નાનજી કાલિદાસ મહેતા: આફ્રિકામાં ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિ અને દાનવીર.
ગુજરાતની ધરતીએ અનેક એવા રત્નોને જન્મ આપ્યો છે જેમણે માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ સાત સમંદર પાર જઈને પણ પોતાની મહેનત, કોઠાસૂઝ અને સાહસથી ઈતિહાસ રચ્યો છે. આ મહાનુભાવોમાં એક ખૂબ જ અદભુત અને પ્રેરણાદાયક નામ છે – શેઠ શ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતા. તેઓ માત્ર એક સફળ ઉદ્યોગપતિ જ નહોતા, પરંતુ એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા, પ્રખર દેશભક્ત, આર્ય સમાજી અને એક એવા દાનવીર હતા જેમણે પોતાના જીવનની કમાણીનો મોટો હિસ્સો સમાજના ઉત્કર્ષ માટે સમર્પિત કરી દીધો.
૧૯મી સદીના અંતમાં અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં આફ્રિકાના અજાણ્યા અને ભયાનક જંગલોમાં જઈને એક વિશાળ ઔદ્યોગિક સામ્રાજ્ય ઊભું કરવું એ કોઈ સામાન્ય વાત નહોતી. નાનજીભાઈની આ સફર શૂન્યમાંથી સર્જનની કથા છે.
૧. પ્રારંભિક જીવન અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ
નાનજી કાલિદાસ મહેતાનો જન્મ ૧૭ નવેમ્બર, ૧૮૮૭ના રોજ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા પોરબંદર નજીકના નાના એવા ગોરાણા ગામમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ એક સામાન્ય લોહાણા પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કાલિદાસ મહેતા હતું. બાળપણથી જ નાનજીભાઈમાં વ્યાપારી બુદ્ધિ અને કંઈક મોટું કરવાની ખેવના જોવા મળતી હતી.
તે સમયે સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ અને આર્થિક ભીંસનો માહોલ હતો. સૌરાષ્ટ્રના ખારવા અને વેપારીઓ વર્ષોથી વહાણવટું ખેડીને આફ્રિકા અને આરબ દેશો સાથે વેપાર કરતા હતા. દરિયાઈ સફરની આ વાતો નાનજીભાઈના બાળમાનસ પર ઊંડી અસર કરતી હતી. તેઓ પણ સાહસ કરવા માંગતા હતા. શિક્ષણની વાત કરીએ તો, તે સમયે ગામડાઓમાં ઔપચારિક શિક્ષણની ખાસ વ્યવસ્થા નહોતી, પરંતુ નાનજીભાઈએ જીવનની પાઠશાળામાંથી જે જ્ઞાન મેળવ્યું તે કોઈ યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી કરતાં પણ મહાન હતું.
૨. આફ્રિકા તરફ પ્રયાણ: ૧૩ વર્ષની ઉંમરે મહાસાગરની સફર
નાનજીભાઈનું સાહસ માત્ર વાતો પૂરતું સીમિત નહોતું. ઈ.સ. ૧૯૦૦ની સાલમાં, જ્યારે તેમની ઉંમર માત્ર ૧૩ વર્ષની હતી, ત્યારે તેમણે આફ્રિકા જવા માટે ઘર છોડ્યું. તે સમયમાં આફ્રિકા જવું એટલે જીવના જોખમે યાત્રા કરવી.
- વહાણની સફર: તેમણે પોરબંદરથી લાકડાના એક સામાન્ય દેશી વહાણ (ધોવ) માં પોતાની સફર શરૂ કરી. આ સફર અત્યંત કઠિન હતી. તોફાની દરિયો, અપૂરતો ખોરાક અને બીમારીઓનો સામનો કરતા કરતા તેઓ પ્રથમ માડાગાસ્કર પહોંચ્યા.
