ભદ્રનો કિલ્લો (અમદાવાદ): અહેમદશાહથી લઈને મરાઠા શાસન અને આઝાદી સુધીનો સાક્ષી.
અમદાવાદ શહેરની મધ્યમાં અડીખમ ઊભેલો ભદ્રનો કિલ્લો માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોની કોઈ સામાન્ય ઈમારત નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના છ સદીઓના ઉતાર-ચઢાવ અને બદલાતા સામ્રાજ્યોનો જીવંત સાક્ષી છે. ૧૪૧૧માં સુલતાન અહમદશાહ દ્વારા સ્થાપિત આ કિલ્લો એ જ જગ્યા છે જ્યાંથી આજના આધુનિક અમદાવાદ શહેરનો જન્મ થયો હતો. ગુજરાત સલ્તનતના સુવર્ણકાળથી લઈને મુઘલ બાદશાહોના દબદબા, મરાઠાઓની ભક્તિ અને વહીવટ, બ્રિટિશરોની ગુલામી અને અંતે ભારતની આઝાદીના સંગ્રામ સુધી, ભદ્રના કિલ્લાએ ઈતિહાસના દરેક પાનાને પોતાની દીવાલોમાં સાચવી રાખ્યા છે.
૧. સ્થાપના અને શરૂઆતનો ઇતિહાસ: એક નવા શહેરનો ઉદય
૧૫મી સદીની શરૂઆતમાં ગુજરાત પર મુઝફ્ફરી વંશનું શાસન હતું. સુલતાન અહમદશાહે જ્યારે પોતાની રાજધાની પાટણથી બદલવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે તેમણે સાબરમતી નદીના કિનારે આસાવલની નજીક એક નવી રાજધાની વસાવવાનો નિર્ણય લીધો.
ઇસ્લામિક માન્યતાઓ અને જ્યોતિષીઓની સલાહ મુજબ, ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૧૪૧૧ ના રોજ આ કિલ્લાનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિલ્લાનું નામ ‘ભદ્ર’ કેમ પડ્યું તેના વિશે બે મુખ્ય માન્યતાઓ છે:
- પાટણનું સ્મરણ: રાજપૂત કાળમાં અણહિલવાડ પાટણમાં ભદ્ર નામનો કિલ્લો હતો. સુલતાન અહમદશાહ જ્યારે પાટણથી આવ્યા ત્યારે તેમણે જૂની રાજધાનીની યાદમાં આ નવા કિલ્લાનું નામ પણ ‘ભદ્રનો કિલ્લો’ રાખ્યું.
- ભદ્રકાળી માતા: બીજી માન્યતા એવી છે કે આ વિસ્તારમાં પહેલેથી જ દેવી ભદ્રકાળીનું એક પ્રાચીન સ્થાનક હતું, જેના પરથી આ નામ પડ્યું. (જોકે મરાઠા કાળમાં અહીં ભદ્રકાળી માતાના મંદિરની વિધિવત સ્થાપના થઈ હતી).
કિલ્લાના નિર્માણ સાથે એક પ્રચલિત લોકવાયકા સંત માણેકનાથની જોડાયેલી છે. એવું કહેવાય છે કે સંત માણેકનાથ દિવસે ગોદડી વણતા અને રાત્રે તેને ઉકેલી નાખતા, જેના કારણે કિલ્લાની દીવાલો દિવસે ચણાતી અને રાત્રે પડી જતી. અંતે સુલતાને સંતની માફી માંગી અને તેમના માનમાં કિલ્લાના એક બુર્જનું નામ માણેક બુર્જ રાખ્યું, જે આજે પણ એલિસબ્રિજ પાસે હયાત છે.
૨. કિલ્લાનું સ્થાપત્ય અને શાહી રચના
ભદ્રનો કિલ્લો એક સમયે ૪૩ એકરમાં ફેલાયેલો એક વિશાળ અને અત્યંત સુરક્ષિત ગઢ હતો. તેની દીવાલો ખૂબ જાડી હતી અને તેમાં ૧૪ જેટલા મોટા બુરજ અને ૮ દરવાજાઓ હતા. કિલ્લાની અંદર શાહી મહેલો, બગીચાઓ, મસ્જિદો અને શસ્ત્રાગાર આવેલા હતા.
