લોથલ: હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું બંદર અને ડોકયાર્ડ.

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ અથવા હડપ્પીય સંસ્કૃતિ એ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન અને વિકસિત નગરીય સંસ્કૃતિઓમાંની એક છે. ઇજિપ્ત અને મેસોપોટેમિયાની સમકાલીન આ સંસ્કૃતિ તેના આયોજનબદ્ધ નગરો, ઉત્કૃષ્ટ જળ નિકાલ પ્રણાલી અને શાંતિપ્રિય સમાજ માટે જાણીતી છે. આ મહાન સંસ્કૃતિના અનેક નગરોમાં ‘લોથલ’ (Lothal) એક આગવું અને વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં આવેલું લોથલ માત્ર એક નગર ન હતું, પરંતુ તે પ્રાચીન વિશ્વનું એક અત્યંત વ્યસ્ત, સમૃદ્ધ અને ઔદ્યોગિક બંદર (Port city) હતું. અહીં આવેલું ડોકયાર્ડ (વહાણ લાંગરવાનો વાડો) માનવ ઇતિહાસની સૌથી અદ્ભુત ઇજનેરી સિદ્ધિઓમાંની એક ગણાય છે.

લોથલ: હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું બંદર અને ડોકયાર્ડ video

આ લેખમાં આપણે લોથલના ઇતિહાસ, તેની શોધ, ભૌગોલિક સ્થાન, નગર આયોજન, વિશ્વના સૌથી જૂના ડોકયાર્ડ, વ્યાપાર, કળા અને તેના પતન વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. લોથલ શબ્દનો અર્થ અને પ્રસ્તાવના

ગુજરાતી ભાષામાં ‘લોથ’ નો અર્થ ‘મડદું’ અથવા ‘શબ’ થાય છે. ‘લોથલ’ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ ‘મરેલાઓનો ટેકરો’ (Mound of the Dead) થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, સિંધી ભાષામાં ‘મોહેંજો-દડો’ નો અર્થ પણ આ જ થાય છે.

લગભગ ૪૫૦૦ વર્ષ પહેલાં (ઈ.સ. પૂર્વે ૨૪૦૦ થી ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦ ની આસપાસ) લોથલ એક અત્યંત ધમધમતું ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી કેન્દ્ર હતું. તે સમયે સિંધુ સંસ્કૃતિનો વેપાર પશ્ચિમ એશિયા, મેસોપોટેમિયા (આજનું ઇરાક), ઇજિપ્ત અને પર્શિયન અખાતના દેશો સાથે થતો હતો, અને લોથલ આ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર હતું.

૨. લોથલની શોધ અને ઉત્ખનન (Discovery and Excavation)

૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા અને વિભાજન પછી, હડપ્પા અને મોહેંજો-દડો જેવા મોટાભાગના સિંધુ સંસ્કૃતિના સ્થળો પાકિસ્તાનમાં જતા રહ્યા. આથી ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા ભારતમાં નવા સ્થળો શોધવાની ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી.

વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રખ્યાત પુરાતત્વવિદ ડૉ. શિકારીપુરા રંગનાથ રાવ (S. R. Rao) અને તેમની ટીમે ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં સર્વેક્ષણ શરૂ કર્યું અને લોથલની શોધ કરી. ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૫ થી ૧૯૬૩ સુધી અહીં વ્યાપક ઉત્ખનન (ખોદકામ) કરવામાં આવ્યું. આ ઉત્ખનન દરમિયાન જમીનની નીચે દટાયેલું એક આખું નગર, તેનું બંદર, જહાજવાડો, બજારો, અને રહેણાંક વિસ્તારો મળી આવ્યા, જેણે પ્રાચીન ભારતના દરિયાઈ વેપારના ઇતિહાસને ફરીથી લખવાની ફરજ પાડી.

૩. ભૌગોલિક સ્થાન (Geographical Location)

લોથલ ગુજરાત રાજ્યના અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના સરગવાળા ગામ નજીક આવેલું છે. તે ભાલ પ્રદેશમાં સાબરમતી અને ભોગાવો નદીઓ વચ્ચેના પ્રદેશમાં સ્થિત છે. પ્રાચીન સમયમાં ખંભાતનો અખાત લોથલની ખૂબ જ નજીક હતો, અને દરિયાઈ ભરતીના પાણી નદી મારફતે છેક લોથલ સુધી આવતા હતા.