- સંઘર્ષના શરૂઆતના દિવસો: માડાગાસ્કરથી તેઓ પૂર્વ આફ્રિકા ગયા. શરૂઆતમાં તેમણે નાની-મોટી નોકરીઓ કરી. એક દુકાનમાં કામ કર્યું, સ્થાનિક ભાષાઓ શીખી, અને આફ્રિકાના લોકોની જરૂરિયાતો અને તેમના સ્વભાવને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આફ્રિકા તે સમયે “ડાર્ક કોન્ટિનેન્ટ” (અંધારિયો ખંડ) કહેવાતું હતું. ત્યાંના જંગલો, જંગલી પ્રાણીઓ, મેલેરિયા જેવી જીવલેણ બીમારીઓ અને પરિવહનના સાધનોનો સંપૂર્ણ અભાવ હતો. પરંતુ ગુજરાતી લોહીમાં રહેલી ખંત અને ધીરજ નાનજીભાઈનો સૌથી મોટો સહારો બની.
૩. વ્યાપારની શરૂઆત અને ઉદ્યોગ સામ્રાજ્યનો પાયો
થોડા વર્ષોનો અનુભવ મેળવ્યા બાદ, નાનજીભાઈએ યુગાન્ડા (Uganda) માં પોતાનો સ્વતંત્ર વ્યવસાય શરૂ કરવાનું નક્કી કર્યું.
નાના વેપારથી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ સુધી: તેમણે શરૂઆતમાં કપાસ (Cotton) નો વેપાર શરૂ કર્યો. ખેડૂતો પાસેથી કપાસ ખરીદીને તેને પ્રોસેસ કરવાનું કામ તેમણે હાથ ધર્યું. યુગાન્ડાની જમીન અને આબોહવા ખેતી માટે ખૂબ જ અનુકૂળ હતી. નાનજીભાઈની કોઠાસૂઝે તેમને પારખી લીધું કે જો અહી યોગ્ય ટેક્નોલોજી અને મૂડી રોકાણ કરવામાં આવે, તો આ દેશ અઢળક સંપત્તિ પેદા કરી શકે છે.
તેમણે કપાસના જિનિંગ (Ginning) કારખાનાઓ સ્થાપ્યા. ધીમે ધીમે તેમનો વ્યવસાય ફાલ્યો-ફૂલ્યો. પરંતુ નાનજીભાઈ માત્ર એક વેપારી બનીને રહેવા નહોતા માંગતા, તેઓ એક ઉદ્યોગપતિ બનવા માંગતા હતા.
લુગાઝી સુગર એસ્ટેટ (Lugazi Sugar Estate) ની સ્થાપના: વર્ષ ૧૯૨૪માં નાનજીભાઈએ એક અત્યંત સાહસિક નિર્ણય લીધો. તેમણે યુગાન્ડાના ‘લુગાઝી’ વિસ્તારમાં શેરડીનું વાવેતર કરવાનું અને ખાંડનું કારખાનું (Sugar Factory) નાખવાનું નક્કી કર્યું. તે સમયે લુગાઝી એક ગાઢ અને ભયાનક જંગલ હતું.
- જંગલમાંથી મંગલ: તેમણે હજારો એકર જંગલ સાફ કરાવ્યું. તેમાં શેરડીનું વાવેતર કર્યું.
- આધુનિક મશીનરી: બ્રિટન અને ભારતથી આધુનિક મશીનરી મંગાવીને યુગાન્ડાની પ્રથમ સુગર ફેક્ટરી ‘યુગાન્ડા સુગર ફેક્ટરી લિમિટેડ’ ની સ્થાપના કરી.
- રોજગારીનું સર્જન: આ પ્રોજેક્ટથી સ્થાનિક આફ્રિકન લોકોને અનેક રોજગારીની તકો મળી. એટલું જ નહીં, ભારતમાં પણ સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાંથી અનેક લોકોને તેમણે યુગાન્ડા બોલાવ્યા અને રોજગાર આપ્યો.
આ ઉપરાંત તેમણે ચા (Tea), કોફી (Coffee), અને સિસલ (Sisal – એક પ્રકારનો રેસો) ના વિશાળ બગીચાઓ પણ વિકસાવ્યા. તેમણે “મહેતા ગ્રુપ” (Mehta Group) ની સ્થાપના કરી, જે આગળ જતા પૂર્વ આફ્રિકાનું સૌથી મોટું ઔદ્યોગિક ગૃહ બન્યું.
