ચિત્ર-વિચિત્ર મેળો: સાબરકાંઠાના આદિવાસીઓનો પૂર્વજોને યાદ કરવાનો પ્રસંગ.

ભારત, અને તેમાં પણ વિશેષ કરીને ગુજરાત, મેળાઓ અને ઉત્સવોની ભૂમિ છે. અહીંના ગામેગામ અને પ્રદેશોમાં પોતાની આગવી સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને પરંપરાઓને ઉજાગર કરતા અનેક મેળાઓ ભરાય છે. તરણેતરનો મેળો, ભવનાથનો મેળો કે વૌઠાનો મેળો – આ બધા જ મેળાઓની પોતાની એક અલગ ઓળખ છે. પરંતુ, ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાં, સાબરકાંઠા અને અરવલ્લી જિલ્લાની સરહદે ભરાતો ‘ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો’ આ બધા કરતાં સાવ અલગ અને અત્યંત હૃદયસ્પર્શી છે. આ મેળો માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તે આંસુ અને સ્મિત, શોક અને આનંદ, તથા મૃત્યુ અને જીવનના અદભુત સમન્વયનું પ્રતિક છે.

આદિવાસી સંસ્કૃતિની ધરોહર સમાન આ મેળો મુખ્યત્વે ભીલ અને ગરાસિયા આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા ઉજવાય છે. આ લેખમાં આપણે આ મેળાના ઐતિહાસિક, પૌરાણિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પાસાઓનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.

૧. ભૌગોલિક સ્થાન અને આયોજનનો સમય

ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લાના ખેડબ્રહ્મા તાલુકાના ગુણભાખરી ગામમાં ભરાય છે. આ સ્થળ રાજસ્થાનની સરહદથી ખૂબ જ નજીક આવેલું છે. આ સ્થળનું પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અદભુત છે, કારણ કે અહીં અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે ત્રણ નદીઓનો પવિત્ર સંગમ થાય છે: સાબરમતી, આકુળ અને વ્યાકુળ. આ ત્રિવેણી સંગમ પર એક પ્રાચીન શિવમંદિર આવેલું છે, જે ‘ચિત્ર-વિચિત્ર મહાદેવ’ના નામથી ઓળખાય છે.

સમય: આ મેળો દર વર્ષે હોળી-ધુળેટીના તહેવાર પછીના પખવાડિયે, એટલે કે ફાગણ વદ અમાસ (ચૈત્ર મહિનાની શરૂઆતની આસપાસ) ના રોજ ભરાય છે. મેળાની શરૂઆત અમાસની આગલી રાતે (ચૌદશની રાત્રે) થાય છે અને તે આગળના એક-બે દિવસ સુધી ચાલે છે.

૨. પૌરાણિક કથા: મહાભારત સાથેનો અતૂટ નાતો

ચિત્ર-વિચિત્ર મેળાના નામ પાછળ મહાભારત કાળની એક અત્યંત રસપ્રદ અને કરુણ કથા જોડાયેલી છે.

પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, હસ્તિનાપુરના રાજા શંતનુ અને મત્સ્યગંધા (સત્યવતી) ના બે પુત્રો હતા: ચિત્રવીર્ય અને વિચિત્રવીર્ય (જેમનો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય તરીકે જોવા મળે છે). કથા મુજબ, એકવાર આ બંને ભાઈઓ જંગલમાં શિકાર કરવા ગયા હતા. ત્યાં તેમણે ઋષિના આશ્રમ પાસે એક અદભુત સુંદર સ્ત્રીને જોઈ. યુવાવસ્થાના આવેશમાં તેઓ તેને પોતાની માતા સમાન હોવાનું સમજી શક્યા નહીં અને તેમના મનમાં મોહ જાગ્યો. આ સ્ત્રી બીજી કોઈ નહીં પણ તેમની પોતાની સાવકી માતા અને શંતનુની પ્રથમ પત્ની, ગંગા હતી (અન્ય એક લોકવાયકા મુજબ તે કોઈ ઋષિપત્ની હતી).

