દયારામ: ગરબી સાહિત્યના સ્વામી અને કૃષ્ણભક્તિ.
મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં નરસિંહ મહેતાથી જે સૂર્યોદય થયો, તેનો સુવર્ણ સૂર્યાસ્ત કવિ દયારામના સર્જનથી થયો. મધ્યકાલીન સાહિત્યની ભક્તિ અને શૃંગારની પરંપરાના અંતિમ જ્યોતિર્ધર તરીકે દયારામનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યારે પણ ‘ગરબી’ અને ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’નો ઉલ્લેખ થાય, ત્યારે અનાયાસે જ દયારામનું નામ હોઠ પર આવી જાય છે.
દયારામ: ગરબી સાહિત્યના સ્વામી અને કૃષ્ણભક્તિ video
૧. પ્રસ્તાવના: મધ્યકાલીન સાહિત્યના અંતિમ પ્રતિભાશાળી કવિ
ગુજરાતી સાહિત્યનો મધ્યકાળ મુખ્યત્વે ધર્મ અને ભક્તિની આસપાસ ગૂંથાયેલો હતો. જૈન રાસ, ફાગુ, આખ્યાન, પદ, અને પ્રભાતિયાં જેવા સ્વરૂપોએ સદીઓ સુધી લોકમાનસ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. નરસિંહ, મીરાં, ભાલણ, અખો, પ્રેમાનંદ અને શામળ જેવા દિગ્ગજ સર્જકોની હરોળમાં દયારામ છેલ્લી કડી છે. દયારામે ૧૮મી અને ૧૯મી સદીના સંધિકાળમાં પોતાના પદો અને ગરબીઓ દ્વારા ગુજરાતના લોકજીવનમાં ભક્તિ અને સંગીતની એવી રસધારા વહાવી કે જે આજે પણ અકબંધ છે.
દયારામનું સર્જન માત્ર કવિતા નહોતું, પરંતુ તે આત્માનું પરમાત્મા સાથેનું અનુસંધાન હતું. તેમણે પોતાની જાતને ગોપી રૂપે સ્થાપીને, કૃષ્ણને કેન્દ્રમાં રાખીને જે ગરબીઓ રચી, તેણે ગુજરાતી ભાષાને એક નવો જ લય અને અંદાજ આપ્યો.
૨. જીવન પરિચય અને ઘડતર
દયારામનું જીવન એક પરિવ્રાજક જેવું, ભક્તિમય અને સંગીતમય હતું. તેમના જીવનની સફર જ તેમના કવનનો મુખ્ય સ્રોત બની હતી.
- જન્મ અને બાળપણ: દયારામનો જન્મ ઈ.સ. ૧૭૭૭ (સંવત ૧૮૩૩) માં નર્મદા કાંઠે આવેલા ડભોઇ નજીકના ચાણોદ (ચાંદોદ) ગામમાં એક ઔદીચ્ય સહસ્ત્ર બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ પ્રભુરામ અને માતાનું નામ રાજકોર હતું.
- વૈષ્ણવ સંસ્કાર: તેમનો ઉછેર પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના વાતાવરણમાં થયો હતો, જેની ઊંડી અસર તેમના સમગ્ર જીવન અને સર્જન પર પડી.
- માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવવી: બાળપણમાં જ, બાર વર્ષની ઉંમરે તેમણે માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી. ત્યારબાદ તેઓ ડભોઈમાં તેમના મોસાળમાં ઉછર્યા.
- ભારત ભ્રમણ (તીર્થયાત્રા): દયારામે તેમના જીવનકાળ દરમિયાન સમગ્ર ભારતની ત્રણ વાર પગપાળા તીર્થયાત્રા કરી હતી. આ યાત્રાઓ દરમિયાન તેઓ વૃંદાવન, ગોકુળ, મથુરા, કાશી, નાથદ્વારા વગેરે સ્થળોએ ગયા. આ ભ્રમણને કારણે તેઓ વ્રજભાષા, હિન્દી, મરાઠી, મારવાડી અને પંજાબી જેવી ભાષાઓના સંપર્કમાં આવ્યા અને તેના પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું.
- અંતિમ વર્ષો: જીવનના અંતિમ વર્ષો તેમણે ડભોઈમાં વિતાવ્યા અને ઈ.સ. ૧૮૫૩ (સંવત ૧૯૦૯) માં તેમનું દેહાવસાન થયું.
