સંખેડાનું ફર્નિચર: લાકડા પરની કલાત્મક કારીગરી.

ભારત તેની વિવિધ હસ્તકલાઓ અને પરંપરાગત કળાઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતું છે. આ વિવિધતામાં ગુજરાત રાજ્યનું યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ગુજરાતની કલા અને સંસ્કૃતિમાં અનેક રંગો ભળેલા છે, અને તેમાંથી એક સૌથી તેજસ્વી અને આકર્ષક રંગ છે ‘સંખેડાનું ફર્નિચર’. જ્યારે પણ લાકડા પરની કલાત્મક કારીગરી, રોયલ લુક અને પરંપરાગત ફર્નિચરની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના છોટા ઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા એક નાના નગર ‘સંખેડા’ નું નામ સૌથી પહેલાં લેવામાં આવે છે. સંખેડાનું ફર્નિચર માત્ર લાકડાનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે પેઢીઓથી ચાલી આવતી કળા, ધીરજ, સંસ્કૃતિ અને કલાકારોના અથાક પરિશ્રમનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

આ લેખમાં આપણે સંખેડાના ફર્નિચરનો ઇતિહાસ, તેને બનાવવાની જટિલ પ્રક્રિયા, તેમાં વપરાતી સામગ્રી, કારીગરોનું જીવન, આ ફર્નિચરનું સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ અને વર્તમાન સમયમાં તેના પડકