ઝવેરચંદ મેઘાણીનું યુગદર્શન: રાષ્ટ્રીય શાયરની યુગવાણી

પ્રસ્તાવના:

ઝવેરચંદ કાળીદાસ મેઘાણી (૨૮ ઓગસ્ટ ૧૮૯૬ – ૯ માર્ચ ૧૯૪૭) એ ગુજરાતી સાહિત્યના એક તેજસ્વી તારક છે, જેમણે કવિ, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, પત્રકાર, અનુવાદક અને લોકસાહિત્યના સંશોધક-સંપાદક તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યને સમૃદ્ધ કર્યું છે. મહાત્મા ગાંધીએ તેમને ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’નું બિરુદ આપીને તેમના યુગસંદેશાત્મક સાહિત્યનું સન્માન કર્યું હતું.

મેઘાણીનું યુગદર્શન તેમના સાહિત્યના કેન્દ્રમાં રહેલું છે, જેણે વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધના ગુજરાત અને ભારતના સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય જીવનને ઊંડાણથી પ્રતિબિંબિત કર્યું છે. તેમનું યુગદર્શન લોકજીવનની ધબકતી વાસ્તવિકતા, રાષ્ટ્રીય ચેતના અને માનવીય મૂલ્યોના ઉધ્ધાર પર આધારિત હતું.

૧. રાષ્ટ્રીય ચેતના અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું યુગદર્શન:

ઝવેરચંદ મેઘાણીનો સમય ભારતમાં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો યુગ હતો. તેમના સાહિત્યમાં આ રાષ્ટ્રીય ચેતનાનું પ્રબળ પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે. ગાંધીયુગના આદર્શો, સત્ય, અહિંસા અને દેશભક્તિની ભાવના તેમના કાવ્યોમાં ગુંજતી હતી.

• ‘સિંઘુડો’ (સંગ્રામ ગીતોનો સંગ્રહ)માં મેઘાણીએ જ્વલંત દેશપ્રેમ વ્યક્ત કર્યો છે, જેણે યુવાનોને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં જોડાવા માટે પ્રેર્યા હતા. આ સંગ્રહને કારણે તેમને જેલવાસ પણ ભોગવવો પડ્યો હતો.
• ‘છેલ્લો કટોરો’ જેવું કાવ્ય ગાંધીજીની ગોળમેજી પરિષદ માટેની લંડન મુલાકાત વખતે રચાયું હતું, જેમાં રાષ્ટ્રના નેતાને આહ્વાન આપીને યુગની માગણીને કલાત્મક રીતે રજૂ કરી છે:

“હવે તુંને જાવા દઉં, તું જજે જગતને પાળ…”

• ‘યુગવંદના’ સંગ્રહમાં તેમણે યુગધર્મ અને રાષ્ટ્રપ્રેમની ભાવનાને વેગ આપ્યો છે.
• તેમનું યુગદર્શન સ્વતંત્રતા માત્ર રાજકીય મુક્તિ પૂરતી મર્યાદિત નહોતું, પણ તે સંસ્કારિતા, સ્વાભિમાન અને સામાજિક સમાનતાના આધારસ્તંભ પર રચાયેલું હતું.

૨. લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિનું યુગદર્શન:

મેઘાણીનું સૌથી મહત્ત્વનું પ્રદાન લોકસાહિત્યના સંશોધન અને સંપાદનમાં છે. તેમણે સૌરાષ્ટ્રના ખૂણેખૂણામાં ફરીને લોકકથાઓ, લોકગીતો, દુહા અને છંદોનું સંકલન કર્યું.

• ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ (પાંચ ખંડો), ‘સોરઠી બહારવટિયા’, ‘સોરઠી સંતો’ જેવી રચનાઓ દ્વારા તેમણે સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામીણ જીવન, તેની ખાનદાની, ખુમારી, શૌર્ય, પ્રેમ, બલિદાન અને લોકધર્મને ઉજાગર કર્યો. આ વાર્તાઓમાં મેઘાણીએ વીતેલા યુગના એ આદર્શ માનવીય મૂલ્યોને પુનર્જીવિત કર્યા, જે આધુનિકતાના પ્રવાહમાં લુપ્ત થવાની અણી પર હતા.
• તેમનું યુગદર્શન એ વાતનો પુરાવો છે કે રાષ્ટ્રનું સાચું હૃદય તેના લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિમાં ધબકે છે. તેમણે સામાન્ય માનવીના અસામાન્ય ગુણોને સન્માનીય સ્થાન આપીને યુગને એક નવો દૃષ્ટિકોણ આપ્યો.
• ‘માણસાઈના દીવા’ માં તેમણે રવિશંકર મહારાજ જેવા સમાજસેવકના જીવનચરિત્ર દ્વારા યુગમાં જરૂરી ‘માનવતા’ના દીવા પ્રગટાવ્યા.

૩. પત્રકારત્વ અને સામાજિક નિસબતનું યુગદર્શન:

મેઘાણી એક નિર્ભીક પત્રકાર પણ હતા. ‘સૌરાષ્ટ્ર’ સાપ્તાહિકથી શરૂ કરીને ‘ફૂલછાબ‘ અને ‘જન્મભૂમિ’ દૈનિકમાં તેમણે પત્રકારત્વ દ્વારા યુગની સમસ્યાઓ અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.