તે સમયે આ વિસ્તાર કાંપવાળી ફળદ્રુપ જમીન ધરાવતો હતો, જેના કારણે અહીં કપાસ અને ઘઉંનું પુષ્કળ ઉત્પાદન થતું હતું. કપાસ (જેને ગ્રીક લોકો ‘સિન્ડોન’ કહેતા) એ લોથલની મુખ્ય નિકાસ હતી.

૪. અદ્ભુત નગર આયોજન (Masterful Town Planning)

હડપ્પીય સંસ્કૃતિની ઓળખ તેનું ગ્રીડ સિસ્ટમ (ચેસબોર્ડ જેવી રચના) આધારિત નગર આયોજન છે, અને લોથલ પણ તેમાં અપવાદ ન હતું. લોથલ નગરને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું:

૧. ઉપલું નગર (એક્રોપોલિસ – Acropolis): આ વિસ્તાર શહેરના શાસકો, વહીવટકર્તાઓ અને ઉચ્ચ વર્ગના લોકો માટે હતો. તે જમીનથી ૩ મીટર જેટલા ઊંચા પ્લેટફોર્મ પર કાચી અને પાકી ઈંટોથી બનાવવામાં આવ્યો હતો, જેથી પૂરના સમયે રક્ષણ મળી શકે. અહીં મોટા અને સુવિધાજનક મકાનો, સ્નાનાગાર, અને પાકી ગટરોની વ્યવસ્થા હતી. નગરનું સૌથી મહત્વનું મકાન, એટલે કે ‘વખાર’ (Warehouse), પણ આ જ વિસ્તારમાં હતું. વખાર ૬૪ જેટલા બ્લોક ધરાવતી હતી, જ્યાં માલસામાનનું પેકિંગ અને સંગ્રહ થતો હતો.

૨. નીચલું નગર (Lower Town): આ વિસ્તારમાં સામાન્ય નાગરિકો, કારીગરો, વેપારીઓ અને મજૂરો રહેતા હતા. નીચલું નગર પણ વ્યવસ્થિત રીતે શેરીઓ અને મહોલ્લાઓમાં વહેંચાયેલું હતું. મુખ્ય રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા. મકાનો પકવેલી ઈંટોના બનેલા હતા.

જળ નિકાલ પ્રણાલી (Drainage System): લોથલની ગટર યોજના આજના આધુનિક શહેરોને પણ શરમાવે તેવી હતી. દરેક ઘરમાં બાથરૂમ અને શૌચાલયની વ્યવસ્થા હતી. ઘરનું ગંદુ પાણી એક નાની ગટર મારફતે શેરીની મુખ્ય ગટરમાં જતું અને ત્યાંથી તેને શહેરની બહાર કાઢવામાં આવતું. ગટરો પાકી ઈંટોથી બનેલી હતી અને તેને સાફ કરવા માટે મેનહોલ (Manhole) અથવા કુંડીઓ પણ રાખવામાં આવી હતી. ગટરની ગંધ બહાર ન આવે તે માટે શોષકૂવા (Soak pits) પણ બનાવવામાં આવ્યા હતા.

૫. વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન ડોકયાર્ડ (The World’s Oldest Dockyard)

લોથલની સૌથી મોટી અને ઐતિહાસિક વિશેષતા તેનું ‘ડોકયાર્ડ’ (જહાજ લાંગરવાનો વાડો) છે. તે પકવેલી ઈંટોથી બનેલું વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન ડોકયાર્ડ માનવામાં આવે છે.

ડોકયાર્ડની રચના અને ઇજનેરી:

