રોમન સામ્રાજ્ય સાથે ગુજરાતનો વેપાર: લોથલ અને ભરૂચથી થતી નિકાસ (મલમલ અને મસાલા).

ગુજરાતનો દરિયાકિનારો ભારતના સૌથી લાંબા અને સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાકિનારાઓમાંનો એક છે. હજારો વર્ષોથી આ પ્રદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. પ્રાચીન કાળથી લઈને મધ્યકાળ સુધી, ગુજરાતના બંદરો દુનિયાના જુદા જુદા ભાગો સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે – મેસોપોટેમિયા, ઇજિપ્ત, અરબસ્તાન, પૂર્વ આફ્રિકા અને રોમન સામ્રાજ્ય સુધી. આ લેખમાં આપણે ગુજરાતના બે મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો – લોથલ અને ભરૂચ (પ્રાચીન ભારુકચ્છ/બેરીગાઝા) – ની વેપારી ભૂમિકા વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું, ખાસ કરીને રોમન સામ્રાજ્ય સાથેના સંબંધોના સંદર્ભમાં.

એ નોંધવું જરૂરી છે કે લોથલ અને રોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચે સીધો સમયગાળાનો સંબંધ નથી – લોથલ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું બંદર હતું જે લગભગ ઈ.પૂ. ૨૪૦૦-૧૯૦૦ના ગાળામાં સક્રિય હતું, જ્યારે રોમન સામ્રાજ્યનો ઉદય ઈ.પૂ. પહેલી સદીમાં થયો. આ બંને વચ્ચે લગભગ બે હજાર વર્ષનું અંતર છે. તેથી લોથલનો વેપાર મુખ્યત્વે મેસોપોટેમિયા અને પર્શિયન ગલ્ફ સાથે હતો, જ્યારે રોમન સામ્રાજ્ય સાથેનો સીધો દરિયાઈ વેપાર મુખ્યત્વે ભરૂચ (બેરીગાઝા) અને અન્ય પછીના બંદરો દ્વારા થતો હતો. આ લેખમાં આપણે બંને સમયગાળાની અલગ અલગ ચર્ચા કરીશું જેથી ઐતિહાસિક ચોકસાઈ જળવાઈ રહે, અને સાથે સાથે ગુજરાતની સળંગ દરિયાઈ વેપાર પરંપરાને પણ સમજીશું.

ભાગ ૧: લોથલ – સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું બંદર

લોથલનું ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક મહત્ત્વ

લોથલ ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લાના સરાગવાલા ગામ નજીક, ભોગાવો નદીના કિનારે આવેલું છે. આ સ્થળ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ શહેર અને બંદર હતું. પુરાતત્ત્વવિદ્દ એસ. આર. રાવના નેતૃત્વમાં ૧૯૫૪-૧૯૬૦ દરમિયાન થયેલા ખોદકામમાં અહીંથી દુનિયાની સૌથી પ્રાચીન કૃત્રિમ ડોકયાર્ડ (બંદર ગોદી) મળી આવી હતી, જે લોથલને એક વિકસિત વેપારી કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

લોથલનું બંદર ખંભાતના અખાત સાથે જોડાયેલું હતું, જેના દ્વારા વહાણો અરબી સમુદ્રમાં જઈ શકતા હતા. આ ભૌગોલિક સ્થિતિએ લોથલને પશ્ચિમ એશિયા સાથેના દરિયાઈ વેપાર માટે આદર્શ સ્થળ બનાવ્યું હતું.

લોથલનો વેપાર – કોની સાથે?

લોથલનો મુખ્ય વેપાર મેસોપોટેમિયા (આજનું ઇરાક), પર્શિયન ગલ્ફના પ્રદેશો (બહેરીન, ઓમાન – જેને તે સમયે દિલમુન અને મગન કહેવાતા), અને પર્શિયા સાથે હતો. મેસોપોટેમિયાના સુમેરિયન લખાણોમાં “મેલુહ્હા” નામના પ્રદેશનો ઉલ્લેખ મળે છે, જેને ઘણા વિદ્વાનો સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. આ લખાણોમાં મેલુહ્હાથી આવતી ચીજવસ્તુઓનો ઉલ્લેખ છે જેમાં કપાસ, હાથીદાંત, મણકા, અને કિંમતી પથ્થરોનો સમાવેશ થાય છે.

