વડનગરનું તોરણ અને કીર્તિસ્તંભ: સોલંકી કાળની ભવ્યતા.

ગુજરાતનો ઇતિહાસ અત્યંત પ્રાચીન અને ગૌરવશાળી રહ્યો છે. આ ઇતિહાસમાં જો કોઈ કાળખંડને ‘સુવર્ણયુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હોય, તો તે છે ‘સોલંકીકાળ’ (ઈ.સ. ૯૪૨ થી ૧૨૪૪). આ એ સમય હતો જ્યારે ગુજરાત માત્ર રાજકીય કે આર્થિક રીતે જ નહીં, પરંતુ કલા, સાહિત્ય અને સ્થાપત્યના ક્ષેત્રે પણ તેની ચરમસીમાએ હતું. સોલંકી રાજાઓના આશ્રય હેઠળ રચાયેલી સ્થાપત્યકલાને ‘મારુ-ગુર્જર શૈલી’ અથવા ‘ચાલુક્ય શૈલી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ શૈલીના અદ્ભુત અને અજોડ નમૂનાઓ સમગ્ર ગુજરાતમાં પથરાયેલા છે, જેમાં મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, પાટણની રાણીની વાવ અને સિદ્ધપુરના રુદ્રમહાલયનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ, આ તમામ ભવ્ય સ્થાપત્યોની વચ્ચે ઉત્તર ગુજરાતના ઐતિહાસિક શહેર વડનગરમાં અડીખમ ઊભેલાં ‘કીર્તિ તોરણો’ (જેને કીર્તિસ્તંભ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) સોલંકીકાળની ઇજનેરી અને શિલ્પકલાનું એક અદ્વિતીય અને ગૌરવવંતુ પ્રતીક છે.

વડનગરનું તોરણ અને કીર્તિસ્તંભ: સોલંકી કાળની ભવ્યતા video

આ લેખમાં આપણે વડનગરના ઐતિહાસિક પશ્ચાદભૂ, સોલંકીકાળની સ્થાપત્યકલાની વિશેષતાઓ અને ખાસ કરીને વડનગરના કીર્તિ તોરણની ભવ્યતા, તેની શિલ્પકલા, ધાર્મિક મહત્ત્વ અને આજના સમયમાં તેની પ્રસ્તુતતા વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. વડનગર: પ્રાચીનતા અને ઐતિહાસિક પશ્ચાદભૂ

વડનગર માત્ર એક શહેર નથી; તે જીવંત ઇતિહાસનો એક દસ્તાવેજ છે. ભારતના સૌથી જૂના અને સતત વસવાટ ધરાવતા શહેરોમાં વડનગરની ગણતરી થાય છે. તાજેતરના આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) ના ઉત્ખનનો દર્શાવે છે કે આ શહેરમાં સળંગ ૨૭૦૦ વર્ષથી માનવ વસવાટ રહ્યો છે.

• પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક નામો: પુરાણો અને પ્રાચીન ગ્રંથોમાં વડનગરના અનેક નામો જોવા મળે છે. તેને ‘આનર્તપુર’ (આનર્ત પ્રદેશની રાજધાની), ‘ચમત્કારપુર’, ‘આનંદપુર’ અને ‘સ્નેહપુર’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું.
• હ્યુએન ત્સાંગની મુલાકાત: ૭મી સદીમાં ચીની મુસાફર હ્યુએન ત્સાંગે (Hiuen Tsang) પોતાની ભારત યાત્રા દરમિયાન ‘આનંદપુર’ (વડનગર) ની મુલાકાત લીધી હતી. તેણે પોતાના પ્રવાસવર્ણનમાં નોંધ્યું છે કે આ શહેર બૌદ્ધ ધર્મ અને શિક્ષણનું મોટું કેન્દ્ર હતું, જ્યાં અનેક બૌદ્ધ મઠો (વિહારો) આવેલા હતા.
• વ્યાપારિક મથક: પ્રાચીન સમયમાં વડનગર મધ્ય ભારત, માળવા અને સૌરાષ્ટ્રના બંદરોને જોડતા મુખ્ય વેપારી માર્ગ પર આવેલું હતું. આ વેપારને કારણે જ શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ હતું, અને આ આર્થિક સમૃદ્ધિએ જ ભવ્ય સ્થાપત્યોના નિર્માણને શક્ય બનાવ્યું.

