નાનજી કાલિદાસ મહેતા: આર્ય કન્યા ગુરુકુળ અને પોરબંદરનો વિકાસ.

પ્રસ્તાવના

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં એવા બહુ ઓછા વ્યક્તિત્વો થયા છે જેમણે સમુદ્રપાર જઈને અઢળક સંપત્તિ કમાઈ હોય, અને પછી તે સંપત્તિનો પ્રવાહ પોતાની માતૃભૂમિ તરફ વાળીને સમાજ સુધારણાના પાયા નાખ્યા હોય. સૌરાષ્ટ્રની ધીંગી ધરા પોરબંદર, જે મહાત્મા ગાંધી અને સુદામાની નગરી તરીકે ઓળખાય છે, તેને આધુનિક, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક ઓળખ અપાવનાર યુગપુરુષ એટલે શેઠશ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતા.

એક સાધારણ ગામડાના યુવાનથી લઈને આફ્રિકાના ‘સુગર કિંગ’ અને ‘કોટન કિંગ’ બનવા સુધીની તેમની સફર જેટલી રોમાંચક છે, તેટલી જ પ્રેરણાદાયી તેમની પોરબંદરના વિકાસ માટેની સમર્પણ ભાવના છે. આર્ય કન્યા ગુરુકુળની સ્થાપનાથી લઈને કીર્તિ મંદિરના નિર્માણ સુધી, નાનજીભાઈએ પોરબંદરને એક નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું છે. આ લેખમાં આપણે તેમના જીવન, આર્ય કન્યા ગુરુકુળના વિચાર અને પોરબંદરના સર્વાંગી વિકાસમાં તેમના યોગદાન વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

૧. ગોરાણાથી યુગાન્ડા: એક સાહસિક સફર

નાનજી કાલિદાસ મહેતાનો જન્મ પોરબંદર નજીક આવેલા નાના એવા ગોરાણા ગામમાં ૧૭ નવેમ્બર, ૧૮૮૭ના રોજ થયો હતો. તેમનું બાળપણ સામાન્ય સ્થિતિમાં વીત્યું હતું, પરંતુ તેમની આંખોમાં અસાધારણ સપના હતા. તે જમાનામાં ગુજરાતી સાહસિકો માટે દરિયો ખેડવો એ એક મોટો પડકાર અને તક બંને હતા. માત્ર ૧૩ વર્ષની કુમળી વયે, સાહસવૃત્તિને સાથ આપીને નાનજીભાઈએ વતન છોડ્યું અને આફ્રિકાના યુગાન્ડા તરફ પ્રયાણ કર્યું.

શરૂઆતના દિવસો સંઘર્ષના હતા. અજાણ્યો દેશ, અજાણી ભાષા અને વિપરીત સંજોગો. પરંતુ નાનજીભાઈ પાસે કોઠાસૂઝ, મહેનત અને પ્રમાણિકતાની મૂડી હતી. તેમણે નાના વેપારથી શરૂઆત કરી. ધીરે ધીરે તેમણે યુગાન્ડાની ફળદ્રુપ જમીનની તાકાત પારખી. કપાસ અને શેરડીની ખેતીમાં તેમણે ક્રાંતિ આણી. તેમણે માત્ર વેપાર ન કર્યો, પરંતુ ત્યાંના ઉદ્યોગોનો પાયો નાખ્યો.

તેમણે ‘મહેતા ગ્રુપ’ની સ્થાપના કરી, જે આજે એક વૈશ્વિક જૂથ છે. યુગાન્ડામાં તેમણે શેરડીના બગીચાઓ અને સુગર ફેક્ટરીઓ સ્થાપી, જેના કારણે તેઓ ‘સુગર કિંગ’ તરીકે ઓળખાયા. તેમનું આર્થિક સામ્રાજ્ય વિસ્તરતું ગયું, પણ તેમનું હૃદય હંમેશા ભારતમાં, અને ખાસ કરીને તેમના વતન પોરબંદરમાં ધબકતું હતું. વિદેશમાં અઢળક કમાયા પછી પણ તેઓ પોતાની સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોને ભૂલ્યા ન હતા. આ જ મૂલ્યો પાછળથી પોરબંદરના વિકાસનું કારણ બન્યા.