૩. ગરબી સાહિત્યના સ્વામી (ગરબી સમ્રાટ)
દયારામને ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘ગરબી સમ્રાટ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે ‘ગરબી’ નામના કાવ્યસ્વરૂપને એટલી ઊંચાઈ પર પહોંચાડ્યું કે ગરબી એટલે દયારામ અને દયારામ એટલે ગરબી, એવો પર્યાય બની ગયો.
ગરબો અને ગરબી વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો ગરબા અને ગરબીને એક જ માને છે, પરંતુ સાહિત્યિક દૃષ્ટિએ તેમાં મોટો તફાવત છે:
- ગરબો: ગરબો મોટેભાગે સ્ત્રીપ્રધાન હોય છે. તેમાં માતાજીની (શક્તિની) આરાધના હોય છે. ગરબો માત્રામેળ છંદમાં કે ચોક્કસ ઢાળમાં લાંબો હોય છે. (દા.ત., ભટ્ટ વલ્લભ મેવાડાના ગરબા).
- ગરબી: ગરબી પુરુષપ્રધાન નૃત્યગીત છે. તેમાં મુખ્યત્વે કૃષ્ણભક્તિ, રાધા-કૃષ્ણનો પ્રેમ, ગોપીભાવ અને શૃંગાર રસ હોય છે. તે પ્રમાણમાં નાની, લયબદ્ધ અને ઉર્મિસભર હોય છે.
દયારામની ગરબીઓની વિશેષતાઓ
- નાદમાધુર્ય અને લય: દયારામ સ્વયં ઉત્તમ સંગીતકાર હતા. તેઓ રવાબ (એક પ્રકારનું વાદ્ય) વગાડવામાં નિપુણ હતા. તેમની ગરબીઓમાં શબ્દોની પસંદગી એવી છે કે તે ગાતી વખતે અદ્ભુત રણકાર ઉત્પન્ન કરે છે.
- ગોપીભાવનું નિરૂપણ: દયારામની ગરબીઓમાં ગોપી અને કૃષ્ણ વચ્ચેની છેડછાડ, રિસામણાં-મનામણાં, વિરહની વેદના અને મિલનનો આનંદ અદ્ભુત રીતે આલેખાયો છે.
- લાઘવ અને ચોટ: ખૂબ જ ટૂંકી પંક્તિઓમાં ઘેરો અર્થ અને તીવ્ર ભાવના વ્યક્ત કરવામાં દયારામની હથોટી હતી.
૪. કૃષ્ણભક્તિ અને પુષ્ટિમાર્ગનો પ્રભાવ
દયારામની ભક્તિ માત્ર ઔપચારિક નહોતી, તે સંપૂર્ણપણે મધુર ભક્તિ (પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ) હતી.
પુષ્ટિમાર્ગીય દર્શન
વલ્લભાચાર્યજી દ્વારા સ્થાપિત પુષ્ટિમાર્ગનો દયારામ પર ઊંડો પ્રભાવ હતો. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભગવાનની કૃપા (પુષ્ટિ) જ સર્વોપરી છે. તેમાં નવધા ભક્તિ ઉપરાંત ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’નું સૌથી વધુ મહત્ત્વ છે. ભગવાનને સ્વામી, સખા કે પ્રિયતમ તરીકે ભજવા એ આ માર્ગનો પાયો છે. દયારામે ‘રસિકવલ્લભ’ નામના પોતાના તત્ત્વજ્ઞાનલક્ષી ગ્રંથમાં પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતો (શુદ્ધાદ્વૈત) ની સરળ ગુજરાતીમાં સમજૂતી આપી છે.
ગોપીભાવ: આત્માનું પરમાત્મા માટેનું ઝૂરવું
દયારામની કૃષ્ણભક્તિમાં કવિ સ્વયં પુરુષ મટીને વ્રજની ગોપી બની જાય છે. વેદાંતમાં જેને જીવાત્મા અને પરમાત્મા કહેવાય છે, તેને દયારામ ગોપી અને કૃષ્ણ તરીકે જુએ છે. ગોપીનો કૃષ્ણ માટેનો વિરહ એ બીજું કંઈ નહીં પણ જીવાત્માનું પરમાત્મામાં ભળી જવા માટેનું તીવ્ર આક્રંદ છે.
