રોહા ફોર્ટ (કચ્છ): કચ્છના સુમરાઓનો અનેરો કિલ્લો અને તેની સ્થાપત્ય શૈલી.

ગુજરાત રાજ્યનો કચ્છ જિલ્લો એ માત્ર તેના રણ માટે જ નહીં, પરંતુ તેના ભવ્ય અને ગૌરવશાળી ઇતિહાસ માટે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતો છે. કચ્છની ધરતી પર અનેક શૂરવીરો, સંતો અને શહીદોની ગાથાઓ અંકિત થયેલી છે. આ ઐતિહાસિક ધરોહરમાં કચ્છના કિલ્લાઓનું વિશેષ મહત્વ છે. ભુજિયો કોઠો, તેરા ફોર્ટ અને કંથકોટના કિલ્લાની જેમ જ રોહા ફોર્ટ (જેને સ્થાનિક લોકો ‘સુમરી રોહા’ તરીકે પણ ઓળખે છે) એ કચ્છના ઇતિહાસનું એક સુવર્ણ અને ભાવનાત્મક પ્રકરણ છે.

આ લેખમાં આપણે રોહા કિલ્લાનો ઇતિહાસ, સુમરા રાજપૂતો અને તેમની વિરાંગનાઓનો ત્યાગ, કિલ્લાની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને તેની અદભુત સ્થાપત્ય શૈલી વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રસ્તાવના: કચ્છ અને રોહાનો ઐતિહાસિક પરિવેશ

કચ્છનો ઇતિહાસ વિવિધ રાજવંશોના શાસન, સંઘર્ષ અને સાંસ્કૃતિક સમન્વયનો ઇતિહાસ છે. કચ્છ પર ચાવડા, કાઠી, સુમરા અને જાડેજા રાજપૂતોએ શાસન કર્યું છે. આ તમામમાં, રોહા કિલ્લો એ જાડેજા શાસકો દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હોવા છતાં, તેનું નામ સુમરા વંશની વિરાંગનાઓ સાથે કાયમ માટે જોડાઈ ગયું છે.

રોહાનો કિલ્લો માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોનું માળખું નથી, પરંતુ તે શરણાગતની રક્ષા માટે બલિદાન આપવાની ભારતીય અને ખાસ કરીને રાજપૂતી પરંપરાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. આ કિલ્લાને “સુમરી રોહા” કહેવામાં આવે છે કારણ કે અહીં સુમરા વંશની કન્યાઓએ પોતાના શીલ અને સ્વમાનના રક્ષણ માટે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપી હતી.

૨. ભૌગોલિક સ્થાન અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય

રોહા કિલ્લો તેની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક રચનાને કારણે અન્ય કિલ્લાઓથી અલગ પડે છે.

• સ્થાન: રોહા ફોર્ટ કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલો છે. તે ભુજથી આશરે ૫૦ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે.
• ટેકરીની રચના: આ કિલ્લો સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૫૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ એક ટેકરી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. નીચેથી જોતાં આ કિલ્લો અત્યંત ભવ્ય અને દુર્ગમ લાગે છે.
• વાતાવરણ: ટેકરી પર આવેલો હોવાથી અહીંનું વાતાવરણ ખૂબ જ શાંત અને આહલાદક રહે છે. કિલ્લાની ટોચ પરથી નીચેના ગામડાંઓ અને કચ્છના વિશાળ મેદાનોનું વિહંગાવલોકન કરી શકાય છે.

કિલ્લા સુધી પહોંચવા માટે પથ્થરના પગથિયાં કંડારવામાં આવ્યા છે, જે આજે પણ પ્રવાસીઓને સીધા કિલ્લાના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર સુધી લઈ જાય છે.

૩. રોહાનો ઇતિહાસ અને ‘સુમરી રોહા’ ની શૌર્યગાથા

રોહા કિલ્લાને સમજવા માટે તેના ઇતિહાસ અને તેની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ અને સત્યઘટનાઓને સમજવી અત્યંત જરૂરી છે.

કિલ્લાની સ્થાપના અને જાડેજા શાસન

રોહાની જાગીર એ કચ્છના મહારાવના ભાયાતો (પરિવારજનો) પૈકીની એક મોટી જાગીર હતી. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો મુજબ, રોહાના કિલ્લાનું નિર્માણ ઠાકોર નોઘણજી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. રોહા જાગીરમાં આશરે પર (૫૨) જેટલા ગામોનો સમાવેશ થતો હતો. આ કિલ્લો કચ્છ રાજ્યની પશ્ચિમી સરહદોનું રક્ષણ કરવા માટે એક વ્યૂહાત્મક મથક તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યો હતો.

