ દ્વારા. ૧૧. અગિયારમો — રામાયણકાળના રામ અને લક્ષ્મણ દ્વારા, મુનિસુવ્રતસ્વામીના સમયમાં. ૧૨. બારમો — મહાભારતકાળના પાંડવો દ્વારા, નેમિનાથના સમયમાં. ૧૩. તેરમો — મહુવાના જાવડ શાહ દ્વારા, વિક્રમ સંવત ૧૦૮માં, જેમાં તેમણે અંદાજે દસ લાખ સોનામહોરોનો ખર્ચ કર્યો હોવાનું નોંધાયું છે. ૧૪. ચૌદમો — બાહડ મંત્રી દ્વારા, વિક્રમ સંવત ૧૨૧૩માં, રાજા કુમારપાળના શાસનકાળ દરમિયાન. ૧૫. પંદરમો — ઓસવાલ સમર શાહ દ્વારા, વિક્રમ સંવત ૧૩૭૧માં, જેમાં લગભગ ૨૭ લાખ ૭૦ હજારનો ખર્ચ થયો હોવાનું નોંધાયું છે. ૧૬. સોળમો અને છેલ્લો નોંધાયેલ જીર્ણોદ્ધાર — ચિતોડના મંત્રીશ્વર કરમાશાહ દ્વારા, વિક્રમ સંવત ૧૫૮૭ (વૈશાખ વદ ૬)માં.

આ સોળમો જીર્ણોદ્ધાર ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ સૌથી મહત્વનો ગણાય છે, કારણ કે તે અત્યાર સુધીનો છેલ્લો સંપૂર્ણ જીર્ણોદ્ધાર છે. મુખ્ય મંદિરમાં આદિનાથ ભગવાનની પ્રતિમા પર કરમાશાહના સમયના જીર્ણોદ્ધારને લગતો શિલાલેખ આજે પણ મોજૂદ છે. તે સમયે પ્રતિમાની આસપાસનું પરિકર નહોતું — વર્તમાન પરિકર પાછળથી અમદાવાદના શાહ શાંતિદાસ ઝવેરી વગેરેએ ભરાવ્યું હતું, જેની પ્રતિષ્ઠા વિક્રમ સંવત ૧૬૭૦માં આચાર્ય શ્રી વિજયદેવસૂરિ મહારાજે કરાવી હતી.

મુઘલકાળ અને ત્યારપછીનો ઇતિહાસ

મુઘલ કાળ દરમિયાન પણ શેત્રુંજય તીર્થનું મહત્વ જળવાઈ રહ્યું. ઈ.સ. ૧૬૫૬માં, શાહજહાંના પુત્ર અને ગુજરાતના સૂબા મુરાદ બક્ષે પાલિતાણાનાં ગામડાં જાણીતા શ્વેતાંબર જૈન વેપારી શાંતિદાસ ઝવેરીને લખી આપ્યાં હતાં, અને ત્યારબાદ આ પ્રદેશ પરનો કરવેરો પણ માફ કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે પાલિતાણા શહેરની આર્થિક અને ધાર્મિક સમૃદ્ધિ વધુ વિકસી. ઈ.સ. ૧૭૩૦ સુધીમાં, મુઘલ શાસનકાળ દરમિયાન, આ મંદિર સંકુલ સહિત અન્ય અનેક જૈન તીર્થો આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટના વહીવટ હેઠળ આવ્યાં, જે આજ સુધી આ તીર્થની દેખરેખ અને સંચાલન કરે છે.

ઇતિહાસમાં એ પણ નોંધાયું છે કે અલાઉદ્દીન ખિલજીના શાસનકાળ દરમિયાન ગુજરાતના સૂબા અલપખાને સમર શાહ નામના જૈન વેપારીને શેત્રુંજયના મંદિરોના જીર્ણોદ્ધારની પરવાનગી આપી હતી, અને તે માટે તેમને હીરાથી ભરેલી એક પેટી પણ ભેટમાં આપી હોવાનું કહેવાય છે.

ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતના સ્વાતંત્ર્ય અને દેશી રજવાડાંઓના વિલીનીકરણ પહેલાં, પાલિતાણા એક સ્વતંત્ર રજવાડું હતું, જે ગોહિલ કુળના રાજપીપળા વંશની રાજધાની હતું.