૨. આર્ય કન્યા ગુરુકુળ: સ્ત્રી સશક્તિકરણનું ક્રાંતિકારી પગલું

નાનજીભાઈના જીવનનું સૌથી મોટું અને દીર્ઘકાલીન યોગદાન એટલે ‘આર્ય કન્યા ગુરુકુળ’. ૧૯૩૬માં જ્યારે ભારતમાં સ્ત્રી શિક્ષણનું પ્રમાણ નહિવત્ હતું અને દીકરીઓને ઘરની ચાર દીવાલોની બહાર નીકળવું મુશ્કેલ હતું, ત્યારે નાનજીભાઈએ એક એવું સ્વપ્ન જોયું જે ક્રાંતિકારી હતું.

તેમનું માનવું હતું કે, “એક છોકરો ભણે તો એક વ્યક્તિ ભણે છે, પણ એક છોકરી ભણે તો આખું કુટુંબ અને પેઢી ભણે છે.” પરંતુ તેમને માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહોતું આપવું; તેમને ભારતીય સંસ્કૃતિના પાયા પર આધુનિક નારીનું ઘડતર કરવું હતું.

સ્થાપના અને ઉદ્દેશ્ય: નાનજીભાઈએ મહાત્મા ગાંધી અને આર્ય સમાજના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈને ૧૯૩૬માં પોરબંદરમાં આર્ય કન્યા ગુરુકુળની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતીય વૈદિક સંસ્કૃતિના સંસ્કારો સાથે આધુનિક શિક્ષણનો સમન્વય કરવાનો હતો. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ભારતની દીકરીઓ શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક રીતે સશક્ત બને.

અભ્યાસક્રમ અને વિશેષતાઓ: આર્ય કન્યા ગુરુકુળની શિક્ષણ પદ્ધતિ તે સમયે અજોડ હતી અને આજે પણ તેનું મહત્ત્વ જળવાયેલું છે.

• વૈદિક સંસ્કારો: અહીં દીકરીઓને વેદો, ઉપનિષદો અને સંસ્કૃત ભાષાનું જ્ઞાન આપવામાં આવે છે. રોજ સવારે અને સાંજે થતી પ્રાર્થના અને યજ્ઞ આ ગુરુકુળની ઓળખ છે.
• શારીરિક શિક્ષણ: નાનજીભાઈ માનતા હતા કે સ્ત્રી અબળા નથી, પણ સબળા છે. તેથી જ ગુરુકુળમાં પરંપરાગત શિક્ષણની સાથે તલવારબાજી, લાઠીદાવ, મલખંભ, તીરંદાજી અને જુડો-કરાટે જેવી તાલીમ ફરજિયાત કરવામાં આવી. આજે પણ ગુરુકુળની વિદ્યાર્થીનીઓના શારીરિક કૌશલ્યો જોઈને દર્શકો દંગ રહી જાય છે.
• કલા અને સંગીત: શિક્ષણની સાથે સંગીત, નૃત્ય અને ચિત્રકલાનો પણ અહીં સંગમ જોવા મળે છે.
• સાદગી અને શિસ્ત: અહીં અમીર હોય કે ગરીબ, તમામ દીકરીઓ એક સમાન ગણવેશમાં રહે છે. ખાદીનો ઉપયોગ અને સ્વાશ્રય (પોતાનું કામ જાતે કરવું) અહીંના મુખ્ય નિયમો છે.

આર્કિટેક્ચર અને વાતાવરણ: ગુરુકુળનું પરિસર વિશાળ અને રમણીય છે. તેનું સ્થાપત્ય ભારતીય પરંપરાને અનુરૂપ છે. ખુલ્લા વર્ગખંડો, વિશાળ મેદાનો અને પ્રાર્થના હોલ એક શાંત અને પવિત્ર વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. નાનજીભાઈએ પોતે આ સંકુલના નિર્માણમાં અંગત રસ લીધો હતો.