૪. યુગાન્ડાના અર્થતંત્રના શિલ્પી
નાનજીભાઈ મહેતાને માત્ર એક ઉદ્યોગપતિ તરીકે નહીં, પરંતુ યુગાન્ડાના અર્થતંત્રના આધુનિકરણના પિતામહ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
- જ્યારે બ્રિટિશ શાસન હતું, ત્યારે પણ બ્રિટિશ અધિકારીઓ અને યુગાન્ડાના સ્થાનિક રાજા (કબાકા) નાનજીભાઈની સલાહ લેતા હતા.
- તેમણે માત્ર કારખાનાઓ જ નહોતા બનાવ્યા, પરંતુ તેના કામદારો માટે રહેણાંક વસાહતો, શાળાઓ, દવાખાનાઓ અને રસ્તાઓ પણ બનાવ્યા. લુગાઝી શહેર એક રીતે નાનજીભાઈએ જ વસાવેલું નગર છે.
- બ્રિટિશ સરકારે તેમના આ અમૂલ્ય યોગદાનની કદર કરીને તેમને M.B.E. (Member of the Order of the British Empire) નો ખિતાબ એનાયત કર્યો હતો. યુગાન્ડાના શાસકોએ પણ તેમને સર્વોચ્ચ સન્માન આપ્યા હતા.
૫. દાનવીર કર્ણ: શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે અપ્રતિમ યોગદાન
નાનજીભાઈએ આફ્રિકામાં અઢળક સંપત્તિ કમાઈ, પરંતુ તેઓ હંમેશા માનતા કે સંપત્તિ એ ઈશ્વરે આપેલી અમાનત છે અને તેનો ઉપયોગ સમાજના કલ્યાણ માટે થવો જોઈએ. ભારત અને આફ્રિકા બંને જગ્યાએ તેમણે કરોડો રૂપિયાનું દાન કર્યું.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ:
તેઓ આર્ય સમાજના સ્થાપક સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના વિચારોથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા. તેઓ માનતા હતા કે સમાજનો સાચો વિકાસ ત્યારે જ થાય જ્યારે સ્ત્રીઓ શિક્ષિત બને.
- આર્ય કન્યા ગુરુકુળ, પોરબંદર: ૧૯૩૬માં તેમણે પોતાના વતન પોરબંદરમાં ‘આર્ય કન્યા ગુરુકુળ’ ની સ્થાપના કરી. તે સમયમાં દીકરીઓને ભણાવવાનો ચાલ નહોતો. નાનજીભાઈએ કન્યા કેળવણી માટે આ એક અદભુત સંસ્થા બનાવી, જ્યાં શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવતો. આજે પણ આ સંસ્થા હજારો દીકરીઓનું જીવન ઘડી રહી છે.
- મહર્ષિ દયાનંદ વિજ્ઞાન મહાવિદ્યાલય (MD Science College): પોરબંદરમાં વિજ્ઞાન શિક્ષણ માટે તેમણે આ કોલેજની સ્થાપના કરી, જેથી યુવાનો ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી શકે.
- આફ્રિકામાં શિક્ષણ: યુગાન્ડા અને કેન્યામાં ભારતીય અને સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે અનેક શાળાઓ અને નર્સરીઓ તેમણે બનાવી આપી.
આરોગ્ય અને લોકકલ્યાણ:
- પોરબંદરમાં ‘મહારાજા ભાવસિંહજી હોસ્પિટલ’ પાછળ મોટું દાન આપ્યું.
- યુગાન્ડામાં કંપાલા (Kampala) ખાતે ‘આર્ય સમાજ ભવન’, ટાઉન હોલ અને વિશાળ પુસ્તકાલયોના નિર્માણમાં તેમનું મુખ્ય યોગદાન હતું.
- તેમણે જાતિભેદ કે રંગભેદ વિના સ્થાનિક આફ્રિકન લોકોના આરોગ્ય માટે લુગાઝીમાં હોસ્પિટલો ઊભી કરી.
