ભવનાથનો મેળો: ગિરનારની તળેટીમાં નાગા સાધુઓનું સંમેલન.
ભારત એ મેળાઓ અને ઉત્સવોનો દેશ છે. અહીંનો દરેક મેળો પોતાની અંદર એક અનેરો ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિક રહસ્યો સમાવીને બેઠો છે. ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ઐતિહાસિક શહેર જૂનાગઢમાં, ગિરનાર પર્વતની ગોદમાં દર વર્ષે મહાશિવરાત્રીના પાવન અવસરે ભરાતો “ભવનાથનો મેળો” એ માત્ર એક મેળો નથી, પરંતુ તે આસ્થા, રહસ્ય અને શિવભક્તિનું એક જીવંત મહાકાવ્ય છે. આ મેળો ખાસ કરીને નાગા સાધુઓ ના વિશાળ સંમેલન, તેમની રહસ્યમય જીવનશૈલી અને મૃગી કુંડમાં તેમના શાહી સ્નાન માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે.
આ લેખમાં આપણે ભવનાથના મેળાના ઇતિહાસ, નાગા સાધુઓની દુનિયા, અખાડાઓની પરંપરા, મેળાનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને તેમાં વહેતી આસ્થાની ગંગા વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
૧. ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
જૂનાગઢ શહેરની સીમમાં જ્યાં ગિરનાર પર્વતની શરૂઆત થાય છે, તેને ‘તળેટી’ કહેવામાં આવે છે. આ તળેટી વિસ્તારમાં પૌરાણિક ભવનાથ મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર જ ભવનાથના મેળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
ગિરનાર: દેવોનો વાસ
ગિરનારને હિન્દુ અને જૈન ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર ગિરનાર એ હિમાલય કરતાં પણ જૂનો પર્વત છે. અહીં ૩૩ કરોડ દેવી-દેવતાઓનો વાસ હોવાની માન્યતા છે. ગિરનારની ગુફાઓમાં હજારો વર્ષોથી અનેક ઋષિ-મુનિઓ, સિદ્ધ પુરુષો અને નાથ સંપ્રદાયના યોગીઓ તપસ્યા કરતા આવ્યા છે. ગુરુ દત્તાત્રેય, ગોપીચંદ, ભર્તૃહરિ અને અશ્વત્થામા જેવા અમર આત્માઓ આજે પણ ગિરનારમાં અદ્રશ્ય રૂપે વિચરે છે તેવી દ્રઢ લોકમાન્યતા છે.
ભવનાથ મંદિરનો ઇતિહાસ
ભવનાથ મહાદેવના મંદિરના ઉદ્ભવ વિશે કોઈ ચોક્કસ ઐતિહાસિક પુરાવા નથી, પરંતુ તેની પ્રાચીનતા નિર્વિવાદ છે. કહેવાય છે કે જ્યારે શિવ અને પાર્વતી આકાશમાર્ગે પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના દિવ્ય આભૂષણો આ સ્થળે પડ્યા હતા, જેના કારણે અહીં શિવલિંગની સ્થાપના થઈ. બીજી એક કથા મુજબ, શિવલિંગ સ્વયંભૂ પ્રગટ થયું છે. આ મંદિરમાં શિવરાત્રીના દિવસે દર્શનનો અનેરો મહિમા છે.
૨. મહાશિવરાત્રી અને મેળાનો પ્રારંભ
ભવનાથનો મેળો હિન્દુ પંચાંગ મુજબ મહા વદ નોમ થી શરૂ થાય છે અને મહા વદ ચૌદશ (મહાશિવરાત્રી) ના દિવસે તેની ચરમસીમા પર પહોંચે છે. પાંચ દિવસ સુધી ચાલતો આ મેળો રાત-દિવસ સતત ધમધમતો રહે છે.
- ધ્વજારોહણ: મેળાની સત્તાવાર શરૂઆત ભવનાથ મહાદેવના મંદિર પર ધર્મદંડા (ધ્વજા) ચઢાવવાની વિધિ સાથે થાય છે. આ સમયે સાધુ-સંતો અને હજારો ભાવિકોની ઉપસ્થિતિમાં વેદમંત્રોના શંખનાદ અને ‘હર હર મહાદેવ’ ના જયઘોષ સાથે ધ્વજારોહણ કરવામાં આવે છે.
