કસુંબીનો રંગ: કસુંબો પીવાની રાજપૂત અને ચારણી પરંપરા અને તેનું સામાજિક મૂલ્ય.

ગુજરાતના લોકજીવનમાં કેટલાક શબ્દો માત્ર શબ્દ નથી હોતા; તેમની પાછળ આખી સંસ્કૃતિ, સામાજિક વ્યવસ્થા, સંબંધોની રીત અને ઐતિહાસિક સ્મૃતિ છુપાયેલી હોય છે. ‘કસુંબો’ એવો જ એક શબ્દ છે. આજના સમયમાં કસુંબો શબ્દ સાંભળતાં કસુંબી રંગ, લાલ રંગ અથવા ઝવેરચંદ મેઘાણીનું પ્રસિદ્ધ ગીત “કસુંબીનો રંગ” યાદ આવે છે. પરંતુ સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાત અને રાજસ્થાન સાથે જોડાયેલા જૂના સામાજિક જીવનમાં કસુંબો પાણી એટલે પાણીમાં અફીણ ઘોળીને તૈયાર કરવામાં આવતું એક સામૂહિક પીણું પણ હતું.

ગુજરાતી શબ્દકોશોમાં પણ ‘કસુંબો’ના બે મહત્વના અર્થો મળે છે—કસુંબા નામની વનસ્પતિ અને તેના રંગ સાથે જોડાયેલો અર્થ, તથા પાણીમાં ઘોળેલું અફીણ અને તેને કેન્દ્રમાં રાખીને થતો સામાજિક મેળાવડો.

આ પરંપરાને માત્ર ‘નશો કરવાની ટેવ’ તરીકે જોવાથી તેના ઐતિહાસિક અને સામાજિક પરિમાણો સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે. ખાસ કરીને રાજપૂત સમાજમાં કસુંબો ઘણી વખત મહેમાનગતિ, મિત્રતા, વચન, સંબંધ, સન્માન અને સામૂહિક એકતાના પ્રતીક તરીકે કાર્ય કરતો હતો. ચારણો, ગઢવીઓ અને અન્ય લોકકથાકારો સાથેના ડાયરાઓમાં પણ કસુંબો, કથા, શૌર્યગાથા અને સામાજિક સંવાદનું એક વિશિષ્ટ સંયોજન જોવા મળતું હતું.

પરંતુ આ પરંપરાને રોમેન્ટિક રીતે જોવી પણ યોગ્ય નથી. અફીણ એક શક્તિશાળી નશીલો પદાર્થ છે અને લાંબા સમયના ઉપયોગથી નિર્ભરતા તથા આરોગ્યને લગતા ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. તેથી કસુંબાની પરંપરાનો અભ્યાસ સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ તરીકે કરવો જોઈએ, તેનું સેવન પ્રોત્સાહિત કરવા માટે નહીં.

કસુંબો એટલે શું?

‘કસુંબો’ શબ્દની મૂળ સંકળામણ કસુંબા અથવા safflower સાથે છે. કસુંબાના ફૂલમાંથી લાલ-નારંગી છટાવાળો રંગ મળતો હોવાથી ‘કસુંબલ’ અથવા ‘કસુંબી’ રંગનો અર્થ વિકસ્યો. ગુજરાતી ભાષામાં આ રંગ પછી શૌર્ય, પ્રેમ, ઉત્કટતા અને બલિદાન જેવા ભાવો સાથે પણ જોડાયો.

પરંતુ ‘કસુંબો’નો બીજો અર્થ સામાજિક ઇતિહાસ માટે વધારે મહત્વનો છે—પાણીમાં અફીણ ઘોળીને બનાવવામાં આવતું પીણું. ગુજરાતી શબ્દકોશોમાં તેને સ્પષ્ટપણે નોંધવામાં આવ્યું છે.

આથી અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે:

કસુંબીનો રંગ અને કસુંબો પાણી—બંને શબ્દો ઐતિહાસિક રીતે પરસ્પર સંબંધિત છે, પરંતુ બંને એક જ વસ્તુ નથી.

એક તરફ કસુંબલ રંગ છે, તો બીજી તરફ એ જ રંગની ઉપમા પરથી અફીણના પાણી માટે ‘કસુંબો’ શબ્દ પ્રચલિત થયો.

કસુંબી રંગથી કસુંબો પાણી સુધી

ગુજરાતી અને રાજસ્થાની સાંસ્કૃતિક પરંપરામાં રંગો માત્ર સૌંદર્ય માટે નહોતા. રંગો ભાવના અને મૂલ્યના પ્રતીક બનતા હતા.

કસુંબી અથવા કસુંબલ રંગમાં લાલાશ છે. લાલ રંગ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પ્રેમ, વીરતા, રક્ત, બલિદાન, લગ્ન, ઉત્સવ અને શક્તિ જેવા અનેક અર્થો ધરાવે છે.

આ જ કારણથી કસુંબલ રંગ લોકસાહિત્યમાં એક ઊંડા ભાવનું પ્રતીક બની ગયો.

ઝવેરચંદ મેઘાણીના પ્રસિદ્ધ “કસુંબીનો રંગ” ગીતમાં કસુંબીનો રંગ માતાના હૃદયથી લઈને હાલરડાં, વીરોનાં બલિદાન અને સ્વાતંત્ર્યની ભાવના સુધી વિસ્તરે છે.

અહીં કસુંબી કોઈ એક પદાર્થનો રંગ નથી રહેતો. તે જીવનને કોઈ ઊંડા ભાવથી રંગાઈ જવાની ઉપમા બની જાય છે.

આ સાંસ્કૃતિક અર્થ સમજ્યા પછી કસુંબો પાણીની સામાજિક પરંપરાને જોવામાં પણ એક વિશાળ સંદર્ભ મળે છે.

રાજપૂત સમાજ અને કસુંબાની પરંપરા

રાજપૂત સમાજના ઐતિહાસિક જીવનમાં અફીણનો ઉપયોગ અનેક પ્રદેશોમાં નોંધાયો છે. ખાસ કરીને રાજસ્થાન, મેવાડ, મારવાડ, માલવા અને ગુજરાતના કેટલાક રાજપૂત વર્ગોમાં અફીણ સામાજિક પ્રસંગો સાથે જોડાયેલું હતું.