સમાજ પર પ્રભાવ: આર્ય કન્યા ગુરુકુળમાંથી બહાર નીકળેલી હજારો દીકરીઓએ દેશ-વિદેશમાં નામ રોશન કર્યું છે. આ સંસ્થાએ સાબિત કરી દીધું કે ભારતીય સંસ્કૃતિ જાળવી રાખીને પણ આધુનિક અને પ્રગતિશીલ બની શકાય છે. નાનજીભાઈના આ સાહસે સૌરાષ્ટ્રમાં સ્ત્રી શિક્ષણ પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ બદલી નાખ્યો.

૩. કીર્તિ મંદિર: મહાત્માને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ

પોરબંદર એ મહાત્મા ગાંધીનું જન્મસ્થળ છે, પણ તેને વિશ્વના નકશા પર એક તીર્થસ્થાન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવામાં નાનજી કાલિદાસ મહેતાનો સિંહફાળો છે. ગાંધીજી પ્રત્યે નાનજીભાઈને અપાર આદર હતો. તેઓ ગાંધીજીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા.

નિર્માણનો ઈતિહાસ: ગાંધીજીના જન્મસ્થળ (જે હવેલી તરીકે ઓળખાતું હતું) ની બાજુમાં નાનજીભાઈએ જગ્યા ખરીદી અને ત્યાં એક ભવ્ય સ્મારક બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. આઝાદી પહેલાં જ તેમણે આ કાર્ય હાથ ધર્યું હતું. તેમણે ઈચ્છ્યું કે ગાંધીજીના વિચારો અને જીવન સંદેશ આવનારી પેઢીઓ સુધી પહોંચે.

ભવ્યતા અને પ્રતીક: કીર્તિ મંદિરનું નિર્માણ કાર્ય ૧૯૪૭માં શરૂ થયું અને ૧૯૫૦માં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના હસ્તે તેનું ઉદ્ઘાટન થયું (જોકે ઉદ્ઘાટન પહેલા સરદાર પટેલનું અવસાન થતા, બાદમાં તે ખુલ્લું મુકાયું).

• આ ઈમારતની ઊંચાઈ ૭૯ ફૂટ રાખવામાં આવી છે, જે ગાંધીજીના ૭૯ વર્ષના આયુષ્યનું પ્રતીક છે.
• મંદિરમાં ૭૯ દીવાઓ પણ છે.
• આ સ્મારકમાં સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના વ્યક્ત થાય છે. તેના સ્થાપત્યમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી ધર્મના સ્થાપત્ય તત્વોનો સમન્વય જોવા મળે છે.

નાનજીભાઈએ આ સ્મારકનું નિર્માણ કરીને માત્ર ઈમારત નથી બનાવી, પણ રાષ્ટ્રપિતાને એક શાશ્વત શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે. આજે વિશ્વભરમાંથી આવતા પ્રવાસીઓ માટે કીર્તિ મંદિર આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.

૪. ભારત મંદિર અને તારા મંદિર: વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનો સંગમ

નાનજી કાલિદાસ મહેતાનું વિઝન માત્ર શિક્ષણ કે સ્મારકો પૂરતું સીમિત ન હતું. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે પોરબંદરના લોકો ભારતની ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક મહાનતાને સમજે તેમજ વિજ્ઞાન સાથે જોડાય.

ભારત મંદિર (ભારત રુષિ મંદિર): આર્ય કન્યા ગુરુકુળની સામે જ આવેલું ભારત મંદિર એક અનોખું સંગ્રહાલય છે.

• અહીં જમીન પર ભારતનો વિશાળ ઉપસાવેલો નકશો (Relief Map) છે. આ નકશો આરસપહાણમાંથી બનાવેલો છે અને તેમાં ભારતની નદીઓ, પર્વતો અને શહેરોને ખૂબ જ બારીકાઈથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તે સમયે જ્યારે ટેકનોલોજી ઓછી હતી, ત્યારે આવો નકશો બનાવવો એ એક અજાયબી હતી.
• આ મંદિરમાં ભારતના મહાન ઋષિમુનિઓ, સંતો અને વીર પુરુષોની મૂર્તિઓ અને ચિત્રો છે, જે મુલાકાતીઓને ભારતીય વારસાનો પરિચય કરાવે છે.