લોથલમાંથી મળેલા પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે અહીં મણકા બનાવવાનું મોટું ઉદ્યોગ કેન્દ્ર હતું. કાર્નેલિયન, અગેટ અને અન્ય અર્ધ-કિંમતી પથ્થરોમાંથી બનેલા મણકા અહીંથી નિકાસ થતા હતા. આ ઉપરાંત, મહોરો (સીલ), વજનિયાં, અને માટીકામની ચીજો પણ વેપારનો ભાગ હતી.

લોથલનું કપાસ અને કાપડ ઉદ્યોગ સાથેનું જોડાણ

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ કપાસની ખેતી અને કાપડ ઉત્પાદનમાં અગ્રણી હતી. મોહેં-જો-દડોમાંથી મળેલા કપાસના અવશેષો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં કપાસનું વણાટકામ ઈ.પૂ. ત્રીજી સહસ્રાબ્દીથી થતું હતું. ગુજરાત, ખાસ કરીને કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રનો પ્રદેશ, કપાસની ખેતી માટે અનુકૂળ હતો, અને એવું માનવામાં આવે છે કે લોથલ જેવા બંદરોમાંથી કપાસનું કાપડ મેસોપોટેમિયા તરફ નિકાસ થતું હશે. જોકે આ સમયગાળે “મલમલ” શબ્દ કે તેની વિશિષ્ટ ઓળખ હજુ સ્થાપિત નહોતી થઈ – મલમલનું બારીક કાપડ પાછળના યુગમાં, ખાસ કરીને ઐતિહાસિક કાળમાં પ્રખ્યાત બન્યું.

આમ, લોથલનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ એ છે કે તેણે ગુજરાતમાં દરિયાઈ વેપારની પરંપરાનો પાયો નાખ્યો – એક પરંપરા જે હજારો વર્ષો પછી પણ, જુદા જુદા બંદરો અને જુદા જુદા વેપારી ભાગીદારો સાથે, ચાલુ રહી.

ભાગ ૨: ભરૂચ (ભારુકચ્છ/બેરીગાઝા) – રોમન-ભારતીય વેપારનું કેન્દ્ર

ભરૂચનું ભૌગોલિક સ્થાન અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

ભરૂચ, નર્મદા નદીના મુખ પર આવેલું છે, અને પ્રાચીન કાળમાં તેને “ભારુકચ્છ” કહેવામાં આવતું હતું. ગ્રીક અને રોમન સ્રોતોમાં તેને “બેરીગાઝા” (Barygaza) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભરૂચનું બંદર ખંભાતના અખાતના મુખ પર હોવાથી, તે પશ્ચિમ ભારતના આંતરિક પ્રદેશો – માળવા, ઉજ્જૈન, અને ઉત્તર ભારત સુધીના વેપારી માર્ગો સાથે જોડાયેલું હતું.

ભરૂચનું બંદર મૌર્ય કાળ (ઈ.પૂ. ચોથી-ત્રીજી સદી)થી જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતું, પરંતુ તેની ખરી જાહોજલાલી ઈ.પૂ. પહેલી સદીથી ઈ.સ. ત્રીજી સદી સુધીના ગાળામાં જોવા મળી, જ્યારે રોમન સામ્રાજ્ય સાથેનો દરિયાઈ વેપાર પૂરબહારમાં ખીલ્યો.

પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી – મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્રોત

ભરૂચ અને રોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચેના વેપાર વિશેની આપણી સૌથી વિગતવાર માહિતી “પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી” નામના ગ્રીક ભાષામાં લખાયેલા દસ્તાવેજમાંથી મળે છે. આ દસ્તાવેજ ઈ.સ. પહેલી સદીમાં (અંદાજે ઈ.સ. ૪૦-૭૦ના ગાળામાં) એક અજ્ઞાત ગ્રીક-ઇજિપ્તીયન વેપારી અથવા નાવિક દ્વારા લખવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાલ સમુદ્ર, અરબી સમુદ્ર અને હિંદ મહાસાગરના વેપારી માર્ગો, બંદરો અને ત્યાં મળતી ચીજવસ્તુઓનું વર્ણન છે.

પેરિપ્લસમાં “બેરીગાઝા” (ભરૂચ)નું વિગતવાર વર્ણન છે – તેના પ્રવેશદ્વારની મુશ્કેલીઓ (ભરતી-ઓટના મોટા તફાવતને કારણે વહાણો માટે પ્રવેશ કરવો પડકારજનક હતો), સ્થાનિક રાજા અને શાસન વ્યવસ્થા, અને ત્યાં થતા વેપારની વિગતો આપવામાં આવી છે. આ દસ્તાવેજ પ્રાચીન ભારત-રોમન વેપાર સંબંધો સમજવા માટે અત્યંત મૂલ્યવાન ગણાય છે.

