રથયાત્રા (અમદાવાદ): જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રાનો ૧૦૦+ વર્ષનો ઇતિહાસ.
અમદાવાદ, જે ભારતનું પ્રથમ ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી’ છે, તેની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ અત્યંત સમૃદ્ધ છે. આ પરંપરાઓમાં સૌથી મોટો અને લોકપ્રિય ઉત્સવ એટલે અષાઢી બીજના દિવસે નીકળતી ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા. ઓડિશાના પુરી પછી ભારતની બીજા નંબરની સૌથી મોટી રથયાત્રાનું માન અમદાવાદની રથયાત્રાને પ્રાપ્ત છે. જમાલપુર સ્થિત ઐતિહાસિક શ્રી જગન્નાથ મંદિરથી શરૂ થતી આ યાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે અમદાવાદની સામાજિક સમરસતા, ભાઈચારો અને આસ્થાનું પ્રતીક છે.
આવો, ૧૪૬થી વધુ વર્ષોનો ઇતિહાસ ધરાવતી આ ભવ્ય રથયાત્રાના મૂળ, તેની શરૂઆત, પરંપરાઓ અને આધુનિક સમયમાં તેના વિશાળ સ્વરૂપ વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીએ.
૧. શ્રી જગન્નાથ મંદિર, જમાલપુરનો ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ
રથયાત્રાનો ઇતિહાસ સમજતા પહેલાં જમાલપુરમાં આવેલા જગન્નાથ મંદિરનો ઇતિહાસ સમજવો જરૂરી છે. આશરે ૪૫૦ વર્ષ પહેલાં, સાબરમતી નદીના કિનારે જમાલપુર વિસ્તારમાં એક ઘનઘોર જંગલ હતું. આ જગ્યાએ મહંત શ્રી હનુમાનદાસજી નામના એક સંતે પોતાનો આશ્રમ બનાવ્યો હતો. તેઓ હનુમાનજીના પરમ ભક્ત હતા, તેથી શરૂઆતમાં અહીં હનુમાનજીની મૂર્તિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને આ સ્થળ ‘મારુતિ મંદિર’ તરીકે ઓળખાતું હતું.
સમય જતાં, આ આશ્રમની ગાદી પર મહંત શ્રી સારંગદાસજી આવ્યા. તેમના સમયમાં આ આશ્રમનો વિકાસ થયો. એક લોકવાયકા મુજબ, મહંત સારંગદાસજીને ભગવાન જગન્નાથે સ્વપ્નમાં દર્શન આપ્યા અને પોતાની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો. આ આદેશ અનુસાર પુરી (ઓડિશા) થી લીમડાના લાકડામાંથી બનેલી ભગવાન જગન્નાથ, મોટા ભાઈ બલભદ્ર (બલરામ) અને બહેન સુભદ્રાજીની મૂર્તિઓ લાવવામાં આવી અને મંદિરમાં તેમની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. ત્યારથી આ સ્થળ શ્રી જગન્નાથ મંદિર તરીકે વિખ્યાત થયું.
૨. રથયાત્રાની ઐતિહાસિક શરૂઆત: વર્ષ ૧૮૭૮
અમદાવાદમાં રથયાત્રા શરૂ કરવાનો શ્રેય મહંત શ્રી નૃસિંહદાસજી મહારાજને જાય છે. ઇ.સ. ૧૮૭૮ (વિક્રમ સંવત ૧૯૩૪) ના વર્ષમાં તેમણે અમદાવાદમાં પ્રથમ રથયાત્રાનો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.