સુમરા રાજપૂતો અને સુમરીઓનું બલિદાન

રોહા કિલ્લાનું નામ “સુમરી રોહા” પડવા પાછળ એક અત્યંત હૃદયદ્રાવક અને શૌર્યપૂર્ણ ઇતિહાસ છે, જે સિંધના સુમરા વંશ સાથે જોડાયેલો છે.

• સિંધથી કચ્છ તરફ પ્રયાણ: ઇતિહાસકારો અને લોકસાહિત્યકારોના મતે, સિંધ પ્રાંતમાં જ્યારે આક્રમણકારો (ઘણા ઇતિહાસકારો અલાઉદ્દીન ખીલજીના સમયનો સંદર્ભ આપે છે, તો કેટલાક સ્થાનિક શાસકોનો ઉલ્લેખ કરે છે) દ્વારા અત્યાચાર વધ્યો, ત્યારે સુમરા વંશની આશરે ૧૨૦ જેટલી રાજપૂત કન્યાઓ પોતાના શીલ અને ધર્મના રક્ષણ માટે સિંધ છોડીને કચ્છ તરફ આવી.
• શરણાગત વત્સલતા: આ સુમરી કન્યાઓએ કચ્છના અબડાસા વિસ્તારના શાસક જામ અબડા (અબડા અડભંગ) પાસે શરણ લીધું. અબડા અડભંગે તેમને આશરો આપ્યો અને આક્રમણકારો સામે ભીષણ યુદ્ધ કર્યું.
• પ્રાણત્યાગ અને સમાધિ: જ્યારે યુદ્ધમાં કચ્છના શૂરવીરો શહીદ થયા અને એવું લાગ્યું કે હવે દુશ્મનો કિલ્લા સુધી પહોંચી જશે, ત્યારે આ ૧૨૦ સુમરા કન્યાઓએ રોહાની આ પવિત્ર ધરતી પર પોતાના પ્રાણોનું બલિદાન આપ્યું.

આ સુમરી વિરાંગનાઓની સ્મૃતિમાં કિલ્લા પર તેમની સમાધિઓ/પાળિયાઓ બનાવવામાં આવ્યા. ત્યારથી આ કિલ્લો અને ગામ “સુમરી રોહા” તરીકે સમગ્ર ગુજરાતમાં પ્રખ્યાત થયા. આ ઘટના કચ્છના ઇતિહાસમાં અદમ્ય સાહસ અને નારી સશક્તિકરણનું પ્રતિક મનાય છે.

૪. રોહા કિલ્લાની અદભુત સ્થાપત્ય શૈલી (Architectural Style)

રોહાનો કિલ્લો એ રાજપૂત સ્થાપત્ય કલા અને કચ્છી દેશી કારીગરીનો ઉત્તમ નમૂનો છે. કિલ્લાનું બાંધકામ માત્ર સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જ નહીં, પરંતુ રહેણાંક સુવિધાઓ અને સુંદરતાને ધ્યાનમાં રાખીને પણ કરવામાં આવ્યું હતું.

૪.૧. કિલ્લાની સંરચના અને મજબૂતી

• નિર્માણ સામગ્રી: કિલ્લાનું નિર્માણ મુખ્યત્વે સ્થાનિક કાળા અને પીળા પથ્થરો (sandstone અને basalt) માંથી કરવામાં આવ્યું છે. પથ્થરોને જોડવા માટે ચૂનાના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે તે સમયની બાંધકામ શૈલીની વિશેષતા હતી.
• દ્વિસ્તરીય દિવાલો: કિલ્લાની સુરક્ષા માટે તેને ડબલ દિવાલોથી સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યો હતો. બહારની દિવાલ જાડી અને ઊંચી હતી, જેમાં દુશ્મનો પર નજર રાખવા અને હુમલો કરવા માટે છિદ્રો (કિલ્લાના કાંગરા) રાખવામાં આવ્યા હતા.