ભરૂચથી રોમ તરફ થતી નિકાસ

પેરિપ્લસ અને અન્ય પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓના આધારે, ભરૂચથી રોમન સામ્રાજ્ય તરફ નિકાસ થતી મુખ્ય ચીજવસ્તુઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

૧. કાપડ અને મલમલ

ભરૂચ અને તેની આસપાસનો પ્રદેશ ઝીણા અને બારીક કપાસી કાપડના ઉત્પાદન માટે પ્રખ્યાત હતો. “મલમલ” – અત્યંત પાતળું અને મુલાયમ કપાસી કાપડ – ભારતની વિશેષતા હતી, અને તેની ગુણવત્તા એટલી ઊંચી હતી કે તેને ક્યારેક “વણેલી હવા” (woven air) તરીકે વર્ણવવામાં આવતું. જોકે મલમલનું સૌથી પ્રખ્યાત કેન્દ્ર બંગાળ (ઢાકા) હતું, પરંતુ ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતના પ્રદેશો પણ ઝીણા સુતરાઉ કાપડના ઉત્પાદન અને વેપાર માટે જાણીતા હતા. પેરિપ્લસમાં ઉજ્જૈન અને આસપાસના પ્રદેશોમાંથી આવતા વિવિધ પ્રકારના કાપડનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં સાદું કપાસી કાપડ, રંગેલું કાપડ, અને ઝીણું મલમલ જેવું કાપડ સામેલ છે.

રોમન સામ્રાજ્યમાં ભારતીય કાપડની ભારે માંગ હતી. રોમન ઉચ્ચ વર્ગમાં ભારતીય કપાસ અને રેશમી-જેવા મુલાયમ કાપડ સ્ટેટસ સિમ્બોલ ગણાતા હતા. રોમન લેખક પ્લિની ધ એલ્ડરે પોતાના પુસ્તક “નેચરલ હિસ્ટ્રી”માં ભારત સાથેના વેપારમાં થતા ભારે ખર્ચ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં કાપડ પણ એક મહત્ત્વની ચીજ હતી.

૨. મસાલા

મસાલા એ ભારત-રોમન વેપારનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટક હતો. જોકે કાળા મરી જેવા ઘણા મસાલા દક્ષિણ ભારત (મલબાર કિનારો, જેમ કે મુઝિરિસ બંદર)થી વધુ આવતા હતા, ભરૂચ પણ મસાલાના વેપારમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવતું હતું, ખાસ કરીને ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાંથી આવતા મસાલા અને સુગંધી દ્રવ્યો માટે એક નિકાસ કેન્દ્ર તરીકે.

ભરૂચ મારફતે નિકાસ થતા મસાલા અને સુગંધી પદાર્થોમાં સામેલ હતા:

• સ્પાઇકનાર્ડ (જટામાંસી) – હિમાલયના પ્રદેશમાંથી આવતી એક સુગંધી વનસ્પતિ, જેનો ઉપયોગ અત્તર અને ઔષધ બંનેમાં થતો
• કોસ્ટસ – એક સુગંધી મૂળ, જેનો ઉપયોગ ધૂપ અને દવાઓમાં થતો
• બડેલિયમ – એક પ્રકારનો સુગંધી ગુંદર
• લવિંગ અને અન્ય મસાલા જે પૂર્વ ભારત અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાથી આંતરિક વેપાર માર્ગો દ્વારા ભરૂચ પહોંચતા અને ત્યાંથી નિકાસ થતા

૩. અન્ય ચીજવસ્તુઓ

પેરિપ્લસ મુજબ ભરૂચથી નિકાસ થતી અન્ય મહત્ત્વની ચીજોમાં હાથીદાંત, અકીક અને કાર્નેલિયન જેવા અર્ધ-કિંમતી પથ્થરો, ચાઇનીઝ રેશમ (જે આંતરિક વેપાર માર્ગો દ્વારા ભારત પહોંચતું અને પછી ભરૂચથી પશ્ચિમ તરફ નિકાસ થતું), કપાસનું સૂતર, અને લાંબા મરી (long pepper)નો સમાવેશ થાય છે.