- મેળાનું વાતાવરણ: મેળાના પાંચ દિવસ દરમિયાન સમગ્ર તળેટી વિસ્તાર શિવમય બની જાય છે. ચારેબાજુ ભજન-કીર્તન, શંખનો નાદ, ડમરુનો અવાજ અને ધૂણાની ભસ્મની સુગંધ ફેલાયેલી હોય છે. લાખોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે.
૩. નાગા સાધુઓ: એક રહસ્યમય અને કઠોર જીવન
ભવનાથના મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ નાગા સાધુઓ છે. સામાન્ય દિવસોમાં જે સાધુઓ હિમાલયની ગુફાઓમાં કે ગંગાના કિનારે અદ્રશ્ય રહીને કઠોર તપસ્યા કરે છે, તેઓ માત્ર કુંભ મેળો અને ભવનાથના મેળા જેવા ખાસ પ્રસંગોએ જ જનતા સમક્ષ આવે છે.
નાગા સાધુ એટલે શું?
‘નાગા’ શબ્દનો અર્થ નગ્ન અથવા વસ્ત્રહીન થાય છે. આ સાધુઓ સમાજની મોહ-માયા, સંબંધો અને ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે. તેઓ દિગંબર અવસ્થામાં રહે છે, એટલે કે આકાશ જ તેમનું વસ્ત્ર છે. શરીર પર માત્ર રાખ (ભસ્મ) લગાવવી અને લાંબી જટા રાખવી એ તેમની ઓળખ છે.
દીક્ષા અને પ્રશિક્ષણ
નાગા સાધુ બનવાની પ્રક્રિયા અત્યંત કઠિન અને આકરી હોય છે:
- ત્યાગ: વ્યક્તિએ પોતાના પરિવાર અને પૂર્વ જીવનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો પડે છે.
- પિંડદાન: દીક્ષા લેતા પહેલા સાધુએ પોતાનું જ શ્રાદ્ધ (પિંડદાન) કરવું પડે છે, જે દર્શાવે છે કે દુન્યવી દ્રષ્ટિએ તે હવે મૃત છે અને તેનું નવું આધ્યાત્મિક જીવન શરૂ થયું છે.
- કઠોર બ્રહ્મચર્ય અને તપ: વર્ષો સુધી ગુરુની સેવામાં રહીને કઠોર નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે.
- ભસ્મ અને ધૂણી: તેઓ હંમેશા ધૂણી ધખાવીને બેસે છે. આ ધૂણીની રાખ જ તેમનું શૃંગાર છે. ભસ્મ તેમને પ્રકૃતિની ઋતુઓ (કરાળ ઠંડી કે ગરમી) અને જીવજંતુઓથી રક્ષણ આપે છે.
ભવનાથમાં તેમનું આગમન
મહાશિવરાત્રીના અઠવાડિયા પહેલાથી જ દેશભરમાંથી નાગા સાધુઓ ભવનાથ પહોંચવા લાગે છે. તેઓ તળેટીમાં પોતાના અખાડાની જગ્યાએ તંબુ (રાવટીઓ) બાંધીને ધૂણી લગાવે છે. મેળામાં આવતા દર્શનાર્થીઓ આ સાધુઓના દર્શન કરવા, તેમના આશીર્વાદ લેવા અને તેમના ધૂણાની પ્રસાદી (ભસ્મ) લેવા પડાપડી કરે છે.
૪. અખાડાઓની પરંપરા અને વ્યવસ્થા
નાગા સાધુઓ અસંગઠિત નથી હોતા. તેઓ ‘અખાડા’ નામની એક ચોક્કસ સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા હેઠળ કાર્ય કરે છે. આદિ શંકરાચાર્યએ સનાતન ધર્મની રક્ષા માટે ૮મી સદીમાં અખાડાઓની સ્થાપના કરી હતી. અખાડા એ સાધુઓનું લશ્કર ગણાય છે, જેમાં ધાર્મિક શિક્ષણની સાથે શસ્ત્રવિદ્યા પણ શીખવવામાં આવતી હતી.