નવ મુખ્ય ટૂંકો (મંદિર-સંકુલો)

શેત્રુંજય પર્વત પરનાં ૮૬૩ જેટલાં મંદિરો નવ મુખ્ય સંકુલોમાં વહેંચાયેલાં છે, જેમને “ટૂંક” કહેવામાં આવે છે. દરેક ટૂંકના મધ્યમાં એક મુખ્ય, વિશાળ મંદિર હોય છે અને તેની ચારે તરફ નાની-નાની અનેક દેરીઓ ગોઠવાયેલી હોય છે. જૈન યાત્રાળુઓ મોટે ભાગે પગપાળા યાત્રા કરે છે, અને પગપાળા ચાલવાનું અંતર ઘટાડવાના હેતુથી જ મંદિરોને આ રીતે સંકુલ સ્વરૂપે બાંધવામાં આવ્યાં હોવાનું મનાય છે.

આ સંકુલોમાં સૌથી મહત્વનું છે દાદાની ટૂંક, જ્યાં ભગવાન ઋષભદેવ (દાદા આદિનાથ)નું મુખ્ય મંદિર આવેલું છે. અહીં પ્રવેશ કરવા માટેનો મુખ્ય માર્ગ “જય-તલાટી”નો છે, જ્યાંથી લગભગ ૩,૭૪૫ પગથિયાં ચઢીને “રામપોળ” સુધી પહોંચાય છે — આ સમગ્ર માર્ગ અઢી માઈલ જેટલો લાંબો છે.

અન્ય મહત્વની ટૂંકોમાં શેઠ મોતીશા ટૂંકનો સમાવેશ થાય છે, જે ૧૯મી સદીમાં મુંબઈના પ્રસિદ્ધ જૈન વેપારી અને દાનવીર શેઠ મોતીશાહે બંધાવેલી છે. આ ટૂંક તેની ભવ્યતા અને વિશાળતા માટે જાણીતી છે. બાલાભાઈ ટૂંક પણ મહત્વની ટૂંક ગણાય છે.

આ ઉપરાંત ચૌમુખજી ટૂંકમાં ચૌમુખ મંદિર-સ્વરૂપ જોવા મળે છે, જ્યાં એક જ મંદિરમાં ચાર દિશામાં ચાર દ્વાર અને ચાર તીર્થંકર-પ્રતિમાઓ સ્થાપિત હોય છે, જેથી કોઈ પણ દિશામાંથી પ્રવેશનાર યાત્રાળુને તીર્થંકરનાં દર્શન સુલભ થાય. આવી ચતુર્મુખી પ્રતિમાને “ચૌબિંબ” કહેવામાં આવે છે અને દરેક દિશામાંથી તેનાં દર્શન શુકનવંતાં મનાય છે.

પર્વત પરનાં અન્ય મુખ્ય મંદિરોમાં કુમારપાળ મંદિર, સંપ્રતિરાજા મંદિર, વિમલશાહ મંદિર, સહસ્રકૂટ મંદિર અને અષ્ટાપદ મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંનાં ઘણાં મંદિરોનાં નામ તેમને બંધાવનાર ધનવાન દાનવીરોના નામ પરથી પડ્યાં છે — જે જૈન સમાજની દાનવીરતાની પરંપરાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. પર્વત પર બે વિભાગ કરવામાં આવેલા છે, જેમાં એક તરફ મુખ્ય આદિનાથ મંદિર છે, જ્યારે સામેની બાજુના ડુંગર પર બીજું મંદિર ભરત ચક્રવર્તીએ પોતાના પિતાની સ્મૃતિમાં બંધાવ્યું હોવાનું મનાય છે, જોકે યાત્રાળુઓ સામાન્ય રીતે મુખ્ય મંદિર તરફ જ જાય છે.

સ્થાપત્ય અને શિલ્પકળા

પાલિતાણાનાં મંદિરોની સ્થાપત્યકળા ભારતીય મંદિર-સ્થાપત્યના ઇતિહાસમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. અહીંનાં મંદિરોની કુલ સંખ્યા ૮૬૩ થી ૧,૦૦૮ સુધીની અંદાજવામાં આવે છે, કારણ કે નાની-નાની દેરીઓની ગણતરીની પદ્ધતિમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળે છે. મોટાં મંદિરો વિશાળ ખંડો અને ઊંચાં શિખરો ધરાવે છે, અને હિંદુ મંદિરોથી વિપરીત, અહીંનાં ઘણાં મંદિરોમાં એકથી વધુ પ્રવેશદ્વાર જોવા મળે છે. મોટાભાગનાં મોટાં મંદિરોની ચારે તરફ કિલ્લા સમાન ઊંચી દીવાલો ચણવામાં આવેલી છે, જે તેમને સુરક્ષા અને ગૌરવ બંને પ્રદાન કરે છે. બીજી તરફ, નાની દેરીઓ ફક્ત થોડાક ચોરસ ફૂટ જેટલી નાની હોય છે.

આ મંદિરોની આરસની ફર્શ પર ભૌમિતિક ડિઝાઈનની અદ્ભુત કોતરણી કરવામાં આવેલી છે, અને ઘુમ્મટોમાં પણ સુંદર ભૌમિતિક રચનાઓ કંડારાયેલી જોવા મળે છે. આ સમગ્ર કોતરણીકામને “પથ્થર પર કંડારેલી પ્રાર્થના” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે — કારણ કે દરેક ટાંકણાનો ઘા ભક્તિ અને શ્રદ્ધાનું પ્રતિબિંબ ગણાય છે.

મંદિરોના મંડપ-ગૃહો (સભાખંડો) મોટા હોય છે, જેથી મોટા પાયે ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો અને પૂજા-વિધિઓ યોજી શકાય. આ સંરચનાને ભગવાન ઋષભદેવે આપેલી પ્રથમ દેશનાના પ્રતીક તરીકે રચવામાં આવી હોવાનું મનાય છે. જૈન ધાર્મિક સાહિત્યમાં પાલિતાણા અને રાજસ્થાનના રાણકપુર જેવાં “મંદિર-નગરો”ના નિર્માણને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે, કારણ કે આ પ્રકારનાં સંકુલો માત્ર પૂજાસ્થાન નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજની ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક એકતાનું પ્રતીક પણ બની રહે છે.

ધાર્મિક રીતિ-રિવાજો અને યાત્રા-વિધિ

શેત્રુંજયની યાત્રા જૈન સમાજ માટે માત્ર એક પ્રવાસ નથી, પરંતુ ઊંડી આધ્યાત્મિક સાધનાનો ભાગ છે. પૂજા કરતી વખતે જૈન શ્રદ્ધાળુઓ પોતાનું મુખ કપડાથી ઢાંકી રાખે છે, જેથી પૂજા દરમિયાન કોઈ સૂક્ષ્મ જીવજંતુ ભૂલથી તેમના ખુલ્લા મોંમાં પ્રવેશીને મૃત્યુ ન પામે — આ અહિંસાના સિદ્ધાંતનું પ્રત્યક્ષ પાલન છે. આ જ કારણસર, આરતી પણ ખુલ્લા દીવાથી નહીં, પરંતુ કંદીલમાં ઢાંકેલા દીવાથી કરવામાં આવે છે.

શેત્રુંજયની યાત્રા દરમિયાન ઉપવાસ રાખવાની પરંપરા વ્યાપકપણે પ્રચલિત છે. યાત્રા પૂર્ણ કર્યા બાદ તળેટીમાં આવેલા આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટના સભાખંડમાં પાછા આવીને ઉપવાસ છોડવામાં આવે છે. પવિત્રતાના પ્રતીક તરીકે અહીંનાં તમામ મંદિરો આરસપહાણથી જ બાંધવામાં આવે છે. પર્વત પર ચઢતી અને ઉતરતી વખતે મૌન અને પ્રાર્થના જાળવવાનો રિવાજ છે, અને ગિરિરાજ (પર્વત) પર કંઈ પણ ખાવું-પીવું પાપ ગણાય છે — યાત્રાળુઓ સામાન્ય રીતે નીચે ઊતર્યા બાદ જ ભોજન-જળ ગ્રહણ કરે છે.

દર વર્ષે મહાવીર જયંતી અને ફાગણ મહિનામાં યોજાતી “ફાગણ ફેરી” જેવા પ્રસંગોએ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ દેશ-વિદેશથી અહીં ઊમટી પડે છે. કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે પણ મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ પાલિતાણા આવે છે, જે આ તીર્થની લોકપ્રિયતા અને શ્રદ્ધાનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.