• આકાર અને માપ: આ ડોકયાર્ડ લંબચોરસ આકારનું છે. તેની લંબાઈ આશરે ૨૧૪ મીટર (૭૦૨ ફૂટ), પહોળાઈ ૩૬ મીટર (૧૧૮ ફૂટ) અને ઊંડાઈ ૪.૫ મીટર (૧૫ ફૂટ) છે.
• ઇજનેરી કમાલ: પુરાતત્વવિદોના મતે, હડપ્પીય ઇજનેરોને દરિયાઈ ભરતી અને ઓટ (Tides), પાણીના પ્રવાહ અને હાઈડ્રોલિક એન્જિનિયરિંગનું ઊંડું જ્ઞાન હતું.
• પ્રવેશદ્વાર અને નિકાસ: ભોગાવો નદી અને સાબરમતી નદીના પાણી સાથે જોડાયેલી એક નહેર મારફતે દરિયાઈ ભરતીના સમયે વહાણો ડોકયાર્ડમાં પ્રવેશ કરતા હતા. ડોકયાર્ડમાં પાણીનું સ્તર જાળવી રાખવા માટે ‘લૉક ગેટ’ (Lock gate) અથવા લાકડાના દરવાજાની વ્યવસ્થા હતી. જ્યારે ઓટ આવે ત્યારે પાણી બહાર ન જતું રહે તે માટે દરવાજો બંધ કરી દેવામાં આવતો.
• સ્પિલવે (Spillway): વધારાના પાણીને બહાર કાઢવા માટે દક્ષિણ ભાગમાં એક સ્પિલવે બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે તેઓ જળ વ્યવસ્થાપન (Water management) માં કેટલા નિપુણ હતા.
• આ ડોકયાર્ડમાં એકસાથે ૩૦ થી વધુ વહાણો લાંગરી શકાતા હતા તેવું અનુમાન છે.

૬. અર્થતંત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર (Economy and International Trade)

લોથલ માત્ર ગુજરાત માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર હડપ્પીય સામ્રાજ્ય માટે એક ‘ગ્લોબલ ટ્રેડ હબ’ હતું. લોથલના વેપારીઓ પાસે દરિયાઈ માર્ગે દૂર દેશાવર જવાની કુશળતા હતી.

નિકાસ (Exports):

• લોથલમાંથી કિંમતી પથ્થરોના મણકા (Agate, Carnelian, Steatite), હાથીદાંતની વસ્તુઓ, શંખ-છીપલાંના આભૂષણો, તાંબાના સાધનો, અને સુતરાઉ કાપડની નિકાસ થતી હતી.
• અહીંના કારીગરો દ્વારા બનાવેલા કાર્નેલિયન પથ્થરના મણકા મેસોપોટેમિયા (સુમેરિયન સભ્યતા) ની કબરોમાંથી મળી આવ્યા છે, જે સીધો વ્યાપારી સંબંધ દર્શાવે છે.

આયાત (Imports):

• તાંબુ (ઓમાન અને રાજસ્થાનમાંથી), સોનું (દક્ષિણ ભારતમાંથી), અને અર્ધ-કિંમતી પથ્થરોની આયાત કરવામાં આવતી હતી.

સીલ (Seals) અને મુદ્રાંકન: વ્યાપારને પ્રમાણિત કરવા માટે લોથલમાંથી ૨૧૩ થી વધુ સીલ (મહોર) મળી આવ્યા છે. આ સીલ મોટાભાગે સ્ટેટાઈટ પથ્થરમાંથી બનેલા હતા, જેના પર એકશૃંગી પશુ (Unicorn), બળદ, કે અન્ય પ્રાણીઓની આકૃતિઓ અને હડપ્પીય લિપિ અંકિત હતી. માલસામાનને બાંધીને તેના પર ભીની માટી લગાવી આ સીલ મારવામાં આવતા હતા (જેને Sealing કહેવાય છે), જેથી માલની સુરક્ષાની ખાતરી થઈ શકે. લોથલમાંથી ‘પર્શિયન અખાત’ (Persian Gulf) પ્રકારનું એક ગોળ સીલ પણ મળ્યું છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારનો નક્કર પુરાવો છે.

૭. મણકા બનાવવાનો ઉદ્યોગ (Bead Making Industry)

લોથલની આર્થિક સમૃદ્ધિનું બીજું મોટું કારણ તેનો મણકા બનાવવાનો ઉદ્યોગ હતો. લોથલમાંથી એક વિશાળ કારખાનું (Bead Factory) મળી આવ્યું છે. અહીં અકીક (Agate), કાર્નેલિયન, સ્ફટિક, સોનું, અને માટીમાંથી વિવિધ આકારના મણકા બનાવવામાં આવતા હતા.

કારીગરો પથ્થરને ગરમ કરી, તેને તોડી, ઘસીને આકાર આપતા અને છેલ્લે તેને પોલીશ કરતા. આ મણકાઓમાં વાળ કરતાં પણ પાતળું કાણું પાડવામાં આવતું હતું. અહીંથી ‘માઇક્રો-બીડ્સ’ (અત્યંત સૂક્ષ્મ મણકા) મળી આવ્યા છે, જે હડપ્પીય કારીગરોની અદભૂત કુશળતાનું પ્રમાણ છે. આ મણકાની માગ વિદેશોમાં ખૂબ વધારે હતી. આ ઉપરાંત, તાંબા અને કાંસાના વાસણો, હથિયારો, અને ઘરેણાં બનાવવાના કારખાના પણ અહી અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા. શંખમાંથી બનેલી બંગડીઓ બનાવવાનો ઉદ્યોગ પણ અહીં વિકસ્યો હતો.