ભવનાથના મેળામાં મુખ્યત્વે ત્રણ અખાડાઓનું વર્ચસ્વ જોવા મળે છે:
- શ્રી પંચ દશનામ જૂના અખાડો: આ સૌથી મોટો અને સૌથી જૂનો અખાડો છે. ભવનાથના મેળામાં જૂના અખાડાના સાધુઓની સંખ્યા સૌથી વધુ હોય છે.
- શ્રી આહ્વાન અખાડો: આ અખાડાના સાધુઓ પણ મોટી સંખ્યામાં હાજરી આપે છે.
- શ્રી નિરંજની અખાડો: આ અખાડાના સંતો પોતાના જ્ઞાન અને તપ માટે જાણીતા છે.
દરેક અખાડાના પોતાના મહામંડલેશ્વર, શ્રીમહંત અને કોતવાલ હોય છે. મેળાની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા, રવેડીનો ક્રમ અને અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ આ અખાડાઓના પદાધિકારીઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
૫. રવેડી: સાધુઓની શાહી અને અલૌકિક સવારી
મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ ભવનાથના મેળાનું સૌથી રોમાંચક અને દિવ્ય દ્રશ્ય જોવા મળે છે – રવેડી (શાહી સરઘસ).
રવેડીની શરૂઆત
રાત્રે ૯ વાગ્યાની આસપાસ અખાડાઓમાંથી રવેડી નીકળવાની શરૂઆત થાય છે. સૌથી આગળ ધર્મદંડ અને અખાડાની ધ્વજા હોય છે. ત્યારબાદ હાથી, ઘોડા અને પાલખીઓમાં બિરાજમાન મહામંડલેશ્વરો અને સાધુ-સંતો નીકળે છે. તેમની પાછળ હજારોની સંખ્યામાં નાગા સાધુઓ પદયાત્રા કરે છે.
હર્ષોલ્લાસ અને શસ્ત્ર પ્રદર્શન
- રવેડીનું વાતાવરણ અદભુત ઊર્જાથી ભરેલું હોય છે. સાધુઓ ‘હર હર મહાદેવ’, ‘જય ગિરનારી’ અને ‘બમ બમ ભોલે’ ના ગગનભેદી નારા લગાવે છે.
- આ સમયે નાગા સાધુઓ પોતાની યુદ્ધ કળાનું પ્રદર્શન કરે છે. તલવારબાજી, લાઠી દાવ, ભાલા ફેંકવા અને આગ સાથેના કરતબો જોઈને દર્શકો મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે.
- શરીર પર રાખ લગાવેલી, હાથમાં ત્રિશૂળ અને ડમરુ ધારણ કરેલા, આંખોમાં આધ્યાત્મિક તેજ ધરાવતા આ સાધુઓને રાત્રિના અંધકારમાં મશાલના અજવાળે જોવા એ એક અવિસ્મરણીય લહાવો છે.
૬. મૃગી કુંડમાં શાહી સ્નાન: મેળાની ચરમસીમા
રવેડી ફરતી ફરતી મધ્યરાત્રિએ (બરાબર ૧૨ વાગ્યે) ભવનાથ મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા મૃગી કુંડ પાસે પહોંચે છે. આ કુંડ મેળાનું સૌથી પવિત્ર સ્થળ છે.
મૃગી કુંડની પૌરાણિક કથા
કહેવાય છે કે પ્રાચીન કાળમાં એક હરણ (મૃગી) નો શિકાર થતો હતો, ત્યારે તે જીવ બચાવવા આ કુંડમાં કૂદી પડ્યું. કુંડના પવિત્ર જળના પ્રભાવથી તે હરણને ત્યાં જ મુક્તિ મળી ગઈ અને તે શિવલોક પામ્યું. ત્યારથી આ કુંડનું નામ ‘મૃગી કુંડ’ પડ્યું.
