ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી: સ્વતંત્ર ભારતમાં રાજ્ય અર્પણ કરનાર પ્રથમ રાજા.

ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક રાજાઓ, મહારાજાઓ અને સમ્રાટો થઈ ગયા, જેમણે પોતાની વીરતા, શાસન અને શૌર્યથી ઇતિહાસનાં પાનાં સુવર્ણ અક્ષરોથી લખ્યાં છે. પરંતુ, જ્યારે દેશના અખંડિતતા અને રાષ્ટ્રપ્રેમની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના એક એવા મહારાજાનું નામ ગર્વથી લેવામાં આવે છે જેમણે સત્તાનો મોહ છોડીને રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી માન્યું. આ મહાન વિભૂતિ એટલે ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી.

જ્યારે ૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે દેશ ૫૬૨ જેટલા નાના-મોટા રજવાડાંઓમાં વહેંચાયેલો હતો. આ રજવાડાંઓને એક તાંતણે બાંધવાનું ભગીરથ કાર્ય સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના શિરે હતું. આ સમયે, માતૃભૂમિના ચરણોમાં પોતાનું સર્વસ્વ—પોતાનું આખું રાજ્ય—અર્પણ કરનાર ભારતના પ્રથમ રાજવી મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી હતા. તેમનો આ ત્યાગ માત્ર ભાવનગર કે ગુજરાત પૂરતો નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે એક ઐતિહાસિક અને પ્રેરણાદાયક ઘટના બની ગયો.

૧. પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનો જન્મ ૧૯ મે, ૧૯૧૨ ના રોજ ભાવનગરના રાજવી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ મહારાજા ભાવસિંહજી (દ્વિતીય) અને માતાનું નામ મહારાણી નંદકુંવરબા હતું. બાળપણથી જ તેમનામાં સંસ્કાર, નમ્રતા અને પ્રજા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતાના બીજ રોપાયેલા હતા.

બાલ્યાવસ્થામાં જ માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવવી

કમનસીબે, કૃષ્ણકુમારસિંહજી જ્યારે માત્ર ૭ વર્ષના હતા, ત્યારે ૧૯૧૯માં તેમના પિતા મહારાજા ભાવસિંહજીનું અવસાન થયું. પિતાના નિધન બાદ તરત જ તેમને ભાવનગરની ગાદી પર બેસાડવામાં આવ્યા. જોકે, તેઓ સગીર હોવાથી રાજ્યનો વહીવટ બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા નીમાયેલી ‘એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કાઉન્સિલ’ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો હતો. આ કાઉન્સિલમાં સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી જેવા બાહોશ અને કુશળ દીવાનનો સમાવેશ થતો હતો.

શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ અને ઘડતર

તેમના શિક્ષણ અને ઘડતર માટે વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.

• રાજકુમાર કોલેજ (રાજકોટ): પ્રાથમિક શિક્ષણ તેમણે રાજકોટની પ્રખ્યાત રાજકુમાર કોલેજમાં લીધું, જ્યાં તેમને શિસ્ત, નેતૃત્વ અને રમતગમતના પાઠ શીખવા મળ્યા.
• ઇંગ્લેન્ડમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ: ત્યારબાદ, વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ ઇંગ્લેન્ડ ગયા. ત્યાંની પબ્લિક સ્કૂલ સિસ્ટમ અને આધુનિક શિક્ષણ પદ્ધતિએ તેમના વિચારોને અત્યંત વિશાળ અને પ્રગતિશીલ બનાવ્યા.
• વહીવટી તાલીમ: ઇંગ્લેન્ડથી પરત ફર્યા બાદ, તેમને રાજ્યના વહીવટની વ્યવહારુ તાલીમ આપવામાં આવી, જેથી ભવિષ્યમાં તેઓ એક કુશળ શાસક તરીકે જવાબદારી નિભાવી શકે.

૨. રાજ્યાભિષેક અને શાસનની શરૂઆત

૧૮ વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કર્યા બાદ, ૧૮ એપ્રિલ, ૧૯૩૧ ના રોજ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીને રાજ્યની સંપૂર્ણ સત્તા સોંપવામાં આવી. આ દિવસ ભાવનગરની પ્રજા માટે એક નવા યુગની શરૂઆત સમાન હતો. ગાદી સંભાળતાની સાથે જ તેમણે પોતાના ભાષણમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, “મારી સત્તા એ પ્રજાની સેવા માટેનું એક માધ્યમ છે.”

તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, તેમણે એવા અનેક નિર્ણયો લીધા જે સાબિત કરે છે કે તેઓ સાચા અર્થમાં ‘પ્રજાવત્સલ’ રાજા હતા.

પ્રગતિશીલ વહીવટ અને સુધારા

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીના શાસનમાં ભાવનગર રાજ્યે સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે હરણફાળ ભરી:

• ગ્રામ્ય પંચાયતોની સ્થાપના: તેમણે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવા અને ગામડાંઓને સ્વનિર્ભર બનાવવા માટે ગ્રામ પંચાયતોની રચના કરી.
• ખેડૂતોનું દેવા માફી: ખેડૂતોને શાહુકારોના ત્રાસમાંથી મુક્ત કરવા તેમણે ખેડૂતોના તમામ જૂના દેવા માફ કરી દીધા. તેમણે ‘ભાવનગર દરબાર બેંક’ ની સ્થાપના કરી, જેથી ખેડૂતોને સરળતાથી ધિરાણ મળી રહે.
• શિક્ષણનો વ્યાપ: મહાત્મા ગાંધી જ્યાં ભણ્યા હતા તે શામળદાસ આર્ટસ કોલેજનો તેમણે વધુ વિકાસ કર્યો. રાજ્યમાં કન્યા કેળવણી મફત કરવામાં આવી. અંતરિયાળ ગામડાઓમાં પ્રાથમિક શાળાઓ ખોલવામાં આવી.
• સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર: તેમણે ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી સંપૂર્ણ રીતે અલગ કર્યું, જેથી પ્રજાને નિષ્પક્ષ અને ન્યાયી નિર્ણયો મળી શકે.
• બંદરો અને રેલવેનો વિકાસ: ભાવનગર એક બંદરીય શહેર હોવાથી, તેમણે બંદરના વિકાસ માટે આધુનિક સુવિધાઓ ઊભી કરી. ભાવનગર સ્ટેટ રેલવેનું વિસ્તરણ કર્યું, જેનાથી વેપાર-વાણિજ્યમાં ભારે વધારો થયો.

૩. રાષ્ટ્રપ્રેમની ચરમસીમા: ઐતિહાસિક નિર્ણય અને ભારતનું એકીકરણ

૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ ભારતને બ્રિટિશ શાસનમાંથી આઝાદી મળી. આઝાદી તો મળી ગઈ, પણ સૌથી મોટો પડકાર દેશને અખંડ બનાવવાનો હતો. ભારતમાં તે સમયે ૫૬૨ દેશી રજવાડાં હતાં. બ્રિટિશરોએ કાયદા મુજબ રાજાઓને છૂટ આપી હતી કે તેઓ ઈચ્છે તો ભારતમાં જોડાય, પાકિસ્તાનમાં જોડાય અથવા સ્વતંત્ર રહે. જો આ રજવાડાંઓ સ્વતંત્ર રહ્યા હોત, તો ભારતના સેંકડો ટુકડાઓ થઈ ગયા હોત.

આ સમયે દેશના પ્રથમ નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે રજવાડાંઓને ભારતીય સંઘમાં વિલીન કરવાની જવાબદારી ઉપાડી. આ ભગીરથ કાર્યમાં સૌથી પહેલો અને સૌથી મોટો સાથ તેમને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી તરફથી મળ્યો.

મહાત્મા ગાંધી સાથેની મુલાકાત

ભારતની આઝાદીના થોડા સમય બાદ, ડિસેમ્બર ૧૯૪૭માં, મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી દિલ્હીમાં મહાત્મા ગાંધીને મળવા ગયા. આ મુલાકાત ભારતના ઇતિહાસની સૌથી રોમાંચક અને ભાવનાત્મક મુલાકાતોમાંની એક છે.

મહારાજાએ ગાંધીજીને નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “બાપુ, મારું રાજ્ય, મારો ખજાનો અને મારી સત્તા—આ બધું જ હું ભારતના ચરણોમાં અર્પણ કરું છું. આપ જેમ ઈચ્છો તેમ તેનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રહિત માટે કરી શકો છો.”