૪.૨. મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર અને બુરજો (Bastions)

• ભવ્ય દરવાજા: કિલ્લામાં પ્રવેશવા માટે વિશાળ અને મજબૂત લાકડાના દરવાજા હતા, જેના પર લોખંડના મોટા ખીલા જડવામાં આવ્યા હતા. આ ખીલાઓ હાથીઓ દ્વારા થતા આક્રમણથી દરવાજાને બચાવવા માટે લગાવવામાં આવતા હતા.
• ગોળાકાર બુરજો: કિલ્લાની ચારે દિશામાં વિશાળ ગોળાકાર બુરજો (Watchtowers) બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ બુરજો પરથી સૈનિકો તોપ અને તીરંદાજી દ્વારા દુશ્મનોને દૂરથી જ નિશાન બનાવી શકતા હતા.

૪.૩. મહેલો અને આંતરિક ઇમારતો

કિલ્લાની અંદરનો ભાગ રાજાઓ અને તેમના પરિવારના રહેઠાણ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો.

• દરબાર ગઢ: કિલ્લાની મધ્યમાં દરબાર ગઢ આવેલો હતો, જ્યાં રાજા પોતાનો દરબાર ભરતા અને ન્યાય તોળતા.
• ઝરૂખા અને નકશીકામ: મહેલની બારીઓ અને ઝરૂખાઓમાં લાકડા અને પથ્થરનું અત્યંત બારીક નકશીકામ કરવામાં આવ્યું હતું. કચ્છી કલાકારોની છાપ આ ઝરૂખાઓની ડીઝાઈનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• રાણી વાસ (જનાનાખાના): રાણીઓ અને રાજપરિવારની સ્ત્રીઓ માટે એક અલગ સુરક્ષિત વિસ્તાર હતો, જેમાં હવા-ઉજાસ માટે વિશેષ વ્યવસ્થા હતી.

૪.૪. મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થાનો

કોઈપણ રાજપૂત કિલ્લાની જેમ રોહા કિલ્લામાં પણ આસ્થાના પ્રતિક સમુ મંદિરો હતા.

• શિવ મંદિર: કિલ્લાની અંદર ભગવાન શિવનું એક પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે, જ્યાં રાજપરિવાર દરરોજ પૂજા અર્ચના કરતો હતો.
• સુમરીઓનાં સ્મારક: ૧૨૦ સુમરી કન્યાઓની યાદમાં બનાવેલી ડેરીઓ/પાળિયાઓ અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ અને આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.

૪.૫. જળ સંચય સિસ્ટમ (Water Harvesting)

કચ્છ જેવો સૂકો પ્રદેશ હોવાથી પાણીની વ્યવસ્થા એ કોઈપણ કિલ્લા માટે સૌથી મોટો પડકાર હતો.

• રોહા કિલ્લામાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે ભૂગર્ભ ટાંકાઓ (Underground Tanks) બનાવવામાં આવ્યા હતા.
• આ ઉપરાંત, ટેકરીના ઢાળનો ઉપયોગ કરીને પાણી એકઠું થાય તેવી વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી હતી, જેથી દુશ્મનો કિલ્લાને ઘેરી લે તો પણ મહિનાઓ સુધી પાણીની અછત ન સર્જાય.

૫. સાહિત્ય અને કલામાં રોહા ફોર્ટ: કવિ કલાપીનું જોડાણ

રોહા કિલ્લાની સુંદરતા અને અહીંની શાંતિ માત્ર ઇતિહાસકારોને જ નહીં, પરંતુ સાહિત્યકારોને પણ આકર્ષતી રહી છે. ગુજરાતના પ્રખ્યાત રાજવી કવિ કવિ કલાપી (સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ) રોહા સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.

• કવિ કલાપી જ્યારે કચ્છની મુલાકાતે આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે રોહાની ટેકરીઓ અને આ કિલ્લામાં પોતાનો સમય પસાર કર્યો હતો.
• અહીંના શાંત અને રમણીય વાતાવરણે તેમને એટલા પ્રભાવિત કર્યા કે તેમણે રોહાની ટેકરીઓ પર બેસીને પોતાની પ્રખ્યાત કવિતાઓ રચી હોવાનું મનાય છે.
• રોહાનું નામ ગુજરાતી સાહિત્યમાં કલાપીના નામ સાથે જોડાઈને અમર થઈ ગયું છે. કિલ્લાની અંદર આજે પણ એ જગ્યા દર્શાવવામાં આવે છે જ્યાં બેસીને કવિ કલાપી સાહિત્ય સર્જન કરતા હતા.