રોમથી ભરૂચ તરફ થતી આયાત

વેપાર બે-માર્ગી હતો. રોમન સામ્રાજ્યમાંથી ભરૂચ બંદરે આવતી મુખ્ય ચીજોમાં સામેલ હતા:

• સોના અને ચાંદીના સિક્કા – રોમન સોનાના સિક્કા (ઓરિયસ) અને ચાંદીના સિક્કા (ડિનારિયસ) ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં આવતા હતા. ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં, રોમન સિક્કાઓના મોટા ભંડાર (hoards) મળી આવ્યા છે, જે આ વેપારના પ્રમાણનો પુરાવો આપે છે.
• વાઇન (દ્રાક્ષારસ) – ઇટાલિયન અને લેગ્વિન વાઇન
• તાંબુ, ટીન અને સીસું જેવી ધાતુઓ
• કોરલ (પરવાળા)
• કાચની વસ્તુઓ
• ઓલિવ તેલ
• સુંદર વસ્ત્રો અને પોશાક

વેપાર માર્ગનું સ્વરૂપ

ભારત-રોમન વેપાર મુખ્યત્વે મોસમી પવનો (મોન્સૂન) પર આધારિત હતો. ગ્રીક નાવિક હિપ્પાલસના નામ પરથી “હિપ્પાલસના પવનો” તરીકે ઓળખાતા મોસમી પવનોની શોધ (અથવા વધુ સચોટ રીતે કહીએ તો, તેમના ઉપયોગની જાણકારીનો ફેલાવો)એ સીધા દરિયાઈ માર્ગે લાલ સમુદ્રથી ભારત સુધીની મુસાફરી શક્ય બનાવી, જેનાથી વેપાર વધુ ઝડપી અને સીધો બન્યો.

રોમન વેપારીઓ ઇજિપ્તના બંદરો (જેમ કે માયોસ હોર્મોસ અને બેરેનિકે)થી લાલ સમુદ્ર પાર કરી, અરબી સમુદ્ર ઓળંગીને ભારતના પશ્ચિમ કિનારે પહોંચતા. ભરૂચ ઉપરાંત, બરાસ (Barbaricum, સિંધુ નદીના મુખ પર), અને દક્ષિણમાં મુઝિરિસ (કેરળ) જેવા બંદરો પણ આ વેપાર માર્ગમાં મહત્ત્વના હતા.

ભાગ ૩: પુરાતત્ત્વીય પુરાવા

રોમન સિક્કાઓની શોધ

ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારત (તમિલનાડુ, કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ)માં રોમન સોના અને ચાંદીના સિક્કાઓના મોટા ભંડાર મળી આવ્યા છે. જોકે ગુજરાતમાં આવા મોટા ભંડાર ઓછા મળ્યા છે, પરંતુ છૂટાછવાયા રોમન સિક્કા અને અન્ય ચીજો ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતના વિવિધ સ્થળોએથી મળી આવી છે, જે આ પ્રદેશના રોમન વેપાર સાથેના જોડાણને પુષ્ટિ આપે છે.

રોમન એમ્ફોરા અને માટીકામ

ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના કેટલાક પુરાતત્ત્વીય સ્થળોએ રોમન એમ્ફોરા (વાઇન અને તેલ રાખવાના માટીના મોટા વાસણો)ના ટુકડા મળી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે રોમન વાઇન અને તેલ ખરેખર આ બંદરો સુધી પહોંચતા હતા.

સાહિત્યિક પુરાવા

પેરિપ્લસ ઉપરાંત, અન્ય રોમન લેખકો જેમ કે સ્ટ્રેબો અને ટોલેમીએ પણ ભારત સાથેના વેપાર અને ભારતીય બંદરો વિશે લખ્યું છે. ટોલેમીની “જ્યોગ્રાફી” (ભૂગોળ) નામની કૃતિમાં ભારતના જુદા જુદા સ્થળોના નામ અને સ્થાનનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં બેરીગાઝા (ભરૂચ)નો પણ સમાવેશ થાય છે.

ભાગ ૪: આ વેપારનું આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ

ગુજરાત માટે આર્થિક લાભ

ભરૂચ અને ગુજરાતના અન્ય બંદરો માટે રોમન વેપાર એક મોટા આર્થિક સ્રોત સમાન હતો. આ વેપારના કારણે સ્થાનિક રાજ્યો (જેમ કે પશ્ચિમી ક્ષત્રપો)ને કર અને જકાતના રૂપમાં મોટી આવક થતી હતી. વેપારીઓ, કારીગરો, અને વહાણવટીઓનો એક આખો વર્ગ આ વેપાર પર નિર્ભર બન્યો હતો.