ઐતિહાસિક સંશોધન અને જૂના અહેવાલોમાં રાજપૂતોમાં પાણીમાં અફીણ ભેળવીને પીવાની રીતનો ઉલ્લેખ મળે છે. રાજસ્થાન અને માલવામાં તેને ‘કસુંબા’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું અને ઉત્સવો તથા કુટુંબીય વિધિઓમાં તેનું સામૂહિક સેવન થતું હોવાનું વર્ણન મળે છે.

આ પરંપરાનો અર્થ એ નહોતો કે દરેક રાજપૂત વ્યક્તિ નિયમિત રીતે કસુંબો લેતી જ હતી. સામાજિક પ્રથાઓમાં પ્રદેશ, કુટુંબ, સમય અને આર્થિક સ્થિતિ પ્રમાણે મોટો ફેરફાર રહેતો હતો.

તેથી “રાજપૂતો એટલે કસુંબો” જેવી સામાન્યકરણભરી સમજ ઐતિહાસિક રીતે યોગ્ય નથી.

સાચું એવું કહેવું વધુ યોગ્ય છે કે કેટલાક રાજપૂત સમુદાયો અને પ્રદેશોમાં કસુંબો સામાજિક વ્યવહારનો એક મહત્વનો ભાગ બની ગયો હતો.

કસુંબો અને મહેમાનગતિ

પરંપરાગત રાજપૂત જીવનમાં મહેમાનગતિનું વિશેષ સ્થાન હતું.

મહેમાન આવતો ત્યારે માત્ર ભોજન આપવું એ જ આતિથ્ય નહોતું. મહેમાન સાથે બેસવું, વાતચીત કરવી, વંશપરંપરા યાદ કરવી, શૌર્યકથાઓ સાંભળવી અને સંબંધની પુષ્ટિ કરવી—આ બધું સામાજિક વ્યવહારનો ભાગ હતું.

આવા પ્રસંગોમાં કસુંબો પણ આવતો.

કોઈ માનનીય મહેમાન આવે ત્યારે તેને કસુંબો આપવો ઘણી જગ્યાએ સન્માનની નિશાની માનવામાં આવતો હતો. ખાસ કરીને સમાન સામાજિક દરજ્જાના લોકો વચ્ચે આ એક પ્રકારની સામૂહિકતા ઊભી કરતો.

કસુંબો એક વ્યક્તિ માટે બનાવવામાં આવતો પદાર્થ ન રહીને વહેંચવાનો પદાર્થ બનતો.

અહીંથી તેની સામાજિક શક્તિ સમજાય છે.

‘ડાયરો’ અને કસુંબો

ગુજરાતના લોકજીવનમાં ‘ડાયરો’ માત્ર સંગીતનો કાર્યક્રમ નથી. ઐતિહાસિક રીતે ડાયરો એટલે લોકોનું ભેગા થવું, વાર્તા-કથા સાંભળવી, કવિતા અને દુહા માણવા, સામાજિક ચર્ચા કરવી અને હાસ્ય-વિનોદથી સમય પસાર કરવો.

ચારણો અને ગઢવીઓ માટે ડાયરો પોતાની કથનકળા રજૂ કરવાનો મહત્વનો અવસર હતો.

કેટલાક સામાજિક વર્તુળોમાં આવા ડાયરામાં કસુંબો પણ પીરસાતો હતો. એક અભ્યાસના વર્ણન અનુસાર ગુજરાતમાં અફીણનું પીણું સમૂહમાં યોજાતા ‘ડાયરા’ સાથે જોડાયેલું હતું. આવા મેળાવડામાં યજમાન દ્વારા કસુંબો પીરસવામાં આવતો અને સામાજિક દરજ્જા ધરાવતા લોકો એકસાથે બેસતા.

આથી કસુંબો અને ડાયરો વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર પીણાનો સંબંધ નહોતો.

તે મેળાવડા, સંવાદ અને સંબંધોનું એક માધ્યમ બની ગયો હતો.

ચારણોનું આગવું સ્થાન

ગુજરાત અને રાજસ્થાનના સામાજિક ઇતિહાસમાં ચારણોનું સ્થાન અત્યંત અનોખું છે.

ચારણો માત્ર કવિ કે ગાયક નહોતા. તેઓ વંશાવળી, ઇતિહાસ, શૌર્યગાથા, લોકસ્મૃતિ અને નૈતિક મૂલ્યોના સંવાહક હતા.

રાજપૂત દરબારો અને ચારણો વચ્ચેનો સંબંધ લાંબા સમયથી સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક રહ્યો છે. રાજપૂત શાસકોની વીરતા, યુદ્ધ, દાન, પ્રતિષ્ઠા અને વંશપરંપરાની ગાથાઓ ચારણોની વાણી દ્વારા પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી રહી.

આવા સંબંધોમાં ડાયરો એક જીવંત સંસ્થા હતો.

ચારણ આવતો, લોકો ભેગા થતા, વાતાવરણ બનતું અને પછી દુહા, છંદ, વાર્તા અને વીરગાથા શરૂ થતી.

કેટલાક પ્રસંગોમાં કસુંબો પણ આ સામાજિક વાતાવરણનો એક ભાગ હતો.

કસુંબો, કથા અને શૌર્ય

કલ્પના કરો કે સાંજનો સમય છે. ગામના દરબારગઢમાં કે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિના ઓટલે લોકો ભેગા થયા છે. એક બાજુ હોકો છે, બીજી બાજુ બેઠેલા મહેમાનો છે અને વચ્ચે ચારણ કે ગઢવી પોતાની કથા શરૂ કરે છે.

કથા કોઈ સામાન્ય વાર્તા નથી.

તેમાં પૂર્વજોના પરાક્રમ છે.

તેમાં યુદ્ધના મેદાનની ગાથા છે.

તેમાં રાજપૂતાણીની વીરતા છે.

તેમાં વચન માટે જીવ આપવાની વાત છે.

અને વચ્ચે કસુંબાની પરંપરાગત પ્યાલી ફરતી હોય છે.

આવો દૃશ્ય લોકસાહિત્યમાં અનેક રીતે જીવંત રહ્યો છે.

આથી કસુંબો ઘણીવાર વીરરસના સામાજિક વાતાવરણનો એક ઘટક બની ગયો હતો.

અહીંથી ‘કસુંબીનો રંગ’ ધીમે ધીમે માત્ર રંગ નહીં પરંતુ શૌર્ય અને ઉત્કટ ભાવનાની ઉપમા બન્યો.

કસુંબો અને ‘વચન’

રાજપૂત સામાજિક સંસ્કૃતિમાં વચનનું વિશેષ મહત્વ હતું.

કોઈ વ્યક્તિ સાથે મિત્રતા કરવી, સંબંધ બાંધવો, કોઈ બાબતમાં પ્રતિજ્ઞા કરવી અથવા વિશ્વાસ વ્યક્ત કરવો—આ બધું માત્ર શબ્દોથી જ થતું નહોતું. ઘણી વખત સામૂહિક ક્રિયા દ્વારા સંબંધને જાહેર કરવામાં આવતો.

કસુંબો આવા પ્રસંગોમાં સહભાગિતાનું પ્રતીક બની શકતો હતો.

જ્યારે બે વ્યક્તિ એક જ સામૂહિક પીણું વહેંચે છે, ત્યારે તે એક પ્રકારની સામાજિક સમાનતા અને વિશ્વાસનો ભાવ ઉત્પન્ન કરે છે.

આથી કસુંબાને કેટલાક સંદર્ભોમાં ‘સંબંધનું પીણું’ કહી શકાય.

પરંતુ આ અર્થને દરેક ઐતિહાસિક પ્રસંગ પર લાગુ કરવો યોગ્ય નથી. કસુંબાના સામાજિક ઉપયોગના સ્વરૂપો પ્રદેશ અને સમુદાય પ્રમાણે બદલાતા હતા.

કસુંબો અને મિત્રતા

જૂના ગુજરાતના કેટલાક ભાગોમાં કસુંબો મિત્રતા અને ભાઈચારા સાથે પણ જોડાયેલો હતો.

કોઈ વ્યક્તિને પોતાના સમૂહમાં સ્વીકારવી હોય ત્યારે તેને કસુંબો આપવો સામાજિક રીતે મહત્વનો સંકેત બની શકતો હતો.

અહીં પીણું મુખ્ય નહોતું.

મુખ્ય હતું સાથે બેસવું.

આ બાબત પરંપરાગત સમાજશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ ખૂબ રસપ્રદ છે.

ભોજન કે પીણું વહેંચવું માનવીય સમાજોમાં સંબંધો મજબૂત કરવાનો પ્રાચીન ઉપાય છે. કસુંબાની પરંપરામાં પણ આવો જ તત્વ જોવા મળે છે.

અટલે કસુંબાનું સામાજિક મૂલ્ય તેના નશાકારક ગુણ કરતાં વધુ તેની સામૂહિકતા અને પ્રતીકાત્મકતામાં હતું.

શોક અને આનંદ બંનેમાં કસુંબો

આ પરંપરાનું એક વિશેષ પાસું એ છે કે કસુંબો માત્ર આનંદના પ્રસંગો સુધી મર્યાદિત નહોતો.

ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં અફીણનું સેવન લગ્ન, શોક અને અન્ય સામાજિક પ્રસંગોમાં પણ થતું હોવાનું આધુનિક અહેવાલોમાં નોંધાયું છે.

આથી કસુંબો ‘ઉત્સવનું પીણું’ એવી સરળ વ્યાખ્યામાં બંધાતો નથી.

તે જીવનના અનેક સંક્રમણ પ્રસંગોમાં હાજર હતો:

• લગ્ન
• મહેમાનનું આગમન
• સામાજિક બેઠક
• મિત્રતા
• શોકસભા
• કુટુંબ અને સમુદાયના મેળાવડા
• રાજકીય અથવા સામાજિક ચર્ચાઓ

આવો વ્યાપ બતાવે છે કે કસુંબો એક સમયે સામાજિક સંસ્થા જેવી ભૂમિકા ભજવતો હતો.

લગ્નપ્રસંગોમાં કસુંબો

રાજપૂત અને અન્ય કેટલાક સમુદાયોના પરંપરાગત લગ્નોમાં અનેક વિધિઓ સામાજિક સંબંધોની પુષ્ટિ કરતી.

લગ્ન માત્ર બે વ્યક્તિઓનો સંબંધ નહોતો; તે બે કુટુંબો અને ઘણીવાર બે વિસ્તૃત સામાજિક જૂથો વચ્ચેનું બંધન હતું.

આવા પ્રસંગોમાં મહેમાનગતિ, સામૂહિક ભોજન અને પીણાંનું વિશેષ સ્થાન રહેતું.

અફીણના સામાજિક ઉપયોગ અંગેના ભારતીય સંશોધનોમાં રાજપૂતોમાં લગ્ન અને મહત્વપૂર્ણ સામાજિક કાર્યો સાથે તેનો સંબંધ નોંધાયો છે.

પરંતુ અહીં પણ એક બાબત સ્પષ્ટ છે: કસુંબો કોઈ ધાર્મિક ફરજ નહોતો. તે એક સામાજિક પરંપરા હતી, જેનો પ્રસાર ચોક્કસ સમુદાયો અને પ્રદેશોમાં વધારે હતો.

ચારણ અને રાજપૂત વચ્ચેનો સંબંધ

ચારણ અને રાજપૂત સંબંધને સમજ્યા વિના કસુંબાના સાંસ્કૃતિક અર્થને સંપૂર્ણ રીતે સમજવો મુશ્કેલ છે.

ચારણો રાજપૂત દરબારોમાં કવિ, વંશવર્ણનકાર અને શૌર્યગાથાના સંવાહક તરીકે મહત્વ ધરાવતા હતા.

ચારણોની વાણીમાં રાજાની પ્રતિષ્ઠા વધારવાની શક્તિ હતી, પરંતુ જરૂર પડે ત્યારે રાજાને નૈતિક રીતે ટકોર કરવાની શક્તિ પણ હતી.

આથી ચારણ અને રાજપૂત વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર આશ્રયદાતા અને કવિનો નહોતો.

તેમાં માન, વિશ્વાસ અને પરસ્પર પ્રતિષ્ઠાના તત્વો હતા.

ડાયરો આ સંબંધનું જાહેર મંચ બની શકતો હતો.

અને કસુંબો એ મંચ પરની મહેમાનગતિનો એક ભાગ બની શકતો હતો.

‘કસુંબો’ અને ચારણી વાણી

ચારણી સાહિત્યમાં રંગ, રક્ત, શૌર્ય, પ્રેમ અને બલિદાનની ઉપમાઓ વારંવાર આવે છે.

લાલ રંગનું પ્રતીક ચારણી વીરરસમાં ખાસ અસરકારક છે.

યુદ્ધભૂમિનું રક્ત, વીરનું વસ્ત્ર, ધ્વજ, લગ્નની ચૂંદડી અને કસુંબલ રંગ—આ બધા અલગ અલગ સંદર્ભોમાં હોવા છતાં એક જ ભાવવિશ્વમાં જોડાઈ શકે છે.

એટલે ‘કસુંબી’ ધીમે ધીમે વીરતા અને ભાવનાત્મક તીવ્રતાનું લોકપ્રતીક બની.

પછીના ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ પ્રતીક વધુ ઊંડું થયું.

મેઘાણી અને કસુંબીનો રંગ

કસુંબીના સાંસ્કૃતિક અર્થને આધુનિક ગુજરાતમાં સૌથી લોકપ્રિય બનાવનાર નામોમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીનું નામ અગ્રસ્થાને આવે છે.

મેઘાણીનું “કસુંબીનો રંગ” ગીત માત્ર રંગની વાત કરતું નથી. તેમાં માતૃત્વ, બહેનના હાલરડાં, વીરોનાં બલિદાન અને સ્વાતંત્ર્યની લાગણી એકબીજામાં ભળી જાય છે.

મેઘાણી માટે કસુંબીનો રંગ જીવનના ઊંડા ભાવોથી રંગાઈ જવાની ઉપમા બને છે.

આથી લોકમાનસમાં ‘કસુંબી’ શબ્દનો અર્થ વધુ વિસ્તૃત થયો.

કસુંબી એટલે માત્ર લાલ રંગ નહીં—કસુંબી એટલે હૃદયમાં ઊતરેલો કોઈ ઊંડો ભાવ.

આ સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન ખૂબ મહત્વનું છે.

રંગથી ભાવ સુધીની યાત્રા

કસુંબીની યાત્રા એક રસપ્રદ સાંસ્કૃતિક પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.

પ્રથમ તબક્કે:

કસુંબો → એક વનસ્પતિ

પછી:

કસુંબી → તેમાંથી મળતો રંગ

ત્યારબાદ:

કસુંબો → રંગ જેવું દેખાતું અફીણનું પીણું

અને લોકસાહિત્યમાં:

કસુંબીનો રંગ → પ્રેમ, શૌર્ય, બલિદાન અને ઉત્કટ જીવનભાવ

આ રીતે એક સામાન્ય શબ્દ આખી સંસ્કૃતિનું પ્રતીક બની શકે છે.

સામાજિક મૂલ્ય: પ્રથમ સ્તર—આતિથ્ય

કસુંબાનું પ્રથમ સામાજિક મૂલ્ય હતું આતિથ્ય.

મહેમાનને પીણું આપવું એટલે તેને પોતાના વર્તુળમાં સ્થાન આપવું.

ખાસ કરીને જ્યાં કસુંબો સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય હતો, ત્યાં મહેમાનને તે ન આપવું ક્યારેક અપમાન તરીકે પણ જોવામાં આવતું હતું. ગુજરાતના ડાયરા સંબંધિત વર્ણનોમાં યજમાન દ્વારા કસુંબો પીરસવાની અને તેને નકારવું યજમાનના અપમાન સમાન માનવાની સામાજિક માન્યતાનો ઉલ્લેખ મળે છે.

આ દર્શાવે છે કે પીણું પોતે કરતાં તે સ્વીકારવાની સામાજિક ક્રિયા વધારે મહત્વની હતી.

સામાજિક મૂલ્ય: બીજું સ્તર—સમાનતા

કસુંબાની પ્યાલી અથવા હથેળીમાં આપવામાં આવતું કસુંબો એક રસપ્રદ સામાજિક પ્રતીક હતું.

જે લોકો અલગ કુટુંબો, ગામો અથવા દરજ્જાથી આવતા હોય, તેઓ એક જ ડાયરામાં બેસીને એક જ સામૂહિક પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા.

આથી કસુંબો કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સામાજિક અંતર ઘટાડવાનું સાધન બની શકતો હતો.

પરંતુ આ સમાનતા સંપૂર્ણ સામાજિક સમાનતા હતી એવું માનવું ભૂલ થશે.

પરંપરાગત સમાજમાં જાતિ, વર્ગ, લિંગ અને સત્તાના ભેદ યથાવત્ હતા.

અટલે કસુંબો સામાજિક અંતર ઘટાડતો હતો, પરંતુ સમગ્ર સામાજિક અસમાનતા દૂર કરતો નહોતો.

સામાજિક મૂલ્ય: ત્રીજું સ્તર—વિશ્વાસ

કોઈ વ્યક્તિ સાથે બેસીને કસુંબો વહેંચવો એક પ્રકારની વિશ્વાસની ક્રિયા હતી.

જૂના સમાજમાં લખિત કરારો કરતાં વ્યક્તિગત સંબંધો અને મૌખિક વચનોનું મહત્વ વધારે હતું.

આવા સંદર્ભમાં સામૂહિક પીણું સંબંધની મજબૂતીનું પ્રતીક બની શકતું હતું.

અહીં કસુંબો એક પ્રકારનું સામાજિક બંધન હતો.

સામાજિક મૂલ્ય: ચોથું સ્તર—સંવાદ

ડાયરો એટલે વાતચીત.

લોકો મળતા, રાજકીય સમાચાર ચર્ચાતા, કુટુંબના પ્રશ્નો ચર્ચાતા, ગામના પ્રશ્નો ઉકેલાતા અને લોકકથાઓ કહેવાતી.

કસુંબો આવા સંવાદ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવતો હોવાનો લોકવર્ણનોમાં ઉલ્લેખ મળે છે.