કેવી રીતે થઈ શરૂઆત? કહેવાય છે કે મહંત નૃસિંહદાસજી એકવાર પુરીની યાત્રાએ ગયા હતા અને ત્યાંની ભવ્ય રથયાત્રા જોઈને તેઓ અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તેમના મનમાં વિચાર આવ્યો કે જે લોકો પુરી સુધી પહોંચી શકતા નથી, તેમને અમદાવાદમાં જ ભગવાન જગન્નાથના દર્શનનો લાભ મળવો જોઈએ. “ભગવાન સ્વયં નગરચર્યાએ નીકળીને પોતાના ભક્તોને દર્શન આપે” તેવા ઉમદા આશયથી તેમણે અમદાવાદમાં રથયાત્રા શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
પ્રારંભિક સ્વરૂપ: આજના સમયમાં આપણે જે વિશાળ રથયાત્રા જોઈએ છીએ, તેવી શરૂઆત ન હતી. ૧૮૭૮માં જ્યારે પ્રથમ રથયાત્રા નીકળી, ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિઓને બળદગાડામાં બિરાજમાન કરવામાં આવી હતી. આ યાત્રામાં માત્ર થોડા સાધુ-સંતો અને સ્થાનિક ભક્તો જ જોડાયા હતા. પરંતુ ધીમે ધીમે આ ઉત્સવ લોકોની આસ્થાનું કેન્દ્ર બન્યો.
થોડા વર્ષો પછી, ભરૂચના એક ભક્ત દ્વારા ભગવાન માટે લાકડાના સુંદર અને કલાત્મક રથ બનાવડાવીને ભેટ આપવામાં આવ્યા. ત્યારથી ભગવાન બળદગાડાને બદલે લાકડાના રથમાં નગરચર્યાએ નીકળવા લાગ્યા અને આ રથોને ભક્તો દ્વારા ખેંચવાની પરંપરા શરૂ થઈ, જે આજદિન સુધી અકબંધ છે.
૩. રથયાત્રા પૂર્વેની પ્રાચીન પરંપરાઓ અને વિધિઓ
રથયાત્રા માત્ર અષાઢી બીજનો જ ઉત્સવ નથી, પરંતુ તેની તૈયારીઓ અને ધાર્મિક વિધિઓ અઠવાડિયાઓ અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે.
અ) જળયાત્રા (જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમા)
જેઠ મહિનાની પૂનમના દિવસે મંદિરમાં ‘જળયાત્રા’ મહોત્સવ ઉજવાય છે. આ દિવસે સાબરમતી નદીના કિનારેથી ૧૦૮ જેટલા કળશમાં પવિત્ર જળ લાવવામાં આવે છે. આ જળમાં કેસર, ચંદન અને ઔષધિઓ મેળવીને ભગવાનનો મહાજળાભિષેક કરવામાં આવે છે. હિન્દુ માન્યતા અનુસાર, આટલા બધા જળથી સ્નાન કરવાને કારણે ભગવાન બીમાર પડે છે.
બ) ભગવાનનો આરામ અને નેત્રોત્સવ
જળયાત્રા પછી ભગવાન ૧૫ દિવસ માટે આરામગૃહ (નિજમંદિર) માં જતા રહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભક્તોને ભગવાનના દર્શન થતા નથી. ભગવાનને ઔષધિઓનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. અષાઢી એકમના દિવસે (રથયાત્રાના એક દિવસ પહેલા) ભગવાન સાજા થઈને ગર્ભગૃહમાં પાછા ફરે છે. આ દિવસે ‘નેત્રોત્સવ’ ની વિધિ થાય છે. એવી માન્યતા છે કે આંખો આવી ગઈ હોવાથી ભગવાનની આંખો પર પાટા બાંધવામાં આવે છે અને વિશેષ પૂજા થાય છે.
ક) સરસપુર (મોસાળ) અને મામેરું
અમદાવાદના સરસપુર વિસ્તારને ભગવાન જગન્નાથનું મોસાળ (મામાનું ઘર) માનવામાં આવે છે. રથયાત્રાના થોડા દિવસ અગાઉ સરસપુરના ભક્તો ઢોલ-નગારા સાથે મંદિરે આવે છે અને ભગવાનને પોતાના ઘરે (સરસપુર) પધારવાનું આમંત્રણ આપે છે. અષાઢી એકમના દિવસે ભગવાન માટે મોસાળમાંથી ‘મામેરું’ (વસ્ત્રો, આભૂષણો અને ભેટ-સોગાદો) આવે છે.
૪. અષાઢી બીજ: રથયાત્રાનો પાવન દિવસ
અષાઢી બીજના દિવસે વહેલી સવારથી જ અમદાવાદ જગન્નાથ મય બની જાય છે.
- મંગળા આરતી: સવારે ૪:૦૦ વાગ્યે મંદિરમાં મંગળા આરતી થાય છે. આ આરતીમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી, રાજ્યના નેતાઓ અને હજારો ભક્તો ઉપસ્થિત રહે છે.