૮. માપ અને તોલમાપની ચોક્કસ પદ્ધતિ (Weights and Measures)

હડપ્પીય લોકો તેમના વ્યાપારમાં અત્યંત પ્રમાણિક અને ચોક્કસ હતા. લોથલમાંથી વજન કરવા માટેના ચર્ટ (Chert) પથ્થરમાંથી બનેલા ઘનાકાર વજનિયા (Weights) મળી આવ્યા છે. આ વજનિયા ૧, ૨, ૪, ૮, ૧૬, ૩૨… ના ગુણાંકમાં હતા.

સૌથી આશ્ચર્યજનક શોધ હાથીદાંતની ફૂટપટ્ટી (Ivory Scale) છે. આ સ્કેલ પર કરવામાં આવેલા કાપા એટલા સચોટ છે કે બે કાપા વચ્ચેનું અંતર માત્ર ૧.૭૦૪ મિલીમીટર છે. આ પ્રાચીન વિશ્વમાં (ઇજિપ્ત કે મેસોપોટેમિયા સહિત) જોવા મળેલું સૌથી નાનું અને ચોક્કસ માપ છે. આ દર્શાવે છે કે લોથલના ઇજનેરો અને સુથારો કેટલા સૂક્ષ્મ માપન સાથે બાંધકામ કરતા હશે. પથ્થર, માટી અને છીપલાંમાંથી બનેલા હોકાયંત્ર (Compass) જેવા ઉપકરણો પણ મળ્યા છે, જેનો ઉપયોગ ખૂણા માપવા કે તારાઓની સ્થિતિ જાણવા થતો હશે.

૯. કળા, ધર્મ અને સામાજિક જીવન (Art, Religion, and Society)

લોથલના લોકોનું જીવન અત્યંત શાંતિપૂર્ણ હતું. અહીંથી કોઈ મોટા હથિયારો મળ્યા નથી, જે સૂચવે છે કે તેઓ યુદ્ધખોર નહોતા.

કળા અને માટીકામ: લોથલના કુંભારો માટીના વાસણો બનાવવામાં નિપુણ હતા. લાલ રંગના વાસણો પર કાળા રંગથી સુંદર ચિત્રકામ કરવામાં આવતું. એક માટીના વાસણ પર ‘કાગડો અને શિયાળ’ (પંચતંત્રની કથા જેવી વાર્તા) ની આકૃતિ દોરેલી મળી છે, જે દર્શાવે છે કે તે સમયે પણ આવી બોધકથાઓ પ્રચલિત હશે. ટેરાકોટા (પકવેલી માટી) માંથી બનાવેલા રમકડાં, જેમ કે પૈડાંવાળી ગાડી, પ્રાણીઓની મૂર્તિઓ, અને પક્ષીઓ આકારની સિસોટીઓ મોટી સંખ્યામાં મળી છે.

ધાર્મિક માન્યતાઓ: હડપ્પા અને મોહેંજો-દડોથી વિપરીત, લોથલમાં માતૃદેવીની પૂજાના પુરાવા ઓછા મળ્યા છે, પરંતુ અહીં અગ્નિપૂજા (Fire Worship) નું વિશેષ મહત્વ હતું. લોથલના કેટલાક ઘરોમાંથી પાકી ઈંટોના બનેલા ‘અગ્નિ કુંડ’ (Fire Altars) મળી આવ્યા છે, જેમાં રાખ અને પ્રાણીઓના હાડકાં જોવા મળ્યા છે, જે યજ્ઞ કે પશુબલિ પ્રથાનો સંકેત આપે છે.

અંતિમ સંસ્કાર પ્રથા (Burial Practices): લોથલના કબ્રસ્તાનમાં ૨૧ જેટલી કબરો મળી છે. તેમાંથી ૩ કબરો એવી છે જેમાં એક જ કબરમાં બે મૃતદેહો (એક પુરુષ અને એક સ્ત્રી) ને સાથે દફનાવવામાં આવ્યા હોય. આ ‘યુગલ શબદાહ’ (Joint/Twin Burial) ની પ્રથાએ ઇતિહાસકારોમાં અનેક ચર્ચાઓ જગાવી છે. કેટલાક વિદ્વાનો તેને પ્રાચીન ‘સતી પ્રથા’ માને છે, જ્યારે અન્ય લોકો માને છે કે કોઈ રોગચાળા કે અકસ્માતમાં બંનેના એકસાથે મૃત્યુ થવાથી તેમને સાથે દફનાવવામાં આવ્યા હશે.