આથી તેને જૂના ગામડાના અનૌપચારિક સામાજિક મંચ સાથે પણ જોડી શકાય.

આજના સમયમાં જેમ ચા સાથે લાંબી ચર્ચાઓ થાય છે, તેમ કેટલાક જૂના સામાજિક વર્તુળોમાં કસુંબો સાથે બેઠક અને સંવાદનો સંબંધ હતો.

અલબત્ત, બંનેની આરોગ્યદૃષ્ટિએ સમાનતા કરવી યોગ્ય નથી.

સામાજિક મૂલ્ય: પાંચમું સ્તર—સ્મૃતિ

ચારણો અને ગઢવીઓની વાણીનો સૌથી મોટો ફાળો હતો સામૂહિક સ્મૃતિનું સંરક્ષણ.

એક ગામમાં બનેલી ઘટના, કોઈ રાજપૂત યોદ્ધાની વીરતા, કોઈ સ્ત્રીની હિંમત, કોઈ દાતાની ઉદારતા—આ બધું કથામાં જીવતું રહેતું.

ડાયરો એટલે જીવંત આર્કાઇવ.

કસુંબો આ ડાયરાનો એક સામાજિક ભાગ હતો.

પરંતુ ઇતિહાસનું જતન કસુંબાએ કર્યું નહોતું; તે કાર્ય ચારણી વાણી, લોકગીત, દુહા, કથા અને સામૂહિક સ્મૃતિએ કર્યું.

આ ભેદ સમજવો જરૂરી છે.

કસુંબો અને પુરુષપ્રધાન સામાજિક જગત

કસુંબાની પરંપરામાં એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક મર્યાદા પણ હતી.

ઘણા ડાયરા અને કસુંબાની બેઠકો મુખ્યત્વે પુરુષોના મેળાવડા હતા.

અથવા, ઓછામાં ઓછું જાહેર સામાજિક વર્ણનોમાં પુરુષોની હાજરી વધારે દેખાય છે.

આથી કસુંબાની પરંપરા આપણને પરંપરાગત સમાજની લિંગ આધારિત સામાજિક રચના વિશે પણ સમજ આપે છે.

પુરુષો માટે ડાયરો જાહેર સંવાદનું મંચ બની શકતો હતો, જ્યારે સ્ત્રીઓની ભૂમિકા ઘણીવાર ઘર, લગ્નવિધિ, હાલરડાં, લોકગીત અને કુટુંબની આંતરિક પરંપરાઓમાં વ્યક્ત થતી.

આથી કસુંબીનો રંગ સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેના જીવનમાં હતો, પરંતુ કસુંબો પાણીની સામાજિક પ્રથા મુખ્યત્વે પુરુષકેન્દ્રિત હતી.

કસુંબો અને રાજકીય સંબંધો

રાજપૂત દરબારોમાં સામાજિક અને રાજકીય સંબંધો ઘણીવાર વ્યક્તિગત સન્માન અને મુલાકાતો પર આધારિત હતા.

મહેમાનને આવકારવો, સાથે બેસવું અને વાતચીત કરવી રાજકીય સંવાદનો ભાગ બની શકતું હતું.

આવા પ્રસંગોમાં કસુંબો માત્ર પીણું નહોતું; તે સામાજિક શિષ્ટાચારનો ભાગ બની શકતો હતો.

જૂના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં રાજપૂત વડાઓ દ્વારા એકબીજા સાથે પાણીમાં ભેળવેલું અફીણ પીવાની પ્રથા નોંધાયેલી છે. બ્રિટિશકાળના અહેવાલોમાં પણ રાજપૂત વડાઓના સામૂહિક કસુંબા સેવનનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

આથી કસુંબાને રાજકીય સંસ્કૃતિના એક નાના પરંતુ રસપ્રદ ભાગ તરીકે પણ જોઈ શકાય.

કસુંબો અને સત્તાનો સંબંધ

જ્યાં કસુંબો સામાજિક સન્માન સાથે જોડાયો હતો ત્યાં તેને કોણ પીરસે છે, કોને પહેલા આપે છે અને કોણ ક્યાં બેસે છે—આ બધું પણ સામાજિક સત્તાનું પ્રતિબિંબ બની શકે છે.

દરબાર અને ડાયરો બંનેમાં બેઠકની વ્યવસ્થા પોતે સામાજિક દરજ્જો બતાવતી.

કસુંબો આ વ્યવસ્થામાં પ્રવેશ મેળવવાનો એક માર્ગ બની શકતો.

આથી કસુંબો એક તરફ સંબંધો જોડતો પદાર્થ હતો તો બીજી તરફ સામાજિક દરજ્જાની નિશાની પણ બની શકતો.

આ બે પરિમાણો સાથે સમજવાથી તેની સામાજિક જટિલતા સ્પષ્ટ થાય છે.

કસુંબો અને હોકો

ગુજરાતના જૂના લોકજીવનમાં હોકો અને કસુંબો ઘણીવાર ડાયરા સાથે જોડાયેલા જોવા મળે છે.

હોકો લાંબી બેઠક, ચર્ચા અને આરામનું પ્રતીક હતો.

કસુંબો સામૂહિક પીણાનું પ્રતીક.

ચારણની કથા આ બંને વચ્ચે સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર બની શકતી.

અટલે એક પરંપરાગત ડાયરાને માત્ર ‘નશો’ તરીકે જોવો તેના સાંસ્કૃતિક માળખાને ખૂબ નાનું કરી નાખે છે.

પરંતુ બીજી બાજુ, નશાકારક પદાર્થના જોખમોને અવગણવું પણ યોગ્ય નથી.

આ બે સત્યને સાથે રાખવા જોઈએ.

કસુંબો: પરંપરા કે વ્યસન?

આ પ્રશ્ન અત્યંત મહત્વનો છે.

પરંપરાના સમર્થકો ઘણીવાર કહેતા કે કસુંબો માત્ર સામાજિક પ્રસંગે લેવાતો હતો અને તે એકતા તથા સંબંધનું પ્રતીક હતું.

પરંતુ આધુનિક આરોગ્યવિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ અફીણ opioid પદાર્થ છે અને તેનો નિયમિત ઉપયોગ નિર્ભરતા પેદા કરી શકે છે.

