વાઘેલા વંશ: ગુજરાતનું અંતિમ હિંદુ સામ્રાજ્ય અને તેનો ઇતિહાસ
વાઘેલા વંશ (Vaghela Dynasty) મધ્યકાલીન ગુજરાતના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. સોલંકી વંશના પતન બાદ ગુજરાતની સત્તા સંભાળનાર અને મુસ્લિમ આક્રમણખોરો સામે વીરતાપૂર્વક લડનાર આ વંશ ગુજરાતનું છેલ્લું હિંદુ રજવાડું ગણાય છે.
૧. વાઘેલા વંશ: એક ઝલક (Key Facts)
| વિગત | માહિતી |
| સમયગાળો | ઈ.સ. ૧૨૪૪ – ૧૩૦૪ |
| રાજધાની | ધોળકા (મુખ્ય કેન્દ્ર) |
| સ્થાપક | વિરધવલ (સ્વતંત્ર સત્તા સ્થાપક), વિશળદેવ (પ્રથમ મહારાજા) |
| ધર્મ | હિંદુ (શૈવ, વૈષ્ણવ), જૈન |
| ભાષાઓ | સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, જૂની ગુજરાતી, અપભ્રંશ |
| અંતિમ શાસક | કર્ણદેવ વાઘેલા (કર્ણદેવ દ્વિતીય) |
વાઘેલા વંશનો ઇતિહાસ Video
૨. ઉદ્ભવ અને નામકરણ
વાઘેલાઓ મૂળ ચાલુક્ય (સોલંકી) વંશની જ એક શાખા હતા. ૧૪મી સદીના ઇતિહાસકાર મેરુતુંગા અને કવિ સોમેશ્વરના મતે, વાઘેલાઓ પોતાને ચાલુક્ય કુળના ગણાવતા હતા.
- વ્યાઘ્રપલ્લીથી વાઘેલા: વાઘેલા વંશનું નામ ‘વ્યાઘ્રપલ્લી’ (જેનો અર્થ થાય છે ‘વાઘની બોડ’) નામના ગામ પરથી પડ્યું છે. આ ગામ સોલંકી રાજા કુમારપાળે વિરધવલના દાદા અનાકને ભેટમાં આપ્યું હતું. સમય જતાં વ્યાઘ્રપલ્લીનું અપભ્રંશ થઈને ‘વાઘેલ’ અને તે પરથી આ વંશ ‘વાઘેલા’ તરીકે ઓળખાયો.
- પૌરાણિક કથા: વાઘેલા રાજા વિશળદેવના ખંભાત શિલાલેખ અનુસાર, જ્યારે બ્રહ્મા દૈત્યોના નાશ વિશે વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના ‘ચુલુક’ (ખોબા)માંથી એક વીર પુરુષ પ્રગટ થયો, જે ચાલુક્ય કહેવાયો અને તેના વંશમાં અર્ણોરાજા વાઘેલાનો જન્મ થયો.
૩. પ્રારંભિક ઇતિહાસ અને સત્તાપ્રાપ્તિ
વાઘેલાઓ શરૂઆતમાં સોલંકી રાજાઓના સામંતો અને વફાદાર સેનાપતિઓ હતા. ૧૩મી સદીમાં જ્યારે સોલંકી રાજા ભીમદેવ દ્વિતીય (ભોળા ભીમ) નું શાસન નબળું પડ્યું, ત્યારે વાઘેલા સરદારોએ રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું અને ધીમે ધીમે સત્તાના કેન્દ્રમાં આવ્યા.
- અર્ણોરાજા: વાઘેલા પરિવારના પ્રથમ પ્રભાવશાળી સભ્ય. તેમણે સોલંકી રાજા કુમારપાળના સેનાપતિ તરીકે સૌરાષ્ટ્ર વિજયમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ભીમદેવ દ્વિતીયના સમયમાં થયેલા બળવાઓને દબાવવામાં તેમણે મહત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું.
- લવણપ્રસાદ: અર્ણોરાજાના પુત્ર લવણપ્રસાદ ભીમદેવ બીજાના સમયમાં ‘મહામંડલેશ્વર’ બન્યા હતા. તેમનું મુખ્ય મથક ધોળકા (ધવલકક્કા) હતું. તેમણે સોલંકી સામ્રાજ્યને વિદેશી આક્રમણોથી બચાવવા ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી.
- વિરધવલ: લવણપ્રસાદના પુત્ર વિરધવલ ખૂબ જ પરાક્રમી હતા. ઈ.સ. ૧૨૪૩ આસપાસ તેમણે વાઘેલા વંશની સ્વતંત્ર સત્તાનો પાયો નાખ્યો અને ગુજરાતમાં સ્થિરતા લાવી.
૪. વાઘેલા વંશના મુખ્ય શાસકો
વાઘેલા વંશમાં અનેક પરાક્રમી રાજાઓ થયા જેમણે કલા, સ્થાપત્ય અને યુદ્ધમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો.