૬. કીર્તિ મંદિર (Kirti Mandir) નું નિર્માણ: ગાંધીજીને અનોખી શ્રદ્ધાંજલિ
નાનજી કાલિદાસ મહેતાના જીવનનું સૌથી ઐતિહાસિક અને રાષ્ટ્રીય કક્ષાનું કોઈ કાર્ય હોય, તો તે છે પોરબંદરમાં ‘કીર્તિ મંદિર’ નું નિર્માણ.
નાનજીભાઈ મહાત્મા ગાંધીના સમકાલીન હતા અને બંને પોરબંદરના જ વતની હતા. નાનજીભાઈના મનમાં ગાંધીજી પ્રત્યે અપાર શ્રદ્ધા હતી. ગાંધીજીના જન્મસ્થળની જાળવણી થાય તે માટે તેમણે એક અદભુત સ્વપ્ન જોયું.
- જ્યારે ગાંધીજીનું ઘર વેચાણમાં હતું, ત્યારે નાનજીભાઈએ તેને પોતાના પૈસે ખરીદી લીધું, જેથી આ પવિત્ર સ્થળ રાષ્ટ્રની સંપત્તિ બની શકે.
- ગાંધીજીના ઘરની બરાબર પાછળ તેમણે પોતાના લાખો રૂપિયાના ખર્ચે એક ભવ્ય સ્મારક ઊભું કર્યું, જેને આપણે ‘કીર્તિ મંદિર’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
- ૧૯૪૭માં કીર્તિ મંદિરનો શિલાન્યાસ દરબાર ગોપાલદાસ દેસાઈના હસ્તે થયો અને ૧૯૫૦માં તેનું ઉદ્ઘાટન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના વરદ હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. આજે આ સ્થળ એક રાષ્ટ્રીય તીર્થસ્થાન છે, જ્યાં દેશ-વિદેશથી લાખો લોકો બાપુને નમન કરવા આવે છે. આ સ્મારક નાનજીભાઈની રાષ્ટ્રભક્તિ અને ગાંધીપ્રેમનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે.
૭. રાષ્ટ્રવાદ અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં યોગદાન
જોકે નાનજીભાઈ આફ્રિકામાં સ્થાયી થયા હતા, પરંતુ તેમનો આત્મા હંમેશા ભારતમાં જ વસતો હતો.
- તેઓ આફ્રિકાના પ્રવાસે આવતા અનેક રાષ્ટ્રીય નેતાઓના યજમાન બનતા હતા.
- જ્યારે ભારતમાં આઝાદીની ચળવળ ચાલતી હતી, ત્યારે તેમણે પડદા પાછળ રહીને આર્થિક રીતે મોટી મદદ કરી હતી.
- આફ્રિકામાં રહેતા ભારતીયો (ડાયસ્પોરા) વચ્ચે એકતા અને ભારતીય સંસ્કૃતિ જળવાઈ રહે તે માટે તેમણે આર્ય સમાજના માધ્યમથી સઘન પ્રયાસો કર્યા. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના વિચારોને આફ્રિકા સુધી પહોંચાડવાનું શ્રેય તેમને જાય છે.
૮. સાહિત્યિક ખેડાણ અને આત્મકથા
નાનજી કાલિદાસ મહેતા માત્ર આર્થિક બાબતોમાં જ નહીં, પરંતુ સાહિત્ય અને લેખનમાં પણ રસ ધરાવતા હતા. તેમણે પોતાના જીવનના સંઘર્ષો અને આફ્રિકાના અનુભવોને આવરી લેતું એક પુસ્તક લખ્યું છે, જેનું નામ છે “મારી આફ્રિકાની સફર” (Dream Half-Expressed). આ પુસ્તક આજે પણ યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે એક ગીતા સમાન છે. તેમાં તેમણે વર્ણવ્યું છે કે કેવી રીતે પ્રામાણિકતા, સખત પરિશ્રમ અને દૈવી શક્તિ પરનો ભરોસો માણસને શૂન્યમાંથી શિખર સુધી લઈ જાય છે.