૬. રોહા કિલ્લાનું વર્તમાન સ્વરૂપ (Current Status)

સમયનું ચક્ર અને કુદરતી આપત્તિઓએ રોહા કિલ્લાને ઘણું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.

• ૨૦૦૧ નો ભૂકંપ: ૨૦૦૧ માં કચ્છમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપને કારણે આ ઐતિહાસિક કિલ્લાને ભારે નુકસાન થયું હતું. કિલ્લાની ઘણી દિવાલો, બુરજો અને મહેલના ભાગો ધરાશાયી થઈ ગયા હતા.
• હાલની પરિસ્થિતિ: આજે આ કિલ્લો ખંડેર અવસ્થામાં છે, તેમ છતાં તેના અવશેષો જોઈને તેની ભૂતકાળની ભવ્યતાનો અંદાજ લગાવી શકાય છે. આજે પણ ઘણા ઇતિહાસપ્રેમીઓ અને પ્રવાસીઓ આ ખંડેરોમાં કચ્છના ગૌરવશાળી ઇતિહાસને શોધવા આવે છે.
• જાળવણીની જરૂરિયાત: સરકાર અને પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા આ કિલ્લાના સમારકામ અને જાળવણી માટે પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે, પરંતુ સ્થાનિક લોકોની પણ માંગ છે કે સુમરી રોહાને એક પ્રવાસન સ્થળ અને હેરિટેજ સાઈટ તરીકે યોગ્ય રીતે વિકસાવવામાં આવે.

૭. પ્રવાસન: રોહા ફોર્ટની મુલાકાત કેવી રીતે લેવી?

જો તમે કચ્છના પ્રવાસે જઈ રહ્યા છો, તો રોહા ફોર્ટની મુલાકાત તમારા પ્રવાસને એક અલગ જ ઐતિહાસિક પરિમાણ આપશે.

મુલાકાત લેવા માટેની ઉપયોગી માહિતી:

• કેવી રીતે પહોંચવું: ભુજથી નખત્રાણા થઈને ખાનગી વાહન કે બસ દ્વારા સરળતાથી રોહા પહોંચી શકાય છે. ભુજથી આશરે ૧ કલાકનો રસ્તો છે.
• મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: કચ્છમાં ગરમીનું પ્રમાણ વધુ રહેતું હોવાથી, ઓક્ટોબરથી માર્ચ મહિના વચ્ચે (શિયાળાની ઋતુમાં) રોહા કિલ્લાની મુલાકાત લેવી સૌથી હિતાવહ છે. વહેલી સવારે અથવા સાંજના સમયે અહીંથી સૂર્યાસ્તનો નજારો ખૂબ જ અદભુત દેખાય છે.
• સાથે શું રાખવું: ટેકરી પર ચડવાનું હોવાથી આરામદાયક ફૂટવેર પહેરવા અને સાથે પૂરતું પીવાનું પાણી રાખવું જરૂરી છે.
• નજીકના આકર્ષણો: રોહા ફોર્ટની મુલાકાત સાથે પ્રવાસીઓ નજીકમાં આવેલા માતાના મઢ (આશાપુરા માતાજીનું મંદિર), નારાયણ સરોવર, અને છારી-ઢંડ વેટલેન્ડની મુલાકાત પણ લઈ શકે છે.

૮. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

રોહા ફોર્ટ અથવા “સુમરી રોહા” એ માત્ર પથ્થરની દીવાલોથી બનેલો એક સામાન્ય કિલ્લો નથી. તે સિંધથી આવેલી સુમરા રાજપૂત કન્યાઓના આત્મસન્માન, જામ અબડાની શરણાગત વત્સલતા, અને કચ્છના અદભુત સ્થાપત્યનું એક જીવંત સ્મારક છે. કવિ કલાપીના કાવ્યોમાં ગુંજતી રોહાની શાંતિ આજે પણ કિલ્લાના ખંડેરોમાં અનુભવી શકાય છે.

આપણી વર્તમાન અને ભવિષ્યની પેઢીને ત્યાગ, શૌર્ય અને સ્થાપત્યની આ અદભુત વિરાસતથી પરિચિત કરાવવા માટે રોહા ફોર્ટની જાળવણી અને તેનું મહત્વ સમજવું અત્યંત જરૂરી છે. કચ્છની ધરતી પર ઊભેલો આ કિલ્લો યુગો સુધી સુમરીઓના બલિદાનની ગવાહી આપતો રહેશે.