તારા મંદિર (પ્લેનેટોરિયમ): નાનજીભાઈ વિજ્ઞાનના પણ હિમાયતી હતા. તેમણે પોરબંદરમાં ‘તારા મંદિર’ એટલે કે પ્લેનેટોરિયમનું નિર્માણ કરાવ્યું.

• ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા તેનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું.
• સૌરાષ્ટ્રમાં વિજ્ઞાન અને ખગોળશાસ્ત્ર પ્રત્યે રુચિ જગાડવા માટે આ એક મહત્વનું પગલું હતું. બાળકો અને વિદ્યાર્થીઓ અહીં બ્રહ્માંડ, તારાઓ અને ગ્રહો વિશે જ્ઞાન મેળવી શકતા.

આ બંને સ્થાપત્યો દર્શાવે છે કે નાનજીભાઈ એક દ્રષ્ટા હતા, જેઓ ધર્મ અને વિજ્ઞાન બંનેને સાથે લઈને ચાલવામાં માનતા હતા.

૫. ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આર્થિક યોગદાન

નાનજીભાઈ માત્ર દાનવીર જ નહોતા, પણ કુશળ ઉદ્યોગપતિ પણ હતા. તેમણે જાણ્યું કે પોરબંદરના વિકાસ માટે માત્ર શાળાઓ કે મંદિરો પૂરતા નથી, લોકોને રોજગારી પણ મળવી જોઈએ.

મહારાણા મિલ્સ: પોરબંદરના ઔદ્યોગિક ઈતિહાસમાં ‘મહારાણા મિલ્સ’નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. નાનજીભાઈએ આ મિલનો વિકાસ કર્યો અને હજારો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી. કાપડ ઉદ્યોગને કારણે પોરબંદરની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થયો. આ મિલ માત્ર ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર ન હતી, પણ અનેક પરિવારોનું ભરણપોષણનું સાધન હતી.

તેમણે સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ સ્ટીમશીપ કંપનીની પણ સ્થાપના કરી હતી, જે દરિયાઈ વેપારને વેગ આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ હતી. તેમના પ્રયાસોથી પોરબંદર એક મહત્વનું બંદર અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર બન્યું.

સીમેન્ટ ઉદ્યોગ અને કેમિકલ ઉદ્યોગમાં પણ મહેતા ગ્રુપનું યોગદાન રહ્યું છે, જેનો પાયો નાનજીભાઈના વિચારોમાં રહેલો છે. આજે પણ પોરબંદર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સૌરાષ્ટ્ર સિમેન્ટ (હાથી સિમેન્ટ) જેવી ફેક્ટરીઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તેમના ઔદ્યોગિક વારસાનો ભાગ છે.

૬. જીવન દર્શન અને મૂલ્યો

નાનજી કાલિદાસ મહેતાના જીવનને સમજવા માટે તેમના વિચારોને સમજવા જરૂરી છે.

૧. સાદગી અને ઉચ્ચ વિચાર: અબજોપતિ હોવા છતાં, તેમનું જીવન અત્યંત સાદું હતું. તેઓ માનતા હતા કે સંપત્તિ એ ઈશ્વરની દેન છે અને તેનો ઉપયોગ સમાજના કલ્યાણ માટે થવો જોઈએ. ગાંધીજીના વિચારોનો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ હતો.

૨. માતૃભૂમિ પ્રેમ: આફ્રિકામાં અપાર સફળતા મળ્યા પછી તેઓ ત્યાં જ સ્થાયી થઈ શકતા હતા. યુરોપ કે અમેરિકામાં પણ જઈ શકતા હતા. પરંતુ તેમણે પોતાની પરસેવાની કમાણી ભારત મોકલી અને પોરબંદરના વિકાસમાં વાપરી. તેમનો મંત્ર હતો – “જનની જન્મભૂમિશ્ચ સ્વર્ગાદપિ ગરીયસી” (જનની અને જન્મભૂમિ સ્વર્ગથી પણ મહાન છે).