૯. અંગત મૂલ્યો અને વ્યાપારિક નીતિશાસ્ત્ર (Business Ethics)
નાનજીભાઈની સફળતા પાછળ તેમનું કડક નીતિશાસ્ત્ર હતું.
- પ્રમાણિકતા: તેઓ સ્પષ્ટપણે માનતા હતા કે વેપારમાં ક્યારેય અપ્રમાણિકતા ન હોવી જોઈએ.
- કામદારોનું હિત: તેમના મતે ઉદ્યોગ માત્ર માલિકનો નથી, પણ તેમાં કામ કરતા નાનામાં નાના મજૂરનો છે. લુગાઝીમાં તેમણે ભારતીય અને આફ્રિકન કામદારોને જે સુવિધાઓ આપી હતી તે તે સમયની યુરોપિયન કંપનીઓમાં પણ જોવા મળતી નહોતી.
- સાદગી: કરોડો રૂપિયાના સામ્રાજ્યના માલિક હોવા છતાં, તેમનું જીવન અત્યંત સાદું હતું. તેઓ ખાદી પહેરતા અને ભારતીય સંસ્કૃતિના મૂલ્યોનું ચૂસ્તપણે પાલન કરતા.
૧૦. પારિવારિક વારસો (The Legacy of Mehta Group)
૨૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૬૯ના રોજ પોરબંદર મુકામે ૮૧ વર્ષની વયે નાનજી કાલિદાસ મહેતાએ આ દુનિયામાંથી અંતિમ વિદાય લીધી. પરંતુ તેઓ પોતાની પાછળ એક એવો વારસો મૂકી ગયા જે આજે પણ અડીખમ છે.
- તેમના અવસાન બાદ તેમના પુત્રો અને પૌત્રોએ મહેતા ગ્રુપની ધુરા સંભાળી.
- આજે મહેતા ગ્રુપ (Mehta Group of Industries) એક મલ્ટી-નેશનલ કંપની છે, જે આફ્રિકા, ભારત, કેનેડા અને યુ.એસ.એ. (USA) સહિતના દેશોમાં ફેલાયેલી છે. સિમેન્ટ, સુગર, બિલ્ડીંગ મટીરીયલ્સ અને ફાઇનાન્સ ક્ષેત્રે આ ગ્રુપ મોટું નામ ધરાવે છે.
- નોંધનીય છે કે, ભારતીય સિનેમાના પ્રખ્યાત અભિનેત્રી જુહી ચાવલા (Juhi Chawla) ના પતિ જય મહેતા, એ નાનજી કાલિદાસ મહેતાના જ પૌત્ર છે. આમ, મહેતા પરિવારે આજે પણ ભારત સાથે પોતાનો અતૂટ નાતો જાળવી રાખ્યો છે અને અનેક સેવા કાર્યોમાં આ પરિવાર આજે પણ અગ્રેસર છે.
નિષ્કર્ષ
નાનજી કાલિદાસ મહેતાનું જીવન એ માત્ર એક સફળ ઉદ્યોગપતિની વાર્તા નથી, પણ એક સાચા ‘કર્મયોગી’ ની ગાથા છે. ૧૩ વર્ષનો એક નાનકડો બાળક, જેના ખિસ્સામાં માત્ર થોડા રૂપિયા હતા, તે અજાણ્યા દેશમાં જઈને પોતાની હિંમતથી એક આખું સામ્રાજ્ય ઊભું કરે છે, અને અંતે તે બધું જ પોતાના દેશ અને સમાજને ચરણે ધરી દે છે.
ગુજરાતીઓની સાહસિકતાની વાતો જ્યારે પણ ઈતિહાસના પાનાઓ પર લખાશે, ત્યારે યુગાન્ડાના અડાબીડ જંગલોમાં ખંતથી પરસેવો પાડીને સોનું પકવનાર આ પનોતા પુત્ર, નાનજી કાલિદાસ મહેતાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે. કીર્તિ મંદિર અને આર્ય કન્યા ગુરુકુળ જેવી સંસ્થાઓ યુગો-યુગો સુધી તેમના નિર્મળ ચારિત્ર્ય અને દાનવીરતાની સાક્ષી પૂરતી રહેશે.