તેમની પ્રખ્યાત પંક્તિ છે:
“જે કોઈ પ્રેમ અંશ અવતરે, પ્રેમ રસ તેના ઉરમાં ઠરે.”
આ પંક્તિ દર્શાવે છે કે ઈશ્વરીય પ્રેમ એ કોઈ શીખવાની વસ્તુ નથી, તે તો પરમાત્માની કૃપાથી જન્મજાત પ્રાપ્ત થતો અંશ છે.
૫. શૃંગાર અને ભક્તિનો અપૂર્વ સમન્વય
દયારામની કવિતામાં શૃંગાર રસ છલોછલ ભરેલો છે. ક્યારેક તેમની ગરબીઓ વાંચતા એવું લાગે કે આ કોઈ સામાન્ય લૌકિક પ્રેમી-પ્રેમિકાના ગીતો છે. પરંતુ ઊંડાણપૂર્વક જોતાં સમજાય છે કે આ લૌકિક શૃંગારના આવરણ હેઠળ અલૌકિક ભક્તિ છુપાયેલી છે.
તેમણે સંભોગ શૃંગાર (મિલનનો આનંદ) અને વિપ્રલંભ શૃંગાર (વિરહની વેદના) બંનેનું આલેખન કર્યું છે.
- કૃષ્ણની નટખટ લીલા: ગોપીઓ પનઘટ પર પાણી ભરવા જાય અને કૃષ્ણ તેમની મટકી ફોડી નાખે, રસ્તો રોકે, દાણ માંગે – આ બધા પ્રસંગોને દયારામે ખૂબ જ જીવંત રીતે વર્ણવ્યા છે.
- વિરહની ઉત્કટતા: જ્યારે કૃષ્ણ મથુરા ચાલ્યા જાય છે, ત્યારે પાછળ વ્રજમાં ગોપીઓની જે દશા થાય છે, તેનું હૃદયદ્રાવક વર્ણન દયારામે કર્યું છે. અહીં શૃંગાર એ ભક્તિનું માધ્યમ બની જાય છે.
૬. પ્રમુખ કૃતિઓ અને સાહિત્યિક પ્રદાન
દયારામનું સર્જન વિપુલ છે. તેમણે ગુજરાતી ઉપરાંત વ્રજ, હિન્દી, મરાઠી, અને પંજાબીમાં પણ કાવ્યો રચ્યા છે. તેમના સર્જનને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: ૧) તત્ત્વજ્ઞાન અને ધાર્મિક ગ્રંથો, ૨) ગરબીઓ અને ઊર્મિકાવ્યો.
મુખ્ય કૃતિઓ:
| કૃતિનું નામ | વિષયવસ્તુ / સાહિત્યપ્રકાર |
| રસિકવલ્લભ | પુષ્ટિમાર્ગ અને શુદ્ધાદ્વૈત વેદાંતના સિદ્ધાંતોની ચર્ચા કરતો પદ્યગ્રંથ. |
| ભક્તિપોષણ | નવધા ભક્તિ અને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું મહત્ત્વ સમજાવતો ગ્રંથ. |
| અજામિલ આખ્યાન | ભાગવત પુરાણ પર આધારિત અજામિલના ઉદ્ધારની કથા. |
| મીરાં ચરિત્ર | ભક્ત કવયિત્રી મીરાંબાઈના જીવન પર આધારિત કાવ્ય. |
| પ્રેમરસ ગીતા | ગોપીગીત અને ભ્રમરગીત પર આધારિત કૃતિ, જેમાં વિરહ અને પ્રેમની સર્વોપરિતા છે. |
અમર ગરબીઓ (જે આજે પણ લોકજીભે રમે છે):
દયારામની કીર્તિનો મુખ્ય સ્તંભ તેમની ગરબીઓ છે.
- શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું, મારે આજ થકી શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું. (અહીં ગોપીનો કૃષ્ણ પ્રત્યેનો કૃત્રિમ રોષ અને અનહદ પ્રેમ દેખાય છે).