શાહી સ્નાન અને અદ્રશ્ય થવાનું રહસ્ય
મહાશિવરાત્રીના બરાબર ૧૨ વાગ્યે નાગા સાધુઓ ‘હર હર મહાદેવ’ ના નાદ સાથે મૃગી કુંડમાં છલાંગ લગાવે છે. આને શાહી સ્નાન કહેવાય છે. અહીં એક બહુ મોટી અને દ્રઢ લોકમાન્યતા જોડાયેલી છે. એવું મનાય છે કે મૃગી કુંડમાં સ્નાન કરવા માટે પૌરાણિક કાળના સિદ્ધ પુરુષો – અશ્વત્થામા, રાજા ભરથરી (ભર્તૃહરિ) અને ગોપીચંદ પણ અદ્રશ્ય રૂપે આવે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે સેંકડો નાગા સાધુઓ કુંડમાં પડે છે, પરંતુ એવી લોકવાયકા છે કે તેમાંથી કેટલાક સાધુઓ કુંડમાંથી ક્યારેય બહાર આવતા નથી! તેઓ પાણીની અંદર ગુપ્ત રસ્તે ગિરનારની ગુફાઓમાં ચાલ્યા જાય છે. આ રહસ્ય આજદિન સુધી અકબંધ છે અને તે મેળાના રોમાંચમાં બમણો વધારો કરે છે.
૭. સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક મહાકુંભ
ભવનાથનો મેળો માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ એક વિશાળ સાંસ્કૃતિક મહોત્સવ પણ છે. સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિ અને મહેમાનગતિનું સાચું દર્શન આ મેળામાં થાય છે.
સંતવાણી અને ભજન-કિર્તન
મેળાની રાતો ક્યારેય સૂતી નથી. તળેટી વિસ્તારમાં ઠેર-ઠેર ઉભા કરાયેલા મંડપો અને આશ્રમોમાં ‘સંતવાણી’ (ભજન કાર્યક્રમો) નું આયોજન થાય છે. ગુજરાતના પ્રખ્યાત લોકગાયકો, ભજનીકો અને કલાકારો અહીં પોતાની કળા પીરસે છે. ભજન, દુહા, છંદ અને શિવ સ્તુતિના સૂરો આખી રાત ગુંજતા રહે છે. ગોરખનાથ, કબીર, મીરાંબાઈ અને નરસિંહ મહેતાના ભજનો સાંભળવા શ્રોતાઓ મંત્રમુગ્ધ બનીને બેસી રહે છે.
ભોજન અને અન્નક્ષેત્રો (ભંડારા)
“ભૂખ્યાને ભોજન” એ સનાતન ધર્મની પરંપરા છે. ભવનાથના મેળામાં લાખો લોકો આવે છે, પરંતુ કોઈ ભૂખ્યું સૂતું નથી.
- સમગ્ર તળેટીમાં અનેક સેવાભાવી સંસ્થાઓ, જ્ઞાતિ મંડળો અને આશ્રમો દ્વારા ૨૪ કલાક ચાલતા અન્નક્ષેત્રો (ભંડારા) ખોલવામાં આવે છે.
- અહીં ચા, ગાંઠિયા, ફાફડા, જલેબીથી લઈને શુદ્ધ ગુજરાતી થાળી વિનામૂલ્યે પ્રેમપૂર્વક પીરસવામાં આવે છે.
- નાત-જાત કે અમીર-ગરીબના ભેદભાવ વિના પંગતમાં બેસીને પ્રસાદ લેવાની આ પરંપરા સામાજિક સમરસતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
૮. અર્થતંત્ર, વહીવટ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા
સ્થાનિક અર્થતંત્રને વેગ
આ મેળો જૂનાગઢ અને આસપાસના વિસ્તારોના અર્થતંત્ર માટે આશીર્વાદ સમાન છે.
- વેપાર-રોજગાર: મેળામાં હસ્તકલાની વસ્તુઓ, શંખ, છીપલા, રુદ્રાક્ષની માળાઓ, શિવલિંગ, ધાર્મિક પુસ્તકો, રમકડાં અને ખાણીપીણીના અસંખ્ય સ્ટોલ્સ લાગે છે. નાના વેપારીઓ માટે આ આખા વર્ષની કમાણીનો મોટો સ્ત્રોત છે.
- પરિવહન: ઓટો રિક્ષા, બસ અને ખાનગી વાહનચાલકોને સારી એવી રોજગારી મળે છે. હોટેલ્સ અને ધર્મશાળાઓમાં બુકિંગ ફૂલ થઈ જાય છે.