ભારતીય તબીબી સાહિત્યમાં પણ કસુંબા અથવા અફીણના સામાજિક ઉપયોગ સાથે વ્યસનના પ્રશ્નો નોંધાયા છે.

મહાત્મા ગાંધીના સમયના એક સંવાદમાં પણ ‘કસુંબો’ને અફીણથી બનેલું પીણું તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું હતું અને વૃદ્ધ વપરાશકર્તાઓએ યુવાનોને આદત ન પાડવા દેવાની વાત કરી હતી.

આ ઉદાહરણ બતાવે છે કે પરંપરાગત સમાજમાં પણ લોકો તેના વ્યસનકારી સ્વભાવથી અજાણ નહોતા.

પરંપરાની અંદરથી જ નિયંત્રણ

આ બાબત ખાસ રસપ્રદ છે.

ઘણા પરંપરાગત સમાજોમાં કોઈ પદાર્થનો ઉપયોગ હોય તો પણ તેના માટે સામાજિક નિયમો હોય છે.

ક્યારે પીવો?

કોની સામે પીવો?

કેટલું પીવું?

કોણે પીવું?

ક્યારે ન પીવું?

આવા નિયમો સામાજિક નિયંત્રણ ઊભું કરતા.

ગુજરાતના કસુંબા સંબંધિત અભ્યાસોમાં પણ ડાયરામાં કસુંબો પીરસવાની ચોક્કસ સામાજિક રીતો અને માત્રા નિયંત્રિત કરવાની રીતોનો ઉલ્લેખ મળે છે.

આ દર્શાવે છે કે પરંપરા સંપૂર્ણ અનિયંત્રિત નહોતી.

પરંતુ આવા સામાજિક નિયંત્રણો હોવા છતાં અફીણના તબીબી જોખમો દૂર થતા નથી.

કસુંબો અને બ્રિટિશ યુગ

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતમાં અફીણનું ઉત્પાદન, વેપાર અને કરવેરો એક મોટો આર્થિક તથા રાજકીય વિષય હતો.

અફીણ અંગે બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા વિશાળ તપાસો અને અહેવાલો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા.

ઐતિહાસિક અહેવાલોમાં ‘કસુંબા’ અને ‘અમલપાણી’ જેવા સ્વરૂપોમાં અફીણના સેવનનો ઉલ્લેખ મળે છે.

આથી કસુંબાની પરંપરા માત્ર લોકકથાઓમાં જ નહીં પરંતુ વસાહતી વહીવટી દસ્તાવેજોમાં પણ નોંધાઈ.

આ દસ્તાવેજો આપણને બતાવે છે કે અફીણનું સેવન અનેક ભારતીય સમાજોમાં સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય હતું.

પરંતુ બ્રિટિશ દસ્તાવેજોમાં તેનો વર્ણન ઘણીવાર વહીવટી, આર્થિક અથવા તબીબી દૃષ્ટિકોણથી થયું હતું; લોકસમાજના સાંસ્કૃતિક અર્થને સમજવા માટે લોકસાહિત્ય અને સ્થાનિક સ્મૃતિ પણ એટલી જ જરૂરી છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં કસુંબો

સૌરાષ્ટ્રમાં કસુંબાની પરંપરાની છાપ વિશેષ રીતે જોવા મળે છે.

રાજપૂત, કાઠી અને અન્ય કેટલાક સામાજિક વર્ગોના લોકજીવનમાં અફીણ અને કસુંબા સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓના ઉલ્લેખો મળે છે.

જૂના સૌરાષ્ટ્રના ડાયરાઓ, રાજવાડાં અને ગામઠી બેઠકોની કલ્પનામાં કસુંબો એક જાણીતો સાંસ્કૃતિક તત્વ છે.

ગુજરાતી લોકસાહિત્યમાં કસુંબી રંગને શૌર્ય અને બહારવટિયાની છબી સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. મેઘાણીના સાહિત્યમાં પણ કસુંબી રંગના આવા અનેક સાંસ્કૃતિક સંકેતો જોવા મળે છે.

કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતમાં પરંપરા

કસુંબાની પરંપરા માત્ર સૌરાષ્ટ્ર પૂરતી મર્યાદિત નહોતી.

ઉત્તર ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ કસુંબો સામાજિક મેળાવડાઓ સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે.

બનાસકાંઠાના સરહદી વિસ્તારોમાં લગ્ન, શોકસભા અને ગામની બેઠકોમાં કસુંબો પીરસાતો હોવાના આધુનિક અહેવાલો પણ મળે છે.

આ બતાવે છે કે કસુંબાની પરંપરા ગુજરાતના વિવિધ ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં અલગ અલગ સ્વરૂપે જીવતી રહી.

કસુંબો અને લોકસ્મૃતિ

આજના સમયમાં કસુંબો પીવાની પરંપરા ઘણી જગ્યાએ ઘટી ગઈ છે, પરંતુ તેની સ્મૃતિ હજુ લોકભાષામાં જીવંત છે.

‘કસુંબો કાઢવો’ જેવા શબ્દપ્રયોગો આજે પણ શબ્દકોશોમાં નોંધાયેલા છે.

લોકગીતોમાં કસુંબીનો રંગ છે.

ચારણી કથાઓમાં કસુંબાની બેઠકો છે.

વૃદ્ધ પેઢીની સ્મૃતિમાં ડાયરાઓ છે.

આ રીતે પરંપરા પદાર્થથી શબ્દમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ છે.

કસુંબીનો રંગ અને ગુજરાતી ઓળખ

ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક ચિહ્નોમાં કસુંબીનો રંગ વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.

નર્મદના “જય જય ગરવી ગુજરાત”માં પણ કસુંબી રંગ ધ્વજ અને પ્રેમ-શૌર્ય સાથે જોડાય છે. મેઘાણીના “કસુંબીનો રંગ”માં તે બલિદાન અને જીવનભાવનું પ્રતીક બને છે.

આથી કસુંબી રંગે અફીણના પીણાથી ઘણી વિશાળ સાંસ્કૃતિક ઓળખ મેળવી છે.

આજના ગુજરાતમાં કોઈ વ્યક્તિ ‘કસુંબીનો રંગ’ કહે ત્યારે તે જરૂરી નથી કે કસુંબો પાણીની વાત કરતો હોય.