- ઓ વ્રજના નારી, હું તો તમ પર વારી રે…
- ઊભા રહો તો કહું વાતડી રે, છેલ છબીલા…
- વૃંદાવન વાટે રે, વાલમજી મળિયા…
૭. ભાષાશૈલી, સંગીત અને લયમાધુર્ય
દયારામની ભાષા એટલે ગુજરાતી ભાષાનું સાક્ષાત્ અમૃત. અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના આદ્ય પ્રણેતા કવિ નર્મદે દયારામ વિશે સાચું જ કહ્યું હતું કે, “દયારામની ભાષા એટલે ગુજરાતી ભાષાનું અમૃત. તેમના જેવો મીઠો અને રસાળ કવિ બીજો કોઈ પાક્યો નથી.”
- શબ્દક્રીડા અને પ્રાસ: દયારામ શબ્દોના જાદુગર હતા. તેમની ગરબીઓમાં આંતરપ્રાસ, અંત્યાનુપ્રાસ અને શબ્દાલંકારોનો સહજ ઉપયોગ જોવા મળે છે.
- સંગીતનું તત્ત્વ: દરેક ગરબી કોઈ ચોક્કસ રાગ અને તાલમાં બદ્ધ છે. તેને સહેલાઈથી ગાઈ શકાય છે. માત્રામેળ છંદો અને દેશી ઢાળનો તેમણે બખૂબી ઉપયોગ કર્યો છે.
- નાટ્યાત્મકતા: તેમની ગરબીઓમાં ગોપી અને કૃષ્ણ વચ્ચેના સંવાદોમાં અદ્ભુત નાટ્યાત્મકતા છે. ગરબી ગાતી વખતે શ્રોતાઓની આંખ સામે વ્રજભૂમિનું આખું ચિત્ર ખડું થઈ જાય છે.
૮. મધ્યકાલીન સાહિત્યમાં દયારામનું સ્થાન
ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં દયારામનું સ્થાન અજોડ છે.
- નરસિંહ અને દયારામ: મધ્યકાળની શરૂઆત નરસિંહ મહેતાની કૃષ્ણભક્તિથી થાય છે અને તેનો અંત દયારામની કૃષ્ણભક્તિથી થાય છે. નરસિંહના પદોમાં પ્રભાતિયાની ગંભીરતા અને વૈરાગ્ય છે, જ્યારે દયારામની ગરબીઓમાં શૃંગાર અને નૃત્યનો થનગનાટ છે.
- અંતિમ જ્યોતિર્ધર: દયારામ પછી ગુજરાતી સાહિત્યમાં પશ્ચિમી શિક્ષણ અને અંગ્રેજી શાસનના પ્રભાવને કારણે અર્વાચીન યુગની શરૂઆત થઈ (દલપતરામ અને નર્મદથી). તેથી, શુદ્ધ મધ્યકાલીન ભારતીય પરંપરાના તેઓ છેલ્લા મહાન કવિ ગણાય છે.
- લોકપ્રિયતા: આજે પણ ગુજરાતના નવરાત્રી મહોત્સવોમાં કે હવેલી સંગીતમાં દયારામની ગરબીઓ એટલા જ ભાવથી ગવાય છે, જે તેમની કવિતાની કાળજયી (timeless) પ્રકૃતિ દર્શાવે છે.
૯. ઉપસંહાર
દયારામ એ ગુજરાતની અસ્મિતા અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું એક મહામૂલું રત્ન છે. તેમણે પોતાની ગરબીઓ દ્વારા ગુજરાતી ભાષાને જે લય, માધુર્ય અને શૃંગાર આપ્યો છે, તે અદ્વિતીય છે. તેમની કૃષ્ણભક્તિ કોઈ શુષ્ક ધાર્મિકતા નહોતી, પણ હૃદયનો સાચો ઊભરો હતો. ગોપીભાવમાં રંગાઈને તેમણે જે પદો રચ્યા, તે ગુજરાતી સાહિત્યની ચિરંજીવ મિલકત બની ગયા છે.
દયારામ માત્ર એક કવિ નહોતા, તેઓ શબ્દોના સંગીતકાર, ભક્તિના આરાધક અને શૃંગારના ચિત્રકાર હતા. મધ્યકાળનો સૂર્યાસ્ત થતાં થતાં પણ તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશને એવું લાલિત્યપૂર્ણ અને સોનેરી બનાવી ગયા, જેની ચમક સદીઓ પછી આજે પણ અકબંધ છે.