ગાંધીજી આ સાંભળીને અત્યંત આશ્ચર્યચકિત અને ભાવુક થઈ ગયા. એક રાજા, જેની પાસે અપાર સંપત્તિ, વિશાળ સેના અને સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રાજ્ય છે, તે સામે ચાલીને બધું જ દેશને સોંપી રહ્યો હતો! ગાંધીજીએ પૂછ્યું, “મહારાજા, આ નિર્ણય લેતા પહેલાં આપે આપનાં રાણી અને રાજમાતાની સંમતિ લીધી છે?”

મહારાજાએ હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો, “બાપુ, મારો પરિવાર પણ રાષ્ટ્રને જ પોતાનો પરિવાર માને છે. તેઓ આ નિર્ણયમાં સંપૂર્ણપણે મારી સાથે છે.” ### સરદાર પટેલને રાજ્યની સોંપણી ત્યારબાદ, મહારાજાએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે મુલાકાત કરી. તેમણે ભાવનગર રાજ્યનું ભારતીય સંઘમાં જોડાણ કરવાના કરાર (Instrument of Accession) પર સૌથી પહેલા હસ્તાક્ષર કર્યા. ૧૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ ના રોજ ઔપચારિક રીતે ભાવનગર રાજ્યને સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યમાં વિલીન કરી દેવામાં આવ્યું.

તે સમયે ભાવનગર રાજ્યની તિજોરીમાં લાખો રૂપિયાની રોકડ અને અપાર સંપત્તિ હતી. તેમણે શરત વિના પોતાનું વિશાળ રાજ્ય અને તમામ મિલકતો દેશને અર્પણ કરી દીધી. સરદાર પટેલે આ ઘટના અંગે કહ્યું હતું કે:

“જો ભારતના તમામ રાજાઓ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી જેવા હોત, તો દેશના એકીકરણમાં કોઈ જ મુશ્કેલી ન પડત. તેમણે જે માર્ગ બતાવ્યો છે, તે જ માર્ગે ચાલીને ભારત એક અખંડ અને શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર બની શકશે.”

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીના આ પગલાથી સરદાર પટેલનું કામ ખૂબ સરળ બની ગયું. અન્ય રાજાઓ પર આનું મોટું નૈતિક દબાણ આવ્યું અને એક પછી એક તમામ રજવાડાંઓ ભારતીય સંઘમાં જોડાવા લાગ્યા.

૪. સ્વતંત્રતા પછીનું જીવન અને નિઃસ્વાર્થ સેવા

રાજ્ય અર્પણ કર્યા પછી મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી શાંતિથી બેસી ન રહ્યા. તેમની સેવાની ભાવના અકબંધ હતી.

મદ્રાસ રાજ્યના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર

તેમના ત્યાગ, કુશળ વહીવટી ક્ષમતા અને લોકપ્રિયતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે ૧૯૪૮માં તેમને મદ્રાસ રાજ્ય (હાલનું તમિલનાડુ અને આસપાસનો વિસ્તાર) ના ગવર્નર તરીકે નિયુક્ત કર્યા. આ પદ સંભાળીને તેઓ સ્વતંત્ર ભારતના કોઈપણ રાજ્યના ગવર્નર બનનાર પ્રથમ ભારતીય બન્યા.

મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે તેમણે અત્યંત સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવ્યું:

• માત્ર ૧ રૂપિયાનું પ્રતીકાત્મક વેતન: ગવર્નર તરીકે તેમને મોટો પગાર મળવાપાત્ર હતો, પરંતુ તેમણે આ પગાર લેવાનો ઇનકાર કર્યો અને ભારત સરકાર પાસે માત્ર પ્રતીકાત્મક રીતે ૧ રૂપિયો (માસિક) વેતન તરીકે સ્વીકાર્યો.
• સાદગી અને લોક સંપર્ક: તેઓ ભપકાદાર કાર્યક્રમો ટાળતા અને સીધા લોકોની વચ્ચે જઈને તેમના પ્રશ્નો સાંભળતા. તેમની આ સાદગીના કારણે મદ્રાસની જનતામાં તેઓ અત્યંત લોકપ્રિય બન્યા હતા.