- ખેચડીનો ભોગ: રથયાત્રામાં નીકળતા પહેલા ભગવાનને મગની દાળ અને ચોખાની વિશેષ ખેચડીનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે.
- ભગવાનનું રથમાં બિરાજમાન થવું: આરતી બાદ ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજીની આંખો પરથી પાટા ખોલીને તેમને ભક્તોના જયઘોષ સાથે રથમાં બિરાજમાન કરવામાં આવે છે.
- ભગવાન જગન્નાથના રથનું નામ: નંદીઘોષ
- બલભદ્રજીના રથનું નામ: તાલધ્વજ
- સુભદ્રાજીના રથનું નામ: પદ્મધ્વજ
૫. પહિંદ વિધિ (Pahind Vidhi)
રથયાત્રાની સૌથી મહત્વની અને ઐતિહાસિક વિધિ એટલે ‘પહિંદ વિધિ’. જ્યારે રથ પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થાય છે, ત્યારે ગુજરાતના વર્તમાન મુખ્યમંત્રી દ્વારા ભગવાનના રથનો રસ્તો સોનાની સાવરણી (Golden Broom) થી સાફ કરવામાં આવે છે અને રથના દોરડા ખેંચીને રથયાત્રાનો પ્રારંભ કરાવવામાં આવે છે.
આ પ્રથા દર્શાવે છે કે ભગવાનની નજરમાં રાજા કે રંક બધા સમાન છે અને રાજ્યનો શાસક પણ ભગવાનનો માત્ર એક સેવક છે. અમદાવાદમાં મુખ્યમંત્રી દ્વારા પહિંદ વિધિ કરાવવાની પરંપરા દાયકાઓ જૂની છે અને તે દર વર્ષે ધાર્મિક શ્રદ્ધા સાથે નિભાવવામાં આવે છે.
૬. રથયાત્રાનું ભવ્ય સ્વરૂપ અને લશ્કર
જ્યારે રથયાત્રા જમાલપુર મંદિરેથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે તેનો નજારો અદભુત હોય છે. યાત્રા એક ચોક્કસ ક્રમમાં આગળ વધે છે, જે નીચે મુજબ હોય છે:
- ગજરાજ (હાથીઓ): સૌથી આગળ શણગારેલા ૧૫ થી ૧૮ હાથીઓ ચાલે છે. હિન્દુ ધર્મમાં ગજરાજને અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. લોકો હાથીઓને કેળા અને ફળ ખવડાવીને આશીર્વાદ લે છે.
- અખાડા (Akhadas): રથયાત્રાની શાન એટલે ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રતીક સમાન અખાડાઓ. ૩૦ થી વધુ અખાડાના પહેલવાનો પોતાના શારીરિક કૌશલ્ય, લાઠી દાવ, તલવારબાજી અને બોડી બિલ્ડીંગના કરતબો બતાવે છે.
- ટ્રકો (Tableaux): ૧૦૦ જેટલી સજાવેલી ટ્રકો હોય છે. દરેક ટ્રકમાં રામાયણ, મહાભારત, પર્યાવરણ બચાવો, વ્યસન મુક્તિ જેવા વિવિધ ધાર્મિક અને સામાજિક વિષયો પર સુંદર ટેબ્લો (ઝાખી) બનાવવામાં આવે છે.
- ભજન મંડળીઓ: ૩૦ થી વધુ ભજન મંડળીઓ ઢોલ, મંજીરા અને કરતાલ સાથે “જય રણછોડ, માખણ ચોર” ના નારા લગાવતા અને ભજન ગાતા ચાલે છે.
- સાધુ-સંતો: દેશભરમાંથી આવેલા હજારો નાગા બાવાઓ, મહંતો અને સાધુઓ આ યાત્રામાં જોડાય છે.
- ભગવાનના રથ: અને અંતે, લાખો ભક્તો દ્વારા ખેંચાતા ત્રણ મુખ્ય રથ આવે છે.
૭. રથયાત્રાનો રૂટ (પ્રદક્ષિણા પથ)
અમદાવાદની રથયાત્રા શહેરના કોટ વિસ્તાર (Walled City) ના ૧૮ કિલોમીટર જેટલા લાંબા માર્ગ પર ફરે છે. આ રૂટ વર્ષોથી એક સમાન રહ્યો છે.