જ્યારે તેમને પોતાની આ ભયંકર ભૂલ અને પાપનો અહેસાસ થયો, ત્યારે તેઓ અપાર ગ્લાનિ અને પસ્તાવામાં ગરકાવ થઈ ગયા. આ પાપકર્મના પ્રાયશ્ચિત રૂપે, અને શ્રાપના કારણે તેમને આખા શરીરે કોઢ (રક્તપિત્ત) નીકળ્યો. રોગથી પીડાતા અને પાપના ભાર તળે દબાયેલા બંને ભાઈઓએ અનેક ઋષિમુનિઓની સલાહ લીધી. અંતે, તેમને માર્ગદર્શન મળ્યું કે જો તેઓ સાબરમતી, આકુળ અને વ્યાકુળ નદીઓના ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કરશે અને ત્યાં તપસ્યા કરશે, તો તેમના પાપ અને રોગ બંનેનું નિવારણ થશે.

તેઓ ગુણભાખરીના આ સ્થળે આવ્યા, ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કર્યું અને શિવજીની આરાધના કરી. મહાદેવની કૃપાથી તેમનો કોઢ મટી ગયો. પરંતુ, પોતાના પાપનો પૂરેપૂરો પસ્તાવો કરવા માટે, બંને ભાઈઓએ આ જ સ્થળે અગ્નિસ્નાન કરીને પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપી દીધી.

આ બંને ભાઈઓની સ્મૃતિમાં અહીં મહાદેવનું મંદિર સ્થાપવામાં આવ્યું, જે આજે ‘ચિત્ર-વિચિત્ર મહાદેવ’ તરીકે પૂજાય છે. આ કથા આદિવાસીઓના હૃદયમાં ઊંડે સુધી જડાયેલી છે, અને તેઓ પણ આ સ્થળને અત્યંત પવિત્ર માનીને પોતાના પાપ ધોવા અને પૂર્વજોને શાંતિ અર્પવા અહીં આવે છે.

૩. મેળાનો પ્રથમ પડાવ: આંસુઓનો મેળો અને પૂર્વજોનું સ્મરણ

દુનિયાના મોટાભાગના મેળાઓ હર્ષોલ્લાસ અને ઉજવણી માટે હોય છે, પરંતુ ચિત્ર-વિચિત્ર મેળાની શરૂઆત અત્યંત શોકગ્રસ્ત વાતાવરણમાં થાય છે. આ મેળાનું સૌથી મહત્ત્વનું પાસું છે – પૂર્વજો અને મૃત સ્વજનો પ્રત્યેનો આદર અને શોક પ્રગટીકરણ.

અમાસની આગલી રાત્રે (ચૌદશની રાત્રે) હજારોની સંખ્યામાં આદિવાસી પરિવારો ત્રિવેણી સંગમના કિનારે એકઠા થવા લાગે છે. જે પરિવારોમાં છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન કોઈ સ્વજનનું મૃત્યુ થયું હોય, તેઓ આ મેળામાં અચૂક આવે છે.

શોકની વિધિ: રાતના અંધકારમાં નદી કિનારે નાના-નાના જૂથોમાં પરિવારો બેસે છે. તેઓ પોતાની સાથે મૃતકની અસ્થિઓ (જેને તેઓ સ્થાનિક ભાષામાં ‘ફૂલ’ કહે છે) લાવ્યા હોય છે. રાતભર નદી કિનારે છાતીફાટ રુદન અને પોક મૂકીને રડવાનો અવાજ ગુંજતો રહે છે. સ્ત્રીઓ અને પુરુષો પોતાના મૃત સ્વજનને યાદ કરીને હૈયાફાટ રૂદન કરે છે. આ રુદનને સ્થાનિક બોલીમાં “પોક મૂકવી” અથવા “હાહાકાર કરવો” કહેવાય છે.

આ રુદન પાછળ એક ગહન મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક કારણ છે. આદિવાસીઓ માને છે કે વર્ષ દરમિયાન તેઓ રોજીરોટીની શોધમાં કે ખેતીના કામમાં એટલા વ્યસ્ત હોય છે કે સ્વજનના મૃત્યુનો પૂરો શોક મનાવી શકતા નથી. આ મેળો તેમને એક સામુહિક મંચ પૂરો પાડે છે જ્યાં તેઓ પોતાની ભીતર રહેલી ભારોભાર પીડા અને દુઃખને આંસુ વાટે વહાવીને મનને હળવું કરી શકે છે.

અસ્થિ વિસર્જન: જેવી સવાર પડે છે અને સૂર્યનું પહેલું કિરણ ત્રિવેણી સંગમના જળ પર પડે છે, ત્યારે મંત્રોચ્ચાર કે બ્રાહ્મણોની હાજરી વિના જ, આદિવાસીઓ અત્યંત શ્રદ્ધાથી પોતાના સ્વજનોની અસ્થિઓ પવિત્ર નદીમાં પધરાવે છે. ત્યારબાદ તેઓ નદીમાં સ્નાન કરી, ચિત્ર-વિચિત્ર મહાદેવના દર્શન કરે છે.

