ગુજરાતી સાહિત્ય

ગુજરાતનો ઇતિહાસ અને તેની સંસ્કૃતિ અત્યંત પ્રાચીન અને વૈવિધ્યસભર છે. ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલું જૂનાગઢ શહેર તેના પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક વારસા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ગિરનારની તળેટીમાં વસેલા આ શહેરમાં હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિનો અદભૂત સંગમ જોવા મળે છે. આ ઐતિહાસિક ધરોહરોમાંની એક સૌથી વિશિષ્ટ અને આંખોને આંજી દે તેવી ઇમારત એટલે ‘મહોબત…

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ જાનપદી (પ્રાદેશિક) નવલકથાઓની વાત આવે છે, ત્યારે સર્વોચ્ચ શિખર પર પન્નાલાલ પટેલ અને તેમની અમર કૃતિ ‘માનવીની ભવાઈ’ નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું જોવા મળે છે. ૧૯૪૭માં પ્રકાશિત થયેલી આ નવલકથા માત્ર એક વાર્તા નથી, પરંતુ તે ૧૯મી સદીના અંત અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતના ગ્રામીણ ગુજરાતનો એક જીવંત, ધબકતો અને…

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગઝલ એ માત્ર એક કાવ્યપ્રકાર નથી, પરંતુ એક આંદોલન છે, એક ધબકાર છે અને ગુજરાતી પ્રજાની લાગણીઓને વાચા આપતું એક સશક્ત માધ્યમ છે. મૂળ અરબી અને ફારસી ભાષામાંથી ઉતરી આવેલી ગઝલે ગુજરાતી ભાષામાં એવું તો પોત વણી લીધું છે કે આજે તે ગુજરાતી સાહિત્યનો એક અભિન્ન અને અત્યંત લોકપ્રિય હિસ્સો બની ગઈ છે….

ઉમાશંકર જોશી: ગુજરાતી સાહિત્યના શિખર પુરુષ, જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર અને ‘નિશીથ’ ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં અનેક તારલાઓ ચમક્યા છે, પરંતુ કેટલાક સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગ્રહો એવા છે જેમણે પોતાના પ્રકાશથી સમગ્ર સાહિત્યજગતમાં અજવાળું પાથર્યું છે. આવા જ એક તેજસ્વી અને મૂર્ધન્ય કવિ એટલે ઉમાશંકર જેઠાલાલ જોશી. ગાંધીયુગના અગ્રણી સર્જક, પ્રખર ચિંતક, કેળવણીકાર અને ‘વિશ્વમાનવી’ બનવાની ઝંખના રાખનાર…

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં નરસિંહ મહેતાથી જે સૂર્યોદય થયો, તેનો સુવર્ણ સૂર્યાસ્ત કવિ દયારામના સર્જનથી થયો. મધ્યકાલીન સાહિત્યની ભક્તિ અને શૃંગારની પરંપરાના અંતિમ જ્યોતિર્ધર તરીકે દયારામનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યારે પણ ‘ગરબી’ અને ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’નો ઉલ્લેખ થાય, ત્યારે અનાયાસે જ દયારામનું નામ હોઠ પર આવી જાય છે. દયારામ: ગરબી સાહિત્યના સ્વામી…

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્ઞાનમાર્ગી કવિતાના શિખર સમાન જો કોઈ કવિ હોય, તો તે અખો છે. ૧૭મી સદીમાં થઈ ગયેલા અખા ભગતે પોતાના ‘છપ્પા’ દ્વારા તત્કાલીન સમાજમાં વ્યાપેલા દંભ, પાખંડ, અંધશ્રદ્ધા અને ખોટા કર્મકાંડો પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. આ સાથે જ, તેમણે અત્યંત સરળ અને તળપદી ભાષામાં ગહન અદ્વૈત વેદાંત અને બ્રહ્મજ્ઞાનની વાતો પણ લોકો…

સૌરાષ્ટ્રની ધીંગી ધરા પર અનેક રજવાડાઓ અસ્તિત્વમાં હતા, અનેક રાજાઓએ શાસન કર્યું, પરંતુ પ્રજાના હૃદયમાં અમર સ્થાન પ્રાપ્ત કરનારા શાસકો આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા જ છે. તેવા વિરલ શાસકોમાં શિરમોર નામ એટલે ગોંડલ નરેશ મહારાજા સર ભગવતસિંહજી. જ્યારે ભારતભરના અનેક રાજાઓ મોજશોખ, શિકાર અને વિલાસમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા હતા, ત્યારે ગોંડલના આ રાજવીએ પોતાના રાજ્યને ‘રામરાજ્ય’…

ગુજરાતનો જ્ઞાન વારસો: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી (સુરત) અને ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભાનો ઈતિહાસ ગુજરાતનો જ્ઞાન વારસો પુસ્તકાલયો માત્ર ઈંટો અને ચૂનાથી બનેલી ઇમારતો નથી, પરંતુ તે જે-તે સમયના સમાજની બૌદ્ધિક ચેતના, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના ધબકતા હૃદય સમાન છે. ગુજરાતનો ઈતિહાસ વેપાર અને વાણિજ્યની સાથે સાથે સાહિત્ય અને જ્ઞાનની ઉપાસનાનો પણ રહ્યો છે. ૧૯મી સદીમાં જ્યારે ભારતમાં નવજાગૃતિ…

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જેમના નામનો ઉલ્લેખ થતાં જ એક ભવ્ય અને ગહન યુગની સ્મૃતિ થાય છે, તે છે ગોવર્ધનરામ માધવરામ ત્રિપાઠી. (જન્મ: ૨૦ ઑક્ટોબર ૧૮૫૫, નડિયાદ – અવસાન: ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૦૭, મુંબઈ). તેઓ માત્ર એક સાહિત્યકાર જ નહોતા, પરંતુ એક યુગદૃષ્ટા, સમાજ સુધારક અને ભારતીય સંસ્કૃતિના ઊંડા અભ્યાસી હતા, જેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને એક મહાન કલાકૃતિ…