રૂટની રૂપરેખા: જમાલપુર મંદિરથી પ્રસ્થાન -> ખમાસા -> ગોળલીમડા -> આસ્ટોડિયા -> રાયપુર ચકલા -> ખાડિયા ચાર રસ્તા -> પાંચકૂવા -> કાલુપુર રેલ્વે સ્ટેશન -> સરસપુર (બપોરનો વિસામો). બપોરે આરામ કર્યા બાદ -> કાલુપુર સર્કલ -> પ્રેમ દરવાજા -> દરિયાપુર -> શાહપુર -> આર.સી. હાઈસ્કૂલ -> ઘી કાંટા -> પાનકોર નાકા -> માણેકચોક -> દાણાપીઠ -> અને મોડી સાંજે પરત જમાલપુર નિજમંદિર.
આ સાંકડા રસ્તાઓ, પોળો અને ઐતિહાસિક દરવાજાઓ વચ્ચેથી જ્યારે રથ અને હાથીઓ પસાર થાય છે, ત્યારે લોકો પોતાના મકાનની અગાશીઓ અને બાલ્કનીઓમાંથી ભગવાન પર પુષ્પવર્ષા કરે છે.
૮. સરસપુર: એક અદભુત સામાજિક ઉદાહરણ (ભોજન સમારંભ)
રથયાત્રા બપોરના સમયે પોતાના મોસાળ એટલે કે ‘સરસપુર’ પહોંચે છે. અહીં જે દ્રશ્ય જોવા મળે છે તે આખી દુનિયામાં ભાગ્યે જ ક્યાંય જોવા મળતું હશે.
સરસપુરમાં રથયાત્રામાં જોડાયેલા તમામ સાધુ-સંતો, પોલીસકર્મીઓ, અખાડાના યુવાનો અને દર્શનાર્થીઓ (આશરે ૫ થી ૭ લાખ લોકો) માટે મહાભોજનની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. સરસપુરની વિવિધ પોળો અને શેરીઓના લોકો સ્વયંભૂ ફાળો એકઠો કરીને મહિનાઓ અગાઉથી રસોડાની તૈયારી કરે છે. લાખો લોકોને પૂરી, શાક, મોહનથાળ, બુંદી, અને છાશનું જમાડવામાં આવે છે. આ કાર્ય કોઈ મોટા મેનેજમેન્ટ ગુરુ માટે પણ આશ્ચર્ય પમાડે તેવું હોય છે, કારણ કે આટલા બધા લોકોને માત્ર ૨-૩ કલાકમાં જમાડી દેવામાં આવે છે.
૯. પ્રસાદનો મહિમા
અમદાવાદની રથયાત્રાનો પ્રસાદ ખૂબ જ વિશિષ્ટ છે. આ યાત્રા દરમિયાન ભક્તોને ટ્રકો અને રથ પરથી હજારો કિલો પ્રસાદ ઉછાળીને વહેંચવામાં આવે છે.
- મગ (ફણગાવેલા મગ): મગને ખૂબ જ પૌષ્ટિક માનવામાં આવે છે. અષાઢ મહિનામાં વરસાદની શરૂઆત થાય છે, ત્યારે સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખવા મગ ઉત્તમ છે. રથયાત્રામાં ૩૦,૦૦૦ કિલોથી વધુ મગ પ્રસાદમાં વહેંચાય છે.
- જાંબુ (Black Plum): ચોમાસાનું આ ઋતુગત ફળ ડાયાબિટીસ અને પાચન માટે ઉત્તમ છે.
- કેરી, દાડમ અને કાકડી: પ્રકૃતિએ આપેલા ફળોનો પ્રસાદ ભગવાનને ધરાવીને લોકોને અપાય છે.