૪. પરિવર્તનની ક્ષણ: શોકમાંથી આનંદ તરફનું પ્રયાણ

સવાર પડતાં જ મેળાના વાતાવરણમાં એક ચમત્કારિક પરિવર્તન જોવા મળે છે. અસ્થિ વિસર્જન અને સ્નાન કર્યા પછી, જે આંખોમાંથી થોડા કલાકો પહેલાં ચોધાર આંસુ વહેતા હતા, તે આંખોમાં હવે જીવનની નવી આશા અને સ્મિત તરવરવા લાગે છે.

આ પરિવર્તન આદિવાસી સંસ્કૃતિની જીવન પ્રત્યેની અદભુત ફિલસૂફી દર્શાવે છે. તેઓ માને છે કે જે જન્મ્યું છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને મૃત્યુ એ અંત નથી પણ એક નવી શરૂઆત છે. શોક કરવો જરૂરી છે, પરંતુ ત્યારબાદ જીવનને સ્વીકારીને તેને આગળ ધપાવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. દુઃખની અભિવ્યક્તિ પૂરી થતાં જ ઢોલના ધબકારા શરૂ થાય છે, અને શોકનો મેળો ધીમે ધીમે એક રંગારંગ ઉત્સવમાં ફેરવાઈ જાય છે.

૫. આદિવાસી સંસ્કૃતિનું જીવંત પ્રદર્શન: પહેરવેશ અને શણગાર

ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો એ ગુજરાતના આદિવાસી પહેરવેશ, ઘરેણાં અને સૌંદર્ય પ્રસાધનોનું એક જીવંત મ્યુઝિયમ છે. ગરાસિયા અને ભીલ સમુદાયના લોકો આ મેળામાં પોતાના શ્રેષ્ઠ પરંપરાગત પોશાકમાં સજ્જ થઈને આવે છે.

સ્ત્રીઓનો પહેરવેશ અને શણગાર:

• આદિવાસી સ્ત્રીઓ ઘેરા લાલ, લીલા, વાદળી અને કાળા રંગના અત્યંત આકર્ષક અને ઘેરદાર ‘જીમી’ (ચણિયા) પહેરે છે.
• તેમની ઓઢણીઓ અને પોલકા (બ્લાઉઝ) આભલાં અને ભરતકામથી શણગારેલા હોય છે.
• તેમનો સૌથી મોટો શણગાર ચાંદીના ભારેખમ ઘરેણાં છે. ગળામાં જાડી ચાંદીની ‘હાંસડી’, હાથમાં કોણી સુધીના રૂપાના ‘કડાં’ અને ‘બલોયા’, પગમાં ભારે ‘ઝાંઝર’ કે ‘કડલાં’, અને કાનમાં મોટા ઝુમ્મર પહેરેલી સ્ત્રીઓ જ્યારે એકસાથે ચાલે છે, ત્યારે ચાંદીના ઘરેણાંનો રણકાર સમગ્ર વાતાવરણને સંગીતમય બનાવી દે છે.
• ચહેરા અને હાથ પર પરંપરાગત છૂંદણા (Tattoos) તેમની સુંદરતા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખમાં વધારો કરે છે.

પુરુષોનો પહેરવેશ:

• આદિવાસી યુવાનો પણ શણગારમાં પાછળ નથી હોતા. તેઓ માથે લાલ, કેસરી કે સફેદ રંગનો ‘ફાળિયું’ (સાફો) બાંધે છે.
• શરીર પર આછા વાદળી કે સફેદ રંગનો કુરતો અને નીચે ધોતી પહેરે છે.
• ઘણા પુરુષો કાનમાં સોના કે ચાંદીની વાળી, ગળામાં ચાંદીની ચેન અને હાથમાં ચાંદીના કડા પહેરેલા જોવા મળે છે.
• આંખોમાં મેશ (કાજળ) આંજવાનો રિવાજ પુરુષોમાં પણ સામાન્ય છે.
• હાથમાં રંગબેરંગી રૂમાલ, વાંસળી અને ક્યારેક પરંપરાગત તીર-કામઠાં કે લાકડી તેમના ગૌરવશાળી અસ્તિત્વની સાક્ષી પૂરે છે.