• ‘કલમ અને કિતાબ’ જેવી તેમની કૉલમોમાં સાહિત્યિક ચિંતન સાથે સામાજિક નિસબત અને રાજકીય જાગૃતિના દર્શન થાય છે.
• તેમના પત્રકારત્વનું યુગદર્શન સત્યને નિર્ભયતાથી રજૂ કરવાનું હતું. તેમણે માત્ર સમાચારો આપ્યા નહીં, પણ યુગના પ્રવાહોનું વિશ્લેષણ કરીને લોકોને વિચારતા કર્યા.
• તેમના ગદ્યલેખન, જે **’પરિભ્રમણ’**ના ખંડોમાં સંગ્રહાયેલું છે, તે તેમના વિચારશીલ અને નિસબતવાળા પત્રકારત્વની સાક્ષી પૂરે છે.

૪. સર્જનાત્મક અને સંસ્કારલક્ષી યુગદર્શન:

મેઘાણીએ માત્ર લોકસાહિત્યનું સંકલન જ નથી કર્યું, પણ મૌલિક કવિતા, નવલકથા અને નવલિકાઓ દ્વારા પણ યુગને સંસ્કાર આપ્યા છે.

• તેમની નવલકથાઓ, જેમ કે ‘સોરઠ તારાં વહેતાં પાણી’ (સૌરાષ્ટ્રના ધબકારને ઝીલતી), ‘ગુજરાતનો જય’ (ઐતિહાસિક), અને ‘નિરંજન’ (આધુનિકતાના સંઘર્ષને આલેખતી), એ યુગના જીવનની વિવિધ બાજુઓને પ્રસ્તુત કરે છે.
• તેમની વાર્તા ‘વહુ અને ઘોડો’ જેવી કૃતિઓમાં સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધો, સંસ્કાર અને ઊંચા માનવીય આદર્શોનું નિરૂપણ છે.
• બંગાળી સાહિત્યમાંથી અનુવાદ કરેલી ‘કુરબાનીની કથાઓ’ દ્વારા તેમણે યુગને ત્યાગ, બલિદાન અને વીરતાના પાઠ શીખવ્યા. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કવિતાઓનું અનુસર્જન ‘રવીન્દ્ર-વીણા’ દ્વારા તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં રવીન્દ્રનાથના ભાવજગતને રજૂ કર્યું.
• ‘કોઈનો લાડકવાયો’ જેવી કાવ્યકૃતિઓ દ્વારા મેઘાણીએ કરુણા, માનવપ્રેમ અને સંવેદનાને યુગની ધરી પર મૂક્યા.

૫. કસુંબી રંગનું યુગદર્શન (બહુરંગી યુગચિત્ર):

મેઘાણીના સાહિત્યને ‘કસુંબીનો રંગ’ કહેવામાં આવે છે. આ રંગ શૌર્ય, બલિદાન, વીરતા, ખમીર અને લાગણીના સમન્વયનું પ્રતીક છે.

• તેમનું યુગદર્શન માત્ર એક જ રંગનું નહોતું, પણ તે યુગના દરેક પાસાંને આવરી લેતું બહુરંગી ચિત્ર હતું. તેમણે લોકકથાઓમાં જ્યાં બહારવટિયાના શૌર્યને ગાયું, ત્યાં સંતોના ત્યાગ અને તપને પણ મૂલવ્યો.
• મેઘાણીનું યુગદર્શન એ યુગના વિરોધાભાસોને સ્વીકારીને પણ માનવતાના શ્રેષ્ઠતમ સ્વરૂપને ઉજાગર કરવાનું હતું. તેમણે યુગને શીખવ્યું કે સાચું ખમીર માત્ર તલવારની ધારમાં નહીં, પણ માણસાઈની આંતરિક શુદ્ધતામાં રહેલું છે.

ઉપસંહાર:

ઝવેરચંદ મેઘાણીનું યુગદર્શન એ માત્ર ભૂતકાળનું પ્રતિબિંબ નથી, પણ આવનારા યુગો માટેનો એક તેજસ્વી વારસો છે. તેમણે યુગને રાષ્ટ્રીયતા, લોકસાંસ્કૃતિક ગૌરવ અને માનવીય મૂલ્યોનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. ગાંધીજીએ તેમને ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ કહીને તેમના કાર્યને બિરદાવ્યું.

મેઘાણીની વાણીમાં યુગનો ધબકાર હતો, જે આજે પણ એટલો જ જીવંત અને પ્રેરક છે. તેમના સાહિત્ય દ્વારા તેમણે યુગની ચેતનાને જગાડી અને ગુજરાતી સાહિત્યને લોકજીવનના મૂળિયાં સાથે જોડીને ચિરંજીવ બનાવ્યું. તેમની કલમે આલેખાયેલું યુગદર્શન એ ગુજરાતી પ્રજાની આત્માનો અવાજ બની રહ્યું છે.