૫. વ્યક્તિત્વ અને સાદગીના પ્રેરણાદાયક કિસ્સાઓ

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી માત્ર એક રાજા જ નહીં, પરંતુ એક સંત સમાન જીવન જીવતા હતા. તેમના જીવન સાથે જોડાયેલા કેટલાક પ્રસંગો આજે પણ લોકોના હૃદયમાં જીવંત છે:

• ખેડૂતનો પ્રસંગ: એકવાર તેઓ સાદા વેશમાં રાજ્યમાં ફરવા નીકળ્યા હતા. રસ્તામાં એક ખેડૂતનું ગાડું કાદવમાં ફસાઈ ગયું હતું. મહારાજાએ કોઈ જ સંકોચ વિના જાતે કાદવમાં ઉતરીને ગાડાને ધક્કો માર્યો અને ખેડૂતને મદદ કરી. જ્યારે ખેડૂતને ખબર પડી કે તેને મદદ કરનાર સ્વયં મહારાજા છે, ત્યારે તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
• જીવદયા અને પર્યાવરણ પ્રેમ: તેઓ જીવદયાના પરમ હિમાયતી હતા. તેમના સમયમાં ભાવનગરમાં ગૌશાળાઓનું નિર્માણ થયું અને વન્યજીવોના રક્ષણ માટે કડક કાયદાઓ બનાવવામાં આવ્યા.
• રમતગમત અને કળાને પ્રોત્સાહન: મહારાજા પોતે એક સારા ક્રિકેટર અને નિશાનેબાજ હતા. તેમણે રમતગમતને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક સુવિધાઓ ઊભી કરી.

૬. અમર વારસો અને અવસાન

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન પ્રજા અને દેશ માટે સમર્પિત કરી દીધું. તેમનું અવસાન ૨ એપ્રિલ, ૧૯૬૫ ના રોજ ૫૨ વર્ષની વયે થયું. તેમના નિધનથી ભાવનગરની પ્રજાએ જાણે પોતાના પરિવારના મોભીને ગુમાવ્યા હોય તેવો શોક અનુભવ્યો.

આજે પણ ભાવનગર અને ગુજરાતમાં તેમનું નામ અત્યંત આદર અને સન્માન સાથે લેવામાં આવે છે.

• ભાવનગરની પ્રખ્યાત યુનિવર્સિટીને ‘મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવનગર યુનિવર્સિટી’ નામ આપીને તેમને અંજલિ આપવામાં આવી છે.
• તેમની પ્રતિમાઓ અને તેમના નામે ચાલતી શૈક્ષણિક તથા આરોગ્યલક્ષી સંસ્થાઓ આજે પણ તેમની સ્મૃતિને જીવંત રાખે છે.

૭. નિષ્કર્ષ

ઇતિહાસ હંમેશાં એવા લોકોને યાદ રાખે છે જેમણે સત્તા ભોગવવાને બદલે સમાજ માટે ત્યાગ કર્યો હોય. મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું નામ ભારતના ઇતિહાસમાં એવા એક મુગટમણિ તરીકે હંમેશાં ચમકતું રહેશે, જેમણે પોતાના વિશાળ રાજ્યનો મોહ ત્યજીને અખંડ ભારતની ઇમારતનો પ્રથમ પાયો નાખ્યો.

સરદાર પટેલની મુત્સદ્દીગીરી ચોક્કસપણે મહાન હતી, પરંતુ જો મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ સૌપ્રથમ રાજ્ય અર્પણ કરવાની પહેલ ન કરી હોત, તો કદાચ દેશનું એકીકરણ ઘણું મુશ્કેલ બની ગયું હોત. રાષ્ટ્રપ્રેમ, ત્યાગ, સાદગી અને પ્રજાવત્સલતાનું આવું ઉદાહરણ સમગ્ર વિશ્વના ઇતિહાસમાં વિરલ છે. ભાવનગરના આ મહારાજા માત્ર એક ભૌગોલિક પ્રદેશના રાજા નહોતા, પરંતુ તેઓ લોકોના હૃદયના સાચા સમ્રાટ હતા.