૬. સંગીત, નૃત્ય અને મનોરંજનની છોળો

સવારના ૮-૯ વાગ્યા પછી મેળામાં ઉમંગ અને ઉત્સાહનું મોજું ફરી વળે છે. ઢોલ, ત્રાસા, શરણાઈ અને વાંસળીના મધુર અને જોશીલા અવાજોથી ગિરિમાળાઓ ગુંજી ઊઠે છે.

લોકનૃત્ય અને ગીતો: આદિવાસી યુવક-યુવતીઓ વિશાળ વર્તુળ બનાવીને સામુહિક નૃત્ય કરે છે. એકબીજાની કમર પર હાથ રાખીને, ઢોલના તાલે એકસાથે પગલાં મિલાવીને કરવામાં આવતું આ નૃત્ય જોવું એક લહાવો છે. નૃત્યની સાથે સાથે તેઓ પોતાના પરંપરાગત લોકગીતો ગાય છે. આ ગીતોમાં પ્રકૃતિપ્રેમ, પ્રેમકથાઓ, વીર રસ અને રોજિંદા જીવનના પ્રસંગોનું વર્ણન હોય છે.

મેળાની બજાર (હાટ): મેળામાં એક મોટું બજાર ભરાય છે. અહીં જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓથી લઈને મનોરંજનના સાધનો મળે છે.

• ચાંદી બજાર: ચાંદીના ઘરેણાં ખરીદવા અને વેચવા માટે આ મેળો એક મોટું કેન્દ્ર છે. આદિવાસીઓ માટે ચાંદી એ માત્ર શણગાર નથી, પણ તેમની આર્થિક બચતનું સાધન પણ છે.
• ખેતીના ઓજારો: દાતરડા, કુહાડી અને અન્ય ખેતીલાયક સાધનોના લુહારો અહીં પોતાની દુકાનો લગાવે છે.
• ખાણીપીણી: જલેબી, ભજીયા, ગાંઠિયા અને બરફના ગોળાની દુકાનો પર ભારે ભીડ જોવા મળે છે. સ્થાનિક વાનગીઓ અને તાડફળી જેવી પ્રાકૃતિક વસ્તુઓ પણ વેચાય છે.
• ચકડોળ અને રમતો: આધુનિક સમયની અસર રૂપે હવે મેળામાં મોટા ચકડોળ (Ferris wheels), મોતનો કૂવો અને અન્ય મનોરંજક રાઇડ્સ પણ જોવા મળે છે, જે બાળકો અને યુવાનોમાં ભારે આકર્ષણ જમાવે છે.

૭. યુવાનોનો મેળો: જીવનસાથીની પસંદગીનું માધ્યમ

ચિત્ર-વિચિત્ર મેળાનું એક અત્યંત રોમાંચક પાસું છે – યુવા હૈયાઓનું મિલન. આદિવાસી સમાજમાં લગ્ન અને જીવનસાથીની પસંદગી બાબતે ઘણી ખુલ્લાશ અને સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. આ મેળો તેમના માટે એક પ્રકારના ‘સ્વયંવર’ જેવું કામ કરે છે.

જુદા જુદા ગામના યુવક-યુવતીઓ આ મેળામાં એકબીજાને જુએ છે, મળે છે અને આકર્ષાય છે. તેઓ એકબીજા સાથે વાતો કરે છે અને મેળાનો આનંદ માણે છે. જો કોઈ યુવકને કોઈ યુવતી ગમી જાય, તો તે સાંકેતિક રૂપે તેને પાન (સોપારી-ચૂનાવાળું) ખાવા માટે આપે છે. જો યુવતી તે પાન સ્વીકારી લે, તો તેનો અર્થ એવો મનાય છે કે તેણે યુવકનો પ્રેમ સ્વીકારી લીધો છે.

ભૂતકાળમાં, આ મેળામાંથી યુવક-યુવતીઓ ભાગી જઈને (પ્રેમલગ્ન) પોતાનો નવો સંસાર માંડતા હોવાની પરંપરાઓ પણ પ્રચલિત હતી. ત્યારબાદ પંચાયત અને પરિવારજનો વચલો રસ્તો કાઢીને, અમુક ‘દાપુ’ (કન્યાપક્ષને અપાતી ધનરાશિ) નક્કી કરીને તેમના લગ્નને સામાજિક માન્યતા આપી દેતા. આજે સમય બદલાયો છે, શિક્ષણનું પ્રમાણ વધ્યું છે, તેથી સીધા ભાગી જવાના કિસ્સાઓ ઘટ્યા છે, પરંતુ હજુ પણ જીવનસાથીની પસંદગી માટે આ મેળો યુવાનો માટે એક આદર્શ પ્લેટફોર્મ પૂરો પાડે છે.