મોટાભાગે તે શૌર્ય, ઉત્કટતા, બલિદાન અથવા પ્રેમની ભાવના દર્શાવે છે.

આ જ કસુંબીની સૌથી મોટી સાંસ્કૃતિક યાત્રા છે.

કસુંબાની પ્યાલીથી સાહિત્ય સુધી

એક સમયે કસુંબો હથેળીમાં કે પ્યાલીમાં વહેંચાતો હતો.

પછી કસુંબીનો રંગ ગીતોમાં વહેવા લાગ્યો.

ચારણની વાણીમાં શૌર્ય બન્યો.

મેઘાણીની કવિતામાં બલિદાન બન્યો.

નર્મદના ગીતમાં ગુજરાતની ઓળખ સાથે જોડાયો.

આ રીતે એક સામાજિક પ્રથા ધીમે ધીમે સાહિત્યિક અને પ્રતીકાત્મક ભાષામાં રૂપાંતરિત થઈ.

આ પરિવર્તન લોકસંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.

કસુંબાની પરંપરાને કેવી રીતે સમજવી?

આ પરંપરાને સમજવા માટે ત્રણ અલગ દૃષ્ટિકોણ રાખવા જોઈએ.

પ્રથમ—ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણ

કસુંબો ચોક્કસ સમુદાયો અને પ્રદેશોમાં સામાજિક પ્રથા હતો.

બીજું—સામાજિક દૃષ્ટિકોણ

તે આતિથ્ય, મિત્રતા, ડાયરો, સંબંધ અને સામૂહિકતાનું માધ્યમ બન્યો.

ત્રીજું—આધુનિક આરોગ્ય દૃષ્ટિકોણ

તે અફીણ આધારિત નશાકારક પીણું હતું અને તેનો નિયમિત ઉપયોગ વ્યસન તથા આરોગ્ય જોખમો સાથે જોડાયેલો છે.

આ ત્રણેય દૃષ્ટિકોણ સાથે રાખવાથી જ સંતુલિત ઇતિહાસ રચાય.

કસુંબાને માત્ર ‘નશો’ કહેવું કેમ અધૂરું છે?

જો આપણે કસુંબાને માત્ર નશો કહીએ તો તેની સાથે જોડાયેલો ડાયરો, ચારણી વાણી, મહેમાનગતિ, રાજપૂત સામાજિક સંસ્કૃતિ અને લોકસ્મૃતિનો મોટો ભાગ છૂટી જાય છે.

તેવી જ રીતે જો આપણે કસુંબાને માત્ર ‘પરંપરા’ કહીને તેની નશાકારક અસર અવગણીએ તો તે પણ અધૂરી સમજ છે.

સાચી સમજ એ છે કે:

કસુંબો એક નશાકારક પદાર્થ હતો, પરંતુ કેટલાક ઐતિહાસિક સમાજોમાં તેનો ઉપયોગ સામાજિક અર્થોથી ઘેરાયેલો હતો.

આ બંને બાબતો એકસાથે સાચી હોઈ શકે છે.

કસુંબો અને આધુનિકતા

વીસમી સદીમાં આરોગ્યવિજ્ઞાન, વ્યસનમુક્તિની ચળવળ, કાયદાકીય નિયંત્રણો અને સામાજિક પરિવર્તનને કારણે કસુંબાની પરંપરામાં ઘટાડો થયો.

જે વસ્તુ એક સમયે સામાજિક સન્માનની નિશાની હતી, તે પછી ધીમે ધીમે વ્યસનના પ્રશ્ન સાથે જોડાઈ.

આ પરિવર્તન માત્ર કાયદાનો પરિણામ નહોતું.

નવી પેઢીની જીવનશૈલી પણ બદલાઈ.

ડાયરા બદલાયા.

દરબારોનું સામાજિક સ્થાન બદલાયું.

ગામની બેઠકોનું સ્વરૂપ બદલાયું.

અને કસુંબાની પરંપરા પણ ધીમે ધીમે પાછળ ગઈ.

આજે કસુંબો ક્યાં છે?

આજના સમયમાં પણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં કસુંબા અથવા અફીણ સંબંધિત જૂની પરંપરાઓના અવશેષ જોવા મળે છે.

પરંતુ કાયદાકીય સ્થિતિ અને આરોગ્યની દૃષ્ટિએ અફીણનું સેવન ગંભીર બાબત છે.

2024માં ગુજરાતમાં સામાજિક પ્રસંગોમાં કસુંબો પીરસવાના આરોપસર ધરપકડનો અહેવાલ પણ પ્રકાશિત થયો હતો, જે દર્શાવે છે કે આ જૂની પ્રથા ક્યાંક ક્યાંક આધુનિક સમયમાં પણ જોવા મળે છે.

આથી કસુંબાની ચર્ચા આજે માત્ર લોકસંસ્કૃતિનો વિષય નથી; તે કાયદો, આરોગ્ય અને વારસો—ત્રણેય સાથે જોડાય છે.

પરંપરાનું સંરક્ષણ અને પદાર્થનું સંરક્ષણ અલગ છે

આ બાબત ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ.

કોઈ સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો અભ્યાસ કરવો એટલે તેને ફરીથી જીવંત કરવી જરૂરી નથી.

આપણે કસુંબાની પરંપરાને સાચવી શકીએ:

• લોકકથાઓમાં
• ચારણી સાહિત્યમાં
• જૂના ડાયરાના વર્ણનોમાં
• લોકગીતોમાં
• શબ્દકોશોમાં
• ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં
• વડીલોની મૌખિક સ્મૃતિમાં
• સંગ્રહાલયોમાં
• લોકસંસ્કૃતિના સંશોધનમાં

પરંતુ અફીણ પીવાની પ્રથાને સાંસ્કૃતિક વારસાના નામે પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી નથી.

વારસો એટલે સ્મૃતિનું સંરક્ષણ; જોખમી પદાર્થનો પુનઃપ્રચાર નહીં.

કસુંબીનો સાચો અર્થ: ભાવનો રંગ

આખરે આપણે ફરી કસુંબીના રંગ તરફ પાછા ફરીએ.