૧. વિરધવલ (લગભગ ઈ.સ. ૧૨૪૪ – ૧૨૬૨)
વિરધવલ વાસ્તવિક સત્તા સ્થાપક ગણાય છે. તેમના સમયમાં જ ગુજરાતમાં વસ્તુપાળ અને તેજપાળ જેવા મહાન મંત્રીઓ થયા. તેમણે સોલંકીઓની નબળી પડતી સત્તાને ટેકો આપ્યો અને ગુજરાતને સુરક્ષિત રાખ્યું.
૨. વિશળદેવ (અર્જુનદેવ) (લગભગ ઈ.સ. ૧૨૬૨ – ૧૨૭૫)
વિરધવલના પુત્ર વિશળદેવ આ વંશના પ્રથમ સાર્વભૌમ રાજા હતા જેમણે ‘મહારાજાધિરાજ’ જેવું બિરુદ ધારણ કર્યું હતું. તેમણે વિશનગર વસાવ્યું હતું અને ડભોઈના કિલ્લાનું સમારકામ કરાવ્યું હતું. તેમના સમયમાં રાજ્યની સીમાઓ વિસ્તરી હતી.
૩. સારંગદેવ (લગભગ ઈ.સ. ૧૨૭૫ – ૧૨૯૭)
સારંગદેવ એક શક્તિશાળી શાસક હતા. તેમણે માળવા અને યાદવ રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કર્યા હતા અને ગુજરાતની સત્તા અકબંધ રાખી હતી. તેમણે સોમનાથ મંદિરના જીર્ણોદ્ધારમાં પણ ફાળો આપ્યો હતો.
૪. કર્ણદેવ વાઘેલા (કર્ણદેવ દ્વિતીય) (ઈ.સ. ૧૨૯૭ – ૧૩૦૪)
તેઓ વાઘેલા વંશના અને ગુજરાતના છેલ્લા હિંદુ રાજા હતા. ઈતિહાસમાં તેઓ ‘રાય કરણ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
- પતન: દિલ્હીના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખીલજીએ ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું. ઈ.સ. ૧૨૯૯માં ઉલુઘખાન અને નુસરતખાનની સેના સામે કર્ણદેવનો પરાજય થયો.
- આ હાર સાથે જ અણહિલવાડ પાટણ અને ધોળકા પર મુસ્લિમ સત્તા સ્થપાઈ અને ગુજરાતમાં સલ્તનત યુગની શરૂઆત થઈ.
૫. સાંસ્કૃતિક અને સ્થાપત્ય પ્રદાન
વાઘેલા શાસનકાળ યુદ્ધોથી ભરેલો હોવા છતાં, સાહિત્ય અને સ્થાપત્ય ક્ષેત્રે તેમનું પ્રદાન અમૂલ્ય છે.
- મંત્રીશ્વર વસ્તુપાળ અને તેજપાળ: વિરધવલના આ બે મંત્રીઓ માત્ર કુશળ રાજદ્વારી જ નહીં પણ મહાન નિર્માતા પણ હતા. તેમણે માઉન્ટ આબુ પર દેલવાડાના જૈન મંદિરો (લૂણવસહી) અને ગિરનાર પર જૈન મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
- સાહિત્ય: વાઘેલા રાજાઓ વિદ્વાનોના આશ્રયદાતા હતા. રાજપુરોહિત અને કવિ સોમેશ્વરદેવ દ્વારા રચિત ‘કીર્તિકૌમુદી’ અને ‘સુરથોત્સવ’ જેવા ગ્રંથો વાઘેલા વંશના ઇતિહાસના મહત્વના સ્ત્રોત છે. આ ઉપરાંત પ્રબંધચિંતામણી અને વસંતવિલાસ જેવા ગ્રંથો પણ આ સમયગાળાની માહિતી આપે છે.
- ડભોઈનો કિલ્લો: હીરાધર શિલ્પી દ્વારા ડભોઈના કિલ્લાનું કામ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
૬. ઉપસંહાર
વાઘેલા વંશનું શાસન ભલે સોલંકી વંશની સરખામણીમાં ટૂંકું (આશરે ૬૦ વર્ષ) હતું, પરંતુ તેમનું મહત્વ ઘણું છે. જ્યારે ઉત્તર ભારતના મોટાભાગના રાજ્યો મુસ્લિમ આક્રમણો સામે પડી ભાંગ્યા હતા, ત્યારે વાઘેલાઓએ ગુજરાતની અસ્મિતા અને સ્વતંત્રતા જાળવી રાખી હતી. કર્ણદેવ વાઘેલાના પરાજય સાથે એક યુગનો અંત આવ્યો, પરંતુ ધોળકા અને ગુજરાતના ઇતિહાસમાં વાઘેલા વંશની શોર્યગાથા સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી રહેશે.