રોમ માટે ચિંતાનો વિષય

રોમન સામ્રાજ્યમાં ભારત, ચીન અને અરબસ્તાન સાથેના વેપારના કારણે થતા સોના-ચાંદીના બહાર જવાના પ્રવાહને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. પ્લિની ધ એલ્ડરે નોંધ્યું હતું કે ભારત, ચીન અને અરબસ્તાન સાથેના વેપારના કારણે રોમન સામ્રાજ્યમાંથી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કિંમતી ધાતુઓ બહાર જતી હતી, જેને તેમણે એક પ્રકારનો આર્થિક નુકસાન ગણાવ્યું હતું.

સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન

આ વેપારના કારણે માત્ર ચીજવસ્તુઓનું જ નહીં, પરંતુ વિચારો, કલા શૈલીઓ અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવોનું પણ આદાનપ્રદાન થયું. ગાંધાર કલા શૈલી પર ગ્રીક-રોમન પ્રભાવ, અને ભારતીય કલા તથા સ્થાપત્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પશ્ચિમી તત્વો આ સાંસ્કૃતિક વિનિમયના પુરાવા છે.

ભાગ ૫: વેપારનો ઘટાડો અને પરિવર્તન

ઈ.સ. ત્રીજી સદી પછી, રોમન સામ્રાજ્યની આંતરિક રાજકીય અને આર્થિક અસ્થિરતાના કારણે, તેમજ ભારતમાં પણ રાજકીય પરિવર્તનોના કારણે, આ સીધો દરિયાઈ વેપાર ધીમે ધીમે ઘટવા લાગ્યો. જોકે, ભરૂચ બંદર પોતે સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય ન થયું – તે પછીના સૈકાઓમાં પણ આરબ, પર્શિયન અને પછીથી યુરોપીયન વેપારીઓ સાથેના વેપારમાં સક્રિય રહ્યું. મધ્યકાળમાં ભરૂચ ફરીથી એક મહત્ત્વપૂર્ણ વેપારી બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું, જ્યાં આરબ અને પછી યુરોપીયન (પોર્ટુગીઝ, ડચ, અંગ્રેજ) વેપારીઓ સાથે વેપાર થતો રહ્યો.

નિષ્કર્ષ

ગુજરાતનો દરિયાઈ વેપારનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષો જૂનો છે, જેમાં લોથલ અને ભરૂચ બંને મહત્ત્વના પ્રકરણો છે – પરંતુ જુદા જુદા સમયગાળામાં અને જુદા જુદા વેપારી ભાગીદારો સાથે. લોથલ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું બંદર હતું જેનો વેપાર મુખ્યત્વે મેસોપોટેમિયા અને પર્શિયન ગલ્ફના પ્રદેશો સાથે હતો. બીજી બાજુ, ભરૂચ (પ્રાચીન ભારુકચ્છ/બેરીગાઝા) એ ઈ.પૂ. પહેલી સદીથી ઈ.સ. ત્રીજી સદી સુધીના ગાળામાં રોમન સામ્રાજ્ય સાથેના સીધા દરિયાઈ વેપારનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું, જ્યાંથી કાપડ (જેમાં ઝીણું મલમલ જેવું કાપડ સામેલ છે), મસાલા, સુગંધી દ્રવ્યો અને અન્ય ચીજોની નિકાસ થતી હતી, અને બદલામાં સોના-ચાંદીના સિક્કા, વાઇન અને અન્ય રોમન ચીજોની આયાત થતી હતી.

આ બંને બંદરોનો ઇતિહાસ ગુજરાતના લોકોની સાહસિકતા, વેપારી કુશળતા અને દરિયાઈ જ્ઞાનનો પુરાવો છે – એક પરંપરા જે આજે પણ ગુજરાતના આર્થિક ચરિત્રમાં ઊંડે સુધી પ્રતિબિંબિત થાય છે. પ્રાચીન સમયથી લઈને આજ સુધી, ગુજરાત ભારતના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વેપારી અને દરિયાઈ કેન્દ્રોમાંનું એક રહ્યું છે, અને લોથલ તથા ભરૂચ જેવા સ્થળો આ ગૌરવશાળી પરંપરાના મૂક સાક્ષી છે.