કસુંબીનો રંગ લાલ છે, પરંતુ માત્ર લાલ નથી.

તેમાં માતાની મમતા છે.

બહેનના હાલરડાં છે.

વીરની તલવાર છે.

બલિદાનનું રક્ત છે.

પ્રેમની ઊર્જા છે.

ધ્વજની શાન છે.

અને ગુજરાતી લોકસ્મૃતિનો ગાઢ રંગ છે.

મેઘાણીની રચનાએ કસુંબીના રંગને એવી ઊંચાઈ આપી કે તે કોઈ પદાર્થનો સંદર્ભ રહી જતો નથી. તે જીવનને કોઈ ઊંડા મૂલ્યથી રંગાઈ જવાની ઉપમા બની જાય છે.

રાજપૂત અને ચારણી પરંપરામાં કસુંબાનું સ્થાન

રાજપૂત અને ચારણી પરંપરાના સંદર્ભમાં કસુંબાને જોતા ચાર મુખ્ય બાબતો સામે આવે છે:

એક—આતિથ્ય.
મહેમાનને પોતાના વર્તુળમાં સ્વીકારવાનો સંકેત.

બે—સંબંધ.
મિત્રતા અને સામાજિક વિશ્વાસને મજબૂત કરવાનો માધ્યમ.

ત્રણ—ડાયરો.
કથા, શૌર્યગાથા અને સામૂહિક સંવાદનું વાતાવરણ.

ચાર—પ્રતીક.
કસુંબી રંગ દ્વારા શૌર્ય, પ્રેમ અને બલિદાનની વિશાળ સાંસ્કૃતિક કલ્પના.

આથી કસુંબો ગુજરાતના ઇતિહાસમાં માત્ર એક પીણું નથી.

તે એક એવા યુગની યાદ છે જ્યારે બેઠક પોતે સંસ્થા હતી, વાણી પોતે ઇતિહાસ હતી અને સંબંધો પોતે સામાજિક કરાર હતા.

કસુંબો અને ચારણી ડાયરાની સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિ

ચારણ જ્યારે ડાયરામાં બેસતો ત્યારે તેની પાસે કોઈ છાપેલી પુસ્તકાલય ન હોય.

તેની પાસે યાદશક્તિ હતી.

તેની પાસે ભાષાની શક્તિ હતી.

તેની પાસે દુહા અને છંદ હતા.

અને તેની પાસે પૂર્વજોની કથાઓ હતી.

ડાયરો આ બધું સમાજ સુધી પહોંચાડતો.

કસુંબો, હોકો, ભોજન અને બેઠક આ સમગ્ર સામાજિક વાતાવરણના સહાયક તત્વો હતા.

એટલે કસુંબાની વાત કરતાં આપણે ખરેખર ગુજરાતના જૂના ડાયરાની સંસ્કૃતિની વાત કરીએ છીએ.

કસુંબો અને સામાજિક સ્મૃતિનો અંતરંગ સંબંધ

જ્યારે કોઈ વડીલ કહે છે કે “અમારા સમયમાં ડાયરો ભરાતો,” ત્યારે તે માત્ર એક મનોરંજન કાર્યક્રમની વાત નથી કરતો.

તે એક એવી દુનિયાની વાત કરે છે જ્યાં લોકો એકબીજાને ઓળખતા હતા, વંશપરંપરા જાણતા હતા, ગામની ઘટનાઓ યાદ રાખતા હતા અને કથાઓ દ્વારા પોતાની ઓળખને જીવંત રાખતા હતા.

કસુંબો એ દુનિયામાં એક નાનું પરંતુ નોંધપાત્ર તત્વ હતું.

આજના સમયમાં તે પદાર્થ કરતાં વધુ સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિ બની ગયો છે.

નિષ્કર્ષ

કસુંબીનો રંગ ગુજરાતના લોકજીવનમાં એક અદભૂત સાંસ્કૃતિક પ્રતીક છે. તેની એક બાજુ કસુંબા નામની વનસ્પતિ અને તેના ફૂલનો રંગ છે; બીજી બાજુ પાણીમાં ઘોળેલા અફીણના પીણાને મળેલું ‘કસુંબો’ નામ છે. ગુજરાતી શબ્દકોશો બંને અર્થોને નોંધે છે.

રાજપૂત અને અન્ય કેટલાક સામાજિક વર્ગોમાં કસુંબો ચોક્કસ ઐતિહાસિક સમયગાળામાં મહેમાનગતિ, મિત્રતા, ડાયરો, સામાજિક વિશ્વાસ અને સામૂહિક સંબંધો સાથે જોડાયો. ચારણો અને ગઢવીઓની કથાવાણીથી ભરેલા ડાયરાઓમાં તેની હાજરીએ તેને લોકસ્મૃતિના એક સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્ય સાથે જોડ્યો. ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં રાજપૂત સમાજ સાથે કસુંબાના સામાજિક ઉપયોગના ઐતિહાસિક ઉલ્લેખો પણ મળે છે.

પરંતુ આ પરંપરાનો અર્થ અફીણના સેવનને મહિમા આપવો નથી. અફીણ નશાકારક અને નિર્ભરતા પેદા કરી શકે તેવો પદાર્થ છે. તેથી આજના સમયમાં કસુંબાની પરંપરાને લોકસંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ તરીકે સમજવી, તેના સામાજિક અર્થોનું દસ્તાવેજીકરણ કરવું અને તેની સાથે જોડાયેલી ચારણી વાણી, લોકગીતો તથા ડાયરાની સંસ્કૃતિને સાચવવી વધુ યોગ્ય છે.

કસુંબાની સૌથી મોટી યાત્રા કદાચ આ જ છે—

એક સમયે કસુંબો હથેળીમાં વહેંચાતો હતો; આજે કસુંબીનો રંગ શબ્દોમાં વહે છે.

અને એ રંગમાં ગુજરાતની એક આખી લોકસ્મૃતિ જીવંત છે—
પ્રેમનો રંગ, શૌર્યનો રંગ, વચનનો રંગ અને બલિદાનનો રંગ.

આ કારણે ‘કસુંબીનો રંગ’ માત્ર રંગ નથી.

તે ગુજરાતના લોકમાનસમાં ઊંડે ઉતરેલો ઇતિહાસનો રંગ છે.