કિલ્લાની મુખ્ય વિશેષતાઓમાં નીચેની બાબતો સામેલ હતી:
- શાહી મેદાન (Maidan-e-Shahi): કિલ્લાની બરાબર સામે એક વિશાળ ખુલ્લું મેદાન હતું, જેને ‘મેદાન-એ-શાહી’ કહેવાતું. અહીં પોલોની રમતો, હાથીઓની લડાઈઓ અને લશ્કરી પરેડ યોજાતી હતી.
- તીન દરવાજા: કિલ્લાની પૂર્વ દિશામાં થોડે દૂર તીન દરવાજા આવેલા છે. આ દરવાજા કિલ્લાના અને શાહી મેદાનના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તરીકે કામ કરતા હતા. સુલતાનો અહીં બેસીને મેદાનમાં થતા ઉત્સવો જોતા હતા.
૩. મુઘલ સામ્રાજ્યનો પડછાયો અને આઝમ ખાનની સરાઈ
૧૫૭૩માં મુઘલ બાદશાહ અકબરે ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું અને સલ્તનતનો અંત આવ્યો. મુઘલ કાળ દરમિયાન ભદ્રનો કિલ્લો ગુજરાતના સુબાઓ (ગવર્નરો) નું નિવાસસ્થાન બની ગયો.
૧૬૧૭માં મુઘલ બાદશાહ જહાંગીર અમદાવાદ આવ્યો અને આ જ કિલ્લામાં રોકાયો હતો. જોકે, અમદાવાદની ધૂળ અને ગરમીથી કંટાળીને તેણે આ શહેરને ‘ગર્દાબાદ’ (ધૂળનું શહેર) અને ‘જહન્નમાબાદ’ (નરકનું શહેર) જેવા નામો આપ્યા હતા. બાદશાહ શાહજહાં પણ તેના યુવરાજકાળમાં ભદ્રના કિલ્લામાં રોકાયો હતો અને તેણે શાહીબાગનો મહેલ બનાવડાવ્યો હતો.
મુઘલ કાળની સૌથી મોટી ભેટ આઝમ ખાનનો મહેલ (સરાઈ) છે. ૧૬૩૭માં ગુજરાતના મુઘલ ગવર્નર આઝમ ખાને ભદ્રના કિલ્લાની અંદર એક વિશાળ ઈમારતનું નિર્માણ કરાવ્યું, જે ‘આઝમ ખાનની સરાઈ’ તરીકે ઓળખાય છે. આ ઈમારત પ્રવાસીઓ અને વેપારીઓ માટે આરામગૃહ તરીકે બનાવવામાં આવી હતી, પરંતુ બાદમાં તેનો ઉપયોગ કચેરીઓ અને જેલ તરીકે પણ થયો.
૪. મરાઠા શાસન અને ભદ્રકાળી માતાનું મંદિર
૧૮મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં મુઘલ સત્તા નબળી પડતા મરાઠાઓએ ગુજરાત પર પોતાની પકડ મજબૂત કરી. ૧૭૫૮માં અમદાવાદ પર મરાઠાઓ (પેશ્વા અને ગાયકવાડ) નું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ આવી ગયું. ભદ્રનો કિલ્લો હવે મરાઠા સુબાઓનું કેન્દ્ર બન્યો.
મરાઠા કાળ દરમિયાન ભદ્રના કિલ્લામાં સૌથી મોટો સાંસ્કૃતિક બદલાવ આવ્યો. મરાઠાઓ દેવીના પરમ ભક્ત હતા. તેમણે આઝમ ખાનની સરાઈના એક ભાગમાં (અથવા કિલ્લાના એક ઓરડામાં) દેવી ભદ્રકાળીની મૂર્તિની સ્થાપના કરી.
ભદ્રકાળી માતાનું મંદિર, ભદ્ર કિલ્લો. Source: Pilgrim Data
આજે પણ ભદ્રકાળી માતાનું મંદિર અમદાવાદના સૌથી જાગૃત અને પવિત્ર મંદિરોમાં સ્થાન ધરાવે છે. નવરાત્રી અને દિવાળીના સમયે અહીં હજારો ભક્તોની ભીડ જામે છે. મરાઠા શાસકોએ કિલ્લાની અંદર ગણપતિનું મંદિર પણ સ્થાપિત કર્યું હતું.
૫. બ્રિટિશ રાજ: કિલ્લામાંથી જેલ અને ક્લોક ટાવરનો ઉમેરો
૧૮૧૭માં ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધ પછી, અમદાવાદનો વહીવટ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના હાથમાં આવ્યો. અંગ્રેજોએ ભદ્રના કિલ્લાનો ઉપયોગ લશ્કરી છાવણી અને વહીવટી કચેરીઓ માટે શરૂ કર્યો.