૧૦. કોમી એકતા અને ભાઈચારાનું પ્રતીક (Communal Harmony)
અમદાવાદની રથયાત્રાનો ૧૦૦ થી વધુ વર્ષનો ઇતિહાસ માત્ર હિન્દુઓની આસ્થા પૂરતો સીમિત નથી, તે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. રથયાત્રાનો રૂટ દરિયાપુર, શાહપુર અને કાલુપુર જેવા મુસ્લિમ બહુલ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. ભૂતકાળમાં કેટલીકવાર આ વિસ્તારોમાં તણાવની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી, પરંતુ છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી અહીં અદભુત શાંતિ અને સદ્ભાવના જોવા મળે છે.
જ્યારે ભગવાનનો રથ મુસ્લિમ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે મુસ્લિમ બિરાદરો અને તેમના આગેવાનો સ્ટેજ બનાવીને રથનું સ્વાગત કરે છે. તેઓ મહંતશ્રીને ફૂલોનો હાર પહેરાવીને સન્માનિત કરે છે અને કબૂતરો ઉડાડીને શાંતિનો સંદેશ આપે છે. રથયાત્રા પહેલા મંદિરમાં યોજાતી ‘શાંતિ સમિતિ’ ની બેઠકોમાં બંને ધર્મના આગેવાનો સાથે બેસીને યાત્રાને સફળ બનાવવાની ખાતરી આપે છે.
૧૧. આધુનિક સમયમાં રથયાત્રા અને ટેકનોલોજી
સમયની સાથે રથયાત્રાના સ્વરૂપમાં પણ આધુનિકતા આવી છે. ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં બળદગાડામાં શરૂ થયેલી યાત્રા આજે કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા વચ્ચે નીકળે છે.
- સુરક્ષા કવચ: યાત્રામાં ૨૫,૦૦૦ થી વધુ પોલીસ જવાનો, પેરામિલિટરી ફોર્સ (RAF, SRP), ક્રાઈમ બ્રાન્ચ અને કમાન્ડો તૈનાત હોય છે.
- ડ્રોન અને CCTV: આખા રૂટ પર ડ્રોન કેમેરા અને હજારો CCTV કેમેરા દ્વારા કંટ્રોલ રૂમમાંથી લાઈવ મોનીટરીંગ કરવામાં આવે છે.
- GPS ટ્રેકિંગ: રથ, હાથીઓ અને ટ્રકોમાં GPS સિસ્ટમ લગાવીને તેનું લોકેશન ટ્રેક કરવામાં આવે છે. ૩D મેપિંગ દ્વારા સંવેદનશીલ વિસ્તારો પર ચાંપતી નજર રાખવામાં આવે છે.
કોવિડ-૧૯ મહામારીનો સમય: ૧૪૬ વર્ષના ઇતિહાસમાં ૨૦૨૦ અને ૨૦૨૧ નું વર્ષ એવું હતું જ્યારે કોરોના મહામારીને કારણે રથયાત્રા ભક્તોની ભીડ વિના કાઢવામાં આવી હતી. ૨૦૨૦માં તો રથયાત્રા માત્ર મંદિરના પ્રાંગણમાં જ ફરી હતી. આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લોકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાયો હતો, જેણે સાબિત કર્યું કે પરંપરાની સાથે માનવજીવનનું મૂલ્ય પણ સર્વોપરી છે.
ઉપસંહાર
અમદાવાદના જમાલપુર શ્રી જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રા માત્ર લાકડાના રથ અને મૂર્તિઓનો પ્રવાસ નથી. તે ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ધરોહરનો ધબકાર છે. ૧૦૦ થી વધુ વર્ષોની આ ઐતિહાસિક સફરમાં રથયાત્રાએ સમયના ઘણા બદલાવ જોયા છે, મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો છે, પરંતુ ભક્તોની આસ્થા ક્યારેય ડગી નથી.
“જય રણછોડ, માખણ ચોર” ના ગગનભેદી નારાઓ વચ્ચે જ્યારે અમદાવાદના રસ્તાઓ પર ભક્તિનો સાગર ઉમટે છે, ત્યારે તે દ્રશ્ય દરેક અમદાવાદીના હૃદયમાં એક અનોખી ઉર્જાનો સંચાર કરે છે. રથયાત્રા એ માત્ર ઈશ્વરના નગર ભ્રમણનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે સમાજના દરેક વર્ગ, જાતિ અને ધર્મના લોકોને એક તાંતણે બાંધતો એક મહાન અને દિવ્ય સામાજિક મહોત્સવ છે.