૨. સોલંકીકાળ: સ્થાપત્યકલાનો સુવર્ણયુગ

મૂળરાજ સોલંકીથી શરૂ થયેલો અને ભીમદેવ પ્રથમ, સિદ્ધરાજ જયસિંહ તથા કુમારપાળ જેવા પ્રતાપી રાજાઓ દ્વારા પોષાયેલો સોલંકી વંશ સ્થાપત્યનો પ્રખર આશ્રયદાતા હતો.

મારુ-ગુર્જર શૈલીની વિશેષતાઓ: સોલંકીકાળ દરમિયાન વિકસેલી મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય શૈલીની કેટલીક આગવી લાક્ષણિકતાઓ છે જે તેને ભારતના અન્ય સ્થાપત્યોથી અલગ પાડે છે: ૧. ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ (Interlocking System): પથ્થરોને જોડવા માટે સિમેન્ટ કે ચૂનાનો ઉપયોગ કરવાને બદલે પથ્થરોમાં ખાંચા પાડીને (લોક એન્ડ કી પદ્ધતિ) ઇમારતો બનાવવામાં આવતી હતી. આ પદ્ધતિ ભૂકંપ સામે અત્યંત રક્ષણ આપે છે. ૨. બારીક કોતરણી (Intricate Carvings): પથ્થરને મીણની જેમ કોતરીને તેમાં જીવંત શિલ્પો કંડારવાની કળા સોલંકી શૈલીનો જીવ છે. દેવ-દેવીઓ, અપ્સરાઓ, પશુ-પક્ષીઓ અને ભૌમિતિક આકારોની ઝીણવટભરી કોતરણી દરેક સ્થાપત્યમાં જોવા મળે છે. ૩. પીઠ અને મંડોવર: મંદિરો કે સ્થાપત્યોના પાયાને ‘પીઠ’ અને તેની દીવાલોને ‘મંડોવર’ કહેવાય છે, જે વિવિધ થરો (ગજથર, અશ્વથર, નરથર) થી સુશોભિત હોય છે.

આ જ ભવ્ય પરંપરા અને શૈલીનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ વડનગરનું કીર્તિ તોરણ છે.

૩. વડનગરનું કીર્તિ તોરણ: સ્થાપત્યનું શિખર

વડનગરમાં શર્મિષ્ઠા તળાવના કિનારે બે ભવ્ય અને વિશાળ ‘તોરણો’ (Toranas / Archways) આવેલા છે. આ તોરણો ૧૨મી સદીમાં સોલંકી કાળ દરમિયાન બંધાયા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

તોરણ એટલે શું?

હિંદુ અને જૈન સ્થાપત્યકલામાં ‘તોરણ’ એ કોઈ ભવ્ય મંદિર કે પવિત્ર સ્થળના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તરીકે બાંધવામાં આવતું મુક્ત રીતે ઊભેલું માળખું (Free-standing structure) છે. તે પવિત્રતા, વિજય, કીર્તિ અને શુભ શુકનનું પ્રતીક છે. વડનગરના તોરણોને ‘કીર્તિસ્તંભ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે કેટલાક ઇતિહાસકારો માને છે કે તે કોઈ મહાન યુદ્ધના વિજયની સ્મૃતિમાં યા કોઈ મોટા યજ્ઞની પૂર્ણાહુતિ નિમિત્તે સિદ્ધરાજ જયસિંહ અથવા કુમારપાળ દ્વારા ઊભા કરવામાં આવ્યા હોઈ શકે છે.