૮. સામાજિક અને આર્થિક મહત્ત્વ

આ મેળો આદિવાસી સમાજની સામાજિક કરોડરજ્જુ સમાન છે. ડુંગરાળ અને જંગલ વિસ્તારોમાં છૂટાછવાયા રહેતા આદિવાસી પરિવારો માટે પોતાના સગા-સંબંધીઓ, મિત્રો અને સમાજના આગેવાનોને મળવાની આ એકમાત્ર મોટી તક હોય છે. આ મેળામાં સામાજિક પ્રશ્નોની ચર્ચા થાય છે, લગ્નો નક્કી થાય છે, અને જૂના ઝઘડાઓ કે અદાવતોનું પંચાયત દ્વારા સમાધાન પણ કરવામાં આવે છે.

આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ આ મેળાનું મોટું મહત્ત્વ છે. નાના વેપારીઓ, કારીગરો, કુંભારો અને લુહારોને આ મેળા થકી સારી એવી કમાણી થાય છે. આદિવાસીઓ પણ પોતાની આખા વર્ષની કમાણીમાંથી અહીં ચાંદીની અને અન્ય ઘરવખરીની ખરીદી કરે છે.

૯. આધુનિકતાની અસર અને પરંપરાઓનું સંરક્ષણ

સમયની સાથે ચિત્ર-વિચિત્ર મેળામાં પણ આધુનિકતાના પવન ફૂંકાયા છે.

• પહેલા લોકો બળદગાડા, ઊંટ કે પગપાળા દિવસોની મુસાફરી કરીને મેળામાં આવતા, આજે તેની જગ્યા ટ્રેક્ટર, જીપ અને મોટરસાયકલોએ લઈ લીધી છે.
• પરંપરાગત વાજિંત્રોની સાથે સાથે હવે ક્યાંક લાઉડસ્પીકર અને ડીજે (DJ) નો અવાજ પણ ભળવા લાગ્યો છે.
• પહેરવેશમાં પણ સિન્થેટીક કાપડ અને આધુનિક ફેશનની ઝલક જોવા મળે છે.

જોકે, આ બદલાવો છતાં, મેળાનો મૂળ આત્મા – પૂર્વજો પ્રત્યેનો આદર અને આદિવાસી એકતા – હજુ પણ અકબંધ છે. ગુજરાત સરકારના પ્રવાસન વિભાગ (Gujarat Tourism) દ્વારા પણ આ મેળાને પ્રમોટ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ અને ફોટોગ્રાફર્સ આ અદભુત સંસ્કૃતિને માણી શકે. સરકાર દ્વારા રસ્તાઓ, પીવાનું પાણી અને સુરક્ષા જેવી પ્રાથમિક સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેથી મેળાનું આયોજન સરળતાથી થઈ શકે.

૧૦. નિષ્કર્ષ

ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો એ માત્ર ભીડ કે બજાર નથી; તે માનવ જીવનના સૌથી ગહન બે અંતિમો – મૃત્યુનો શોક અને જીવનનો ઉત્સવ – નું એક જીવંત કાવ્ય છે. રાતના અંધકારમાં આંસુઓથી ભીંજાયેલી નદીનો કિનારો અને સવારના સોનેરી અજવાળામાં ઢોલના તાલે નાચતો-ગાતો આદિવાસી સમુદાય, આપણને જીવનની એક મોટી શીખ આપે છે કે દુઃખ કાયમી નથી, અને મૃત્યુ પછી પણ જીવનનો પ્રવાહ નદીની જેમ વહેતો જ રહે છે.

સાબરકાંઠા અને અરવલ્લીની ધીંગી ધરા પર ભરાતો આ મેળો ગુજરાતની આદિવાસી સંસ્કૃતિ, તેમની સરળતા, તેમની પ્રકૃતિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને તેમની કળાનું એક અણમોલ ઘરેણું છે. આવનારી પેઢીઓ સુધી આ મેળો આવી જ રીતે પોતાના રંગો વિખેરતો રહે અને આદિવાસી ધરોહરને જીવંત રાખે, તે જ આજના સમયની માંગ છે. ચિત્ર-વિચિત્ર મેળો ખરા અર્થમાં ભારતની ‘અનેકતામાં એકતા’ અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.