અંગ્રેજોના સમયમાં કિલ્લામાં કેટલાક નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા:
- જેલ અને ફાંસીઘર: આઝમ ખાનની સરાઈનો ઉપયોગ અંગ્રેજોએ જેલ તરીકે શરૂ કર્યો. ભારતના ઘણા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને અહીં કેદ રાખવામાં આવ્યા હતા.
- ભદ્રનો ટાવર (Clock Tower): ૧૮૪૯માં બ્રિટિશરોએ કિલ્લાની મુખ્ય ઈમારત પર એક ઊંચો ટાવર બનાવ્યો અને તેમાં લંડનથી મંગાવેલી એક મોટી ઘડિયાળ (ટાવર ક્લોક) ગોઠવી. આ ઘડિયાળ રાત્રે પ્રકાશિત થતી હતી અને તેનો અવાજ છેક આશ્રમ રોડ સુધી સંભળાતો હતો. આ ઘડિયાળ પાછળથી ભદ્રના કિલ્લાની ઓળખ બની ગઈ.
૬. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો સાક્ષી
૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં જ્યારે ભારતમાં આઝાદીનું આંદોલન વેગ પકડી રહ્યું હતું, ત્યારે ભદ્રનો કિલ્લો અને તેની આગળ આવેલો ભદ્ર પ્લાઝા (મેદાન) ક્રાંતિનું કેન્દ્ર બન્યા હતા.
ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં જ્યારે પણ વિદેશી કાપડની હોળી કરવાની હોય કે કોઈ મોટી જાહેર સભા યોજવાની હોય, ત્યારે ભદ્રના મેદાનમાં જ હજારો અમદાવાદીઓ એકઠા થતા હતા. આ જ કિલ્લાની જેલમાં અંગ્રેજો સામે બળવો કરનારા અનેક અજ્ઞાત અને જ્ઞાત ક્રાંતિકારીઓએ યાતનાઓ સહન કરી છે. ૧૯૪૭માં જ્યારે ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે ભદ્રના કિલ્લા પર પહેલીવાર તિરંગો લહેરાવવામાં આવ્યો હતો.
૭. આઝાદી પછીનો ભદ્રનો કિલ્લો અને વર્તમાન સ્થિતિ
આઝાદી પછી, ભદ્રના કિલ્લાનો ઉપયોગ સરકારી કચેરીઓ, પોસ્ટ ઓફિસ અને સિવિલ કોર્ટ માટે થવા લાગ્યો. વર્ષો જતાં, કિલ્લાની અસલી ચમક ઝાંખી પડવા લાગી અને આસપાસ દબાણો વધવા લાગ્યા.
જોકે, ૧૯૯૨માં પુરાતત્વ વિભાગ (ASI) દ્વારા તેને રાષ્ટ્રીય મહત્વનું સ્મારક જાહેર કરવામાં આવ્યું. ૨૦૧૪માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) અને ભારત સરકારના પુરાતત્વ વિભાગના સંયુક્ત પ્રયાસોથી ‘ભદ્ર પ્લાઝા રિડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ’ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત કિલ્લાની દીવાલોનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું, ટાવર ક્લોકને ફરીથી કાર્યરત કરવામાં આવી, અને ભદ્રથી તીન દરવાજા સુધીના માર્ગને ‘નો વ્હિકલ ઝોન’ (No Vehicle Zone) બનાવીને રાહદારીઓ માટે ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો.
નિષ્કર્ષ:
આજે, ભદ્રનો કિલ્લો માત્ર એક સ્મારક નથી, પરંતુ તે અમદાવાદના ધબકતા હૃદય સમાન છે. એક તરફ ભદ્રકાળી માતાના મંદિરમાં વાગતી ઝાલર છે, તો બીજી તરફ બહાર ફૂટપાથ પર થતો બજારનો શોરબકોર છે. અહમદશાહથી લઈને આજના આધુનિક અમદાવાદી સુધી, આ કિલ્લાએ પેઢીઓને બદલાતી જોઈ છે. જો તમે અમદાવાદને ખરા અર્થમાં સમજવા માંગતા હો, તો ભદ્રના કિલ્લાની મુલાકાત લીધા વિના તે શક્ય નથી.