ભૌતિક અને માળખાગત વિશેષતાઓ:

• ઊંચાઈ અને કદ: આ તોરણો આશરે ૪૦ ફૂટ જેટલી ભવ્ય ઊંચાઈ ધરાવે છે. તેની આસપાસનો પરિવેશ અને તેની વિશાળતા જોનારને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે.
• પથ્થરનો ઉપયોગ: આ તોરણોના નિર્માણમાં લાલ અને પીળા રેતીયા પથ્થરનો (Sandstone) ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પથ્થરો કદાચ રાજસ્થાન કે આસપાસની ખાણોમાંથી લાવવામાં આવ્યા હશે.
• ઇજનેરી અજાયબી: આ તોરણો કોઈ પણ પ્રકારના બાઇન્ડિંગ મટિરિયલ (Binding Material – ચૂનો કે સિમેન્ટ) વિના માત્ર પથ્થરોના સંતુલન અને ઇન્ટરલોકિંગ પદ્ધતિ પર સદીઓથી ઊભા છે. ગુજરાતમાં અનેક ભૂકંપો આવ્યા હોવા છતાં (ખાસ કરીને ૨૦૦૧ નો વિનાશક ભૂકંપ), આ તોરણો અડીખમ રહ્યા છે, જે તે સમયના શિલ્પીઓ અને ઇજનેરોની કુશળતાનો પુરાવો છે.

સ્થાપત્યની રચના:

દરેક તોરણ મુખ્યત્વે બે વિશાળ સ્તંભો (Pillars) પર આધારિત છે.

• સ્તંભો: આ સ્તંભો અત્યંત આકર્ષક છે અને વિવિધ વિભાગોમાં વહેંચાયેલા છે. નીચેનો ભાગ ચોરસ, મધ્ય ભાગ અષ્ટકોણીય અને ઉપરનો ભાગ ગોળાકાર છે.
• મકરતોરણ (Arch): બે સ્તંભોની ઉપર એક વિશાળ પાટડો (Lintel) મૂકવામાં આવ્યો છે. પરંતુ સૌથી આકર્ષક બાબત છે બે સ્તંભોની વચ્ચે લટકતી કમાન જેને ‘મકરતોરણ’ કહેવાય છે. આ કમાન બંને છેડે ‘મકર’ (એક પૌરાણિક જળચર પ્રાણી, જે મગર અને માછલીનું મિશ્રણ છે) ના મુખમાંથી નીકળતી હોય તેવી રીતે કોતરવામાં આવી છે. આ મકરતોરણ સ્થાપત્યને એક અદ્ભુત હળવાશ અને લય પ્રદાન કરે છે. કઠણ પથ્થરમાંથી જાણે ફૂલોની માળા લટકતી હોય એવો આભાસ ઊભો કરવામાં શિલ્પીઓ સફળ રહ્યા છે.

૪. પથ્થરોમાં કંડારાયેલી કવિતા: શિલ્પકલાની બારીકાઈ

વડનગરના તોરણની ખરી સુંદરતા તેની અદભૂત શિલ્પકલામાં છુપાયેલી છે. તોરણનો એક પણ ઇંચ એવો નથી જ્યાં શિલ્પીની છીણી ન ફરી હોય.

• દેવ-દેવીઓની મૂર્તિઓ: તોરણના સ્તંભો પર ગોખલાઓ (Niches) બનાવીને તેમાં ભગવાન શિવ, વિષ્ણુ, ગણેશ અને અન્ય દેવ-દેવીઓની નાની પણ અત્યંત પ્રમાણસર મૂર્તિઓ કંડારવામાં આવી છે.
• અપ્સરાઓ અને સુર-સુંદરીઓ: સ્તંભોના મધ્ય ભાગમાં ત્રિભંગ મુદ્રામાં ઊભેલી નૃત્યાંગનાઓ, અપ્સરાઓ અને સુર-સુંદરીઓનાં શિલ્પો છે. તેમના વસ્ત્રોની કરચલીઓ અને આભૂષણોની ઝીણવટ પથ્થરમાં પ્રાણ પૂરે છે.
• કીચકો (વજન ઊંચકનાર આકૃતિઓ): જ્યાં સ્તંભ અને ઉપરનો પાટડો મળે છે (Capital), ત્યાં ભારવાહક કીચકો (Bhara-vahaka / Kichaka) દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ કીચકો આખા તોરણનું વજન પોતાના માથા અને હાથ પર ઉપાડી રહ્યા હોય તેવા ભાવ સાથે કોતરાયેલા છે.
• ફૂલ-પાન અને ભૌમિતિક આકારો: કમાન અને પાટડા પર કમળના ફૂલો, વેલ-બુટ્ટા અને અત્યંત બારીક ભૌમિતિક આકારોની શૃંખલા જોવા મળે છે.