૩. ધર્મ અને સંસ્કૃતિ: તેઓ ચુસ્ત આર્ય સમાજી વિચારો ધરાવતા હતા. અંધશ્રદ્ધામાં માનવાને બદલે તેઓ વેદોના જ્ઞાન અને કર્મકાંડના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં માનતા હતા. આર્ય કન્યા ગુરુકુળ એ તેમના આ જ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વિચારોનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે.

૭. વારસો અને વર્તમાન પેઢીનું યોગદાન

નાનજી કાલિદાસ મહેતા ૧૯૬૯માં દેવલોક પામ્યા, પરંતુ તેમણે પ્રગટાવેલી જ્યોત આજે પણ અખંડ છે. તેમના વારસાને તેમના પુત્રો અને પૌત્રોએ ખૂબ સારી રીતે જાળવી રાખ્યો છે.

મહેતા ગ્રુપ આજે મહેન્દ્ર મહેતા અને તેમના પુત્ર જય મહેતા (જેઓ પ્રખ્યાત અભિનેત્રી જુહી ચાવલાના પતિ છે) દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે. આ પરિવાર આજે પણ પોરબંદર સાથે અતૂટ નાતો ધરાવે છે.

• આર્ય કન્યા ગુરુકુળનું સંચાલન આજે પણ તેટલી જ નિષ્ઠાથી કરવામાં આવે છે.
• કીર્તિ મંદિર અને અન્ય સ્થાપત્યોની જાળવણીમાં પણ તેમનો સહયોગ રહે છે.
• મહેતા પરિવાર દ્વારા આજે પણ અનેક સામાજિક કાર્યો, હોસ્પિટલો અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવામાં આવે છે.

જ્યારે પણ મહેતા પરિવારના સભ્યો પોરબંદર આવે છે, ત્યારે તેઓ ગુરુકુળની મુલાકાત અવશ્ય લે છે. જુહી ચાવલા પોતે પણ ગુરુકુળની પ્રવૃત્તિઓમાં રસ લે છે અને દીકરીઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ દર્શાવે છે કે નાનજીભાઈએ રોપેલું બીજ હવે વટવૃક્ષ બની ગયું છે અને તેમના સંસ્કારો નવી પેઢીમાં પણ ઉતરી આવ્યા છે.

૮. ઉપસંહાર

પોરબંદરના ઇતિહાસમાં જો કોઈ વ્યક્તિએ શહેરની કાયાપલટ કરવામાં સૌથી મોટું યોગદાન આપ્યું હોય, તો તે નાનજી કાલિદાસ મહેતા છે. તેમણે માત્ર પૈસાનું દાન નહોતું કર્યું, તેમણે પોતાની દ્રષ્ટિ (Vision) નું દાન કર્યું હતું.

• તેમણે આર્ય કન્યા ગુરુકુળ દ્વારા સ્ત્રી સન્માન અને શિક્ષણનો પાયો નાખ્યો.
• કીર્તિ મંદિર દ્વારા ગાંધીજીના વિચારોને અમર કર્યા.
• ઉદ્યોગો દ્વારા આર્થિક સધ્ધરતા બક્ષી.
• તારા મંદિર અને ભારત મંદિર દ્વારા જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનો પ્રસાર કર્યો.

આજે જ્યારે આપણે ‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે નાનજીભાઈએ ૧૯૩૬માં જ આ દિશામાં નક્કર કામ કરી બતાવ્યું હતું. તેઓ સાચા અર્થમાં એક દીર્ઘદ્રષ્ટા હતા. પોરબંદરની ધરતી હંમેશા આ મહાન સપૂતની ઋણી રહેશે. તેમનું જીવન એ સાબિતી છે કે જો મનુષ્યની ઈચ્છાશક્તિ પ્રબળ હોય, તો તે સાત સમુંદર પાર કરીને પણ પોતાની માતૃભૂમિનું ઋણ ચૂકવી શકે છે.