૧૦. લોથલનું પતન (The Decline of Lothal)

આટલું સમૃદ્ધ નગર કેવી રીતે નષ્ટ થઈ ગયું, તે હંમેશા એક રહસ્ય રહ્યું છે. લોથલના પતન માટે કોઈ એક કારણ જવાબદાર નથી, પરંતુ તે ઐતિહાસિક અને પ્રાકૃતિક ઘટનાઓનું પરિણામ હતું.

૧. વારંવાર આવતા ભયાનક પૂર: લોથલ નદીઓ અને દરિયાની નજીક હોવાથી પૂરનો ભય હંમેશા રહેતો. ઉત્ખનન દર્શાવે છે કે નગરે ઓછામાં ઓછા ૪ થી ૫ વાર ભયાનક પૂરનો સામનો કર્યો હતો. દર વખતે લોકોએ નગર ફરી વસાવ્યું, પરંતુ ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦ ની આસપાસ આવેલા એક વિનાશક પૂરે નગરને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડ્યું. ૨. નદીના પ્રવાહમાં બદલાવ: એવું માનવામાં આવે છે કે ભૂકંપ કે અન્ય ભૌગોલિક ફેરફારોને કારણે સાબરમતી અને ભોગાવો નદીઓએ પોતાનો માર્ગ બદલી નાખ્યો, જેના કારણે ડોકયાર્ડ સુધી પાણી પહોંચતું બંધ થઈ ગયું. ૩. વ્યાપારનું પતન: ડોકયાર્ડ નકામું બની જતાં દરિયાઈ વ્યાપાર પડી ભાંગ્યો, અને તેની સીધી અસર નગરના અર્થતંત્ર પર પડી. ધીમે ધીમે લોકો આ સ્થળ છોડીને અન્ય સુરક્ષિત સ્થળોએ સ્થળાંતર કરવા લાગ્યા, અને આ મહાન નગર કાળની ગર્તામાં વિલીન થઈ ગયું.

૧૧. વર્તમાન સ્થિતિ અને રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વારસો કોમ્પ્લેક્સ (NMHC)

આજે લોથલ એક મહત્વપૂર્ણ પુરાતત્વીય સ્થળ છે. અહીં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા એક મ્યુઝિયમ બનાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં ઉત્ખનનમાંથી મળેલ તમામ કલાકૃતિઓ, સીલ, મણકા, અને વજનિયા પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે.

લોથલના ઐતિહાસિક દરિયાઈ વારસાને જીવંત રાખવા માટે, ભારત સરકાર દ્વારા લોથલ ખાતે National Maritime Heritage Complex (NMHC – રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વારસો સંકુલ) નું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના હજારો વર્ષ જૂના સમૃદ્ધ દરિયાઈ ઇતિહાસ, વહાણવટાની પરંપરા, અને લોથલના ડોકયાર્ડની મહાનતાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રદર્શિત કરવાનો છે. લોથલને UNESCO ની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટની ‘ટેન્ટેટિવ લિસ્ટ’ (Tentative list) માં પણ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.

નિષ્કર્ષ

લોથલ માત્ર ઈંટોના ખંડેરોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે પ્રાચીન ભારતીયોની બુદ્ધિમત્તા, ઇજનેરી કૌશલ્ય, અને સાહસિક વ્યાપારી માનસિકતાનો જીવંત પુરાવો છે. જ્યારે વિશ્વની અન્ય સભ્યતાઓ હજુ પ્રાથમિક તબક્કામાં હતી, ત્યારે લોથલના લોકોએ આધુનિક ડોકયાર્ડ બનાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વ્યાપારના મંડાણ કર્યા હતા. ગટર યોજના હોય, મણકા ઉદ્યોગ હોય કે પછી માપ-તોલની સચોટતા, લોથલે ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસમાં એક ગૌરવશાળી અને સુવર્ણ પ્રકરણ લખ્યું છે, જે આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણાનો સ્ત્રોત બની રહેશે.