આ કોતરણી માત્ર સુશોભન નથી, પરંતુ તે ૧૨મી સદીના ગુજરાતના સામાજિક, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનો અરીસો છે. તે સમયના લોકોના પહેરવેશ, ઘરેણાં, વાદ્યો અને માન્યતાઓ આ પથ્થરોમાં સચવાયેલી છે.

૫. કીર્તિસ્તંભ: વિજય અને યશનું પ્રતીક

‘કીર્તિ’ એટલે યશ, ખ્યાતિ કે ગૌરવ. ભારત વર્ષમાં રાજાઓ પોતાના મોટા વિજયો, અશ્વમેધ જેવા મહાન યજ્ઞો કે જંગી દાનકાર્યોની સ્મૃતિ કાયમ રાખવા માટે સ્તંભો કે તોરણો ઊભા કરાવતા હતા.

વડનગરના આ તોરણો એકલા ઊભા છે. તેની પાછળ કોઈ મોટું મંદિર હાલમાં અસ્તિત્વમાં નથી. ઇતિહાસકારોના મતે, આ તોરણો ભૂતકાળમાં અહીં અસ્તિત્વ ધરાવતા કોઈ વિશાળ શિવ મંદિર કે રુદ્રમહાલય જેવા સંકુલનું પ્રવેશદ્વાર હોઈ શકે છે. જોકે કાળક્રમે મુખ્ય મંદિર ધ્વસ્ત થઈ ગયું હોય અને માત્ર આ પ્રવેશદ્વાર (તોરણ) બચી ગયા હોય તેવી પ્રબળ શક્યતા છે. બીજી તરફ, કેટલાક વિદ્વાનો એવું પણ માને છે કે આ તોરણો સ્વતંત્ર રીતે વિજય-સ્તંભ (Victory Gates) તરીકે જ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જે સોલંકી સામ્રાજ્યની અફાટ સત્તા અને વૈભવનું સમગ્ર વિશ્વ સમક્ષ પ્રદર્શન કરતા હતા.

૬. ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સમન્વય

વડનગર હંમેશા સમન્વયની ભૂમિ રહ્યું છે. અહીં શૈવ, વૈષ્ણવ, જૈન અને બૌદ્ધ એમ તમામ ધર્મો ખીલ્યા છે. તોરણ પર શૈવ અને વૈષ્ણવ બંને સંપ્રદાયોની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. શર્મિષ્ઠા તળાવની નજીક હોવાથી આ સ્થાનનું પવિત્રતા અનેકગણી વધી જાય છે. પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે યાત્રાળુઓ અહીં આવતા હશે, ત્યારે આ વિશાળ તોરણમાંથી પસાર થઈને જ મુખ્ય તીર્થમાં પ્રવેશ કરતા હશે. આ તોરણ જાણે કે ભૌતિક જગતમાંથી આધ્યાત્મિક જગતમાં પ્રવેશવાનું એક દિવ્ય માધ્યમ બની રહેતું હશે.

૭. ગુજરાતના અન્ય સોલંકી સ્થાપત્યો સાથે તુલના

વડનગરના તોરણનું મૂલ્યાંકન સોલંકી કાળના અન્ય સ્થાપત્યોના સંદર્ભમાં કરવું જરૂરી છે.

• મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર: મોઢેરાના સૂર્યમંદિરમાં પણ આવું જ એક ભવ્ય તોરણ હતું, પરંતુ આજે માત્ર તેના સ્તંભો જ બચ્યા છે, તેની ઉપરની કમાન નષ્ટ થઈ ગઈ છે.
• રુદ્રમહાલય (સિદ્ધપુર): સિદ્ધપુરના રુદ્રમહાલયમાં પણ વિશાળ તોરણો આવેલા છે. રુદ્રમહાલયના તોરણો કદમાં વડનગરના તોરણો કરતા મોટા હોઈ શકે છે, પરંતુ વડનગરના તોરણો આજે વધુ અકબંધ અને સારી સ્થિતિમાં જળવાયેલા છે.
• કપરાડવંજનું તોરણ: કપડવંજમાં પણ એક ઐતિહાસિક તોરણ છે, પરંતુ વડનગરના તોરણની શિલ્પકલાની ઝીણવટ અને સપ્રમાણતા (Proportion) શ્રેષ્ઠ કક્ષાની માનવામાં આવે છે.

તેથી, સંપૂર્ણપણે જળવાયેલા તોરણોમાં વડનગરનું તોરણ ગુજરાતમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવે છે.

૮. આધુનિક સમયમાં વડનગરના તોરણનું મહત્ત્વ અને સંરક્ષણ

આજે વડનગરનું તોરણ માત્ર એક પુરાતત્વીય ઇમારત નથી; તે ગુજરાત સરકાર અને ભારત સરકારના પ્રવાસન વિભાગનો એક મહત્વનો ચહેરો બની ગયું છે.

• ગુજરાતનું પ્રતીક: ઐતિહાસિક સંદર્ભોમાં જ્યારે પણ ગુજરાતના ગૌરવની વાત આવે છે, ત્યારે વડનગરના તોરણની છબી અચૂક રજૂ કરવામાં આવે છે. તે ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાના લોગો (Logo) તરીકે પણ અનેક જગ્યાએ ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• તાના-રીરી મહોત્સવ: વડનગર તેની સંગીત પરંપરા, ખાસ કરીને તાના-રીરીની કથા માટે પણ પ્રખ્યાત છે. દર વર્ષે શર્મિષ્ઠા તળાવ અને આ ઐતિહાસિક સ્મારકોની સાક્ષીએ જ તાના-રીરી મહોત્સવ યોજાય છે, જે ભૂતકાળની ભવ્યતા અને વર્તમાનની કલાનો સેતુ બાંધે છે.
• યુનેસ્કો અને આર્કિયોલોજિકલ સર્વે: આ સ્મારક ભારત સરકારના પુરાતત્વ વિભાગ (ASI) દ્વારા સંરક્ષિત છે. હાલમાં જ વડનગરના ઐતિહાસિક શહેરને UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટના ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં (Tentative List) સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. વડનગરમાં તાજેતરમાં મળી આવેલા બૌદ્ધ મઠના અવશેષો અને અન્ય પ્રાચીન અવશેષોએ આ શહેરનું આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર મહત્વ વધારી દીધું છે.

નિષ્કર્ષ

વડનગરનું કીર્તિ તોરણ એ માત્ર પથ્થરોની ગોઠવણી નથી; તે ગુજરાતની ધરતી પર થઈ ગયેલા મહાન શિલ્પીઓની ધીરજ, કલ્પના અને શ્રમનું વરદાન છે. જ્યારે આપણે આ તોરણની સામે ઊભા રહીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર એક ઇમારત નથી જોતા, પરંતુ ૧૨મી સદીના ગુજરાતની ધબકતી સંસ્કૃતિ, તેના શૂરવીર રાજાઓ અને કલાપ્રેમી પ્રજાના દર્શન કરીએ છીએ.

કાળના થપાટો, આક્રમણો અને કુદરતી આપત્તિઓ સહન કર્યા પછી પણ આ તોરણ આજે પણ ગર્વથી માથું ઊંચું રાખીને ઊભું છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે સત્તા અને રાજ્યો સમયની સાથે બદલાય છે, પરંતુ સાચી કલા કાયમ માટે અમર રહે છે. સોલંકીકાળની આ ભવ્યતા આપણો અમૂલ્ય વારસો છે, અને તેને આવનારી પેઢીઓ સુધી જાળવી રાખવી એ આપણી નૈતિક ફરજ છે.