વહીવટ અને જાળવણી — આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ

આજે શેત્રુંજય તીર્થના મંદિરોના સંચાલન અને જાળવણીની જવાબદારી “શેઠ આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ” પાસે છે, જે એક ઐતિહાસિક જૈન સંસ્થા છે અને સદીઓથી અનેક જૈન તીર્થોના રખરખાવનું કાર્ય કરે છે. આ ટ્રસ્ટ મંદિરોના જીર્ણોદ્ધાર, સફાઈ, સુરક્ષા અને યાત્રાળુઓ માટેની સુવિધાઓ પૂરી પાડવાનું કામ કરે છે. જૈન વેપારીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ તરફથી મળતાં ઉદાર દાનના આધારે આ સમગ્ર વ્યવસ્થા ટકી રહી છે, અને એટલે જ સદીઓ પુરાણાં આ મંદિરો આજે પણ પોતાની મૂળ ભવ્યતામાં જળવાયેલાં જોવા મળે છે.

તળેટીના મોટા ચોકને પણ સમય જતાં મંડપ, તોરણો, થાંભલા અને કમાનોથી સુશોભિત કરવામાં આવ્યો છે, જે યાત્રાળુઓના સ્વાગત માટે ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર સમાન ભાસે છે. ત્યાં અગિયાર દેરીઓની સ્થાપના પણ કરવામાં આવેલી છે. જૂની અને જીર્ણ થઈ ગયેલી દેરીઓનું નવીનીકરણ વિક્રમ સંવત ૨૦૩૪માં આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે જીર્ણોદ્ધારની આ પરંપરા આજે પણ સતત ચાલુ છે.

વૈશ્વિક મહત્વ અને વર્તમાન સ્થિતિ

આજે શેત્રુંજય પર્વત પરનાં જૈન મંદિરો માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ પર્યટન અને સ્થાપત્યકળાની દૃષ્ટિએ પણ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. એક જ પર્વત પર આટલી વિશાળ સંખ્યામાં આરસનાં મંદિરોનો સમૂહ દુનિયામાં અન્યત્ર ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, અને એટલે જ ઘણા ઇતિહાસકારો અને પ્રવાસલેખકોએ પાલિતાણાને “વિશ્વનું અજોડ મંદિર-નગર” ગણાવ્યું છે. દેશ-વિદેશથી પ્રવાસીઓ, સંશોધકો અને શ્રદ્ધાળુઓ અહીંની સ્થાપત્યકળા અને આધ્યાત્મિક વાતાવરણનો અનુભવ કરવા આવે છે.

સાથે સાથે, પર્વત પરની નાજુક ઇકોસિસ્ટમ, પગથિયાંનું ધોવાણ, વધતું જતું પ્રવાસન અને પર્યાવરણીય પડકારો જેવા મુદ્દાઓ પણ સમય જતાં ચર્ચામાં આવ્યા છે, જેના ઉકેલ માટે સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ દ્વારા સમયાંતરે વિવિધ પગલાં લેવામાં આવે છે, જેથી આ પ્રાચીન વારસો આવનારી પેઢીઓ માટે પણ સચવાયેલો રહે.

ઉપસંહાર

પાલિતાણાનો શેત્રુંજય પર્વત એ માત્ર પથ્થર અને આરસનું બાંધકામ નથી, પરંતુ સદીઓની શ્રદ્ધા, ત્યાગ, દાનવીરતા અને અવિરત સાધનાનું જીવંત સ્મારક છે. ભગવાન ઋષભદેવના પ્રથમ ઉપદેશથી લઈને પુંડરિકસ્વામીની મુક્તિ, ભરત ચક્રવર્તીના પ્રથમ જીર્ણોદ્ધારથી લઈને કરમાશાહના સોળમા જીર્ણોદ્ધાર સુધી, અને શેઠ મોતીશાહ જેવા દાનવીરોના યોગદાનથી લઈને આજના આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટના સંચાલન સુધી — આ સમગ્ર યાત્રા ભારતીય સંસ્કૃતિ અને જૈન ધર્મની અવિરત આસ્થાની સાક્ષી પૂરે છે.

૮૬૩ મંદિરોનું આ વિરાટ સંકુલ આજે પણ પોતાની ભવ્યતા, પવિત્રતા અને શાંતિથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે. જે કોઈ પણ વ્યક્તિ ૩,૫૦૦ પગથિયાં ચઢીને શેત્રુંજયના શિખરે પહોંચે છે, તેને એક અલૌકિક શાંતિ અને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈનો અનુભવ થાય છે — જે શબ્દોમાં વર્ણવવો મુશ્કેલ છે. ખરા અર્થમાં, શેત્રુંજય એ સ્તુતિ અને સાધનાનું એવું ધામ છે, જ્યાં પથ્થર પણ પ્રાર્થના બનીને બોલે છે.