વહીવટી અને પોલીસ વ્યવસ્થા
લાખોની ભીડને સંભાળવી એ કોઈ નાનું કાર્ય નથી. જૂનાગઢ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ વિભાગ મહિનાઓ અગાઉથી તૈયારીઓ શરૂ કરી દે છે.
- ટ્રાફિક નિયમન: શહેરમાં ભારે વાહનોનો પ્રવેશ બંધ કરી દેવાય છે. તળેટી સુધી જવા માટે ખાસ પાર્કિંગ પ્લોટ્સ અને એસ.ટી. બસની સુવિધા ઉભી કરાય છે.
- સુરક્ષા: સમગ્ર મેળા વિસ્તારને સેક્ટર અને ઝોનમાં વહેંચીને ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવે છે. સીસીટીવી કેમેરા, ડ્રોન અને વોચ-ટાવર દ્વારા સતત મોનિટરિંગ થાય છે.
- આરોગ્ય અને સફાઈ: મેડિકલ કેમ્પ, એમ્બ્યુલન્સ અને ફાયર બ્રિગેડની ટીમ ૨૪ કલાક સ્ટેન્ડબાય રહે છે. સફાઈ કામદારો સતત કચરાનો નિકાલ કરી રોગચાળો અટકાવવાની કામગીરી કરે છે.
૯. ભક્તોની આસ્થા અને પરિક્રમાનો સંબંધ
સૌરાષ્ટ્રના લોકો, ખાસ કરીને ખેડૂતો અને માલધારી સમાજ (આહીર, રબારી, ભરવાડ) માટે ભવનાથનો મેળો એ આસ્થાનું પરમ કેન્દ્ર છે.
- પદયાત્રા: અનેક શ્રદ્ધાળુઓ પોતાના ગામથી પગપાળા ચાલીને, માથે પોટલાં ઉપાડીને ભવનાથ પહોંચે છે. ઘણા લોકો માનતા પૂરી કરવા ખુલ્લા પગે પણ આવે છે.
- ગિરનારની લીલી પરિક્રમા સાથેનો સંબંધ: કારતક મહિનામાં થતી ગિરનારની લીલી પરિક્રમા અને ભવનાથનો મેળો એ ગિરનારના બે સૌથી મોટા ઉત્સવો છે. પરિક્રમા એ પ્રકૃતિની પૂજા છે, જ્યારે શિવરાત્રીનો મેળો એ શિવ અને વૈરાગ્યની આરાધના છે.
૧૦. નિષ્કર્ષ
જૂનાગઢનો ભવનાથનો મેળો એ માત્ર એક ધાર્મિક મેળાવડો નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિના ઊંડા મૂળિયાઓનું પ્રતિબિંબ છે. તે દર્શાવે છે કે આધુનિકતાની દોડમાં પણ આ દેશની આધ્યાત્મિક ચેતના કેટલી મજબૂત છે.
નાગા સાધુઓનો વૈરાગ્ય આપણને ભૌતિકવાદની સીમાઓ સમજાવે છે. રવેડી અને મૃગી કુંડનું સ્નાન આપણા મનમાં શ્રદ્ધા અને રહસ્યનું મિશ્રણ ઊભું કરે છે. અન્નક્ષેત્રો અને સંતવાણી સમાજને એક તાંતણે બાંધવાનું કામ કરે છે. ગિરનાર પર્વતની ગરવી છાયામાં, શિવલિંગની સાક્ષીએ અને ભસ્મધારી સાધુઓની ઉપસ્થિતિમાં ઉજવાતો આ મહાશિવરાત્રીનો મેળો માનવીને તેની આંતરિક ચેતના જગાડવાનો સંદેશ આપે છે.
જ્યાં સુધી ગિરનાર અડીખમ ઊભો છે અને જ્યાં સુધી ભવનાથ મહાદેવની ધૂણી ધખે છે, ત્યાં સુધી દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ આ પાવન ભૂમિ પર “હર હર મહાદેવ” ના નાદ સાથે ઉમટી પડતા રહેશે અને આ દિવ્ય મેળાની પરંપરા અનંત કાળ સુધી જીવંત રહેશે. જીવને શિવ સાથે જોડતો આ મેળો ખરા અર્થમાં એક આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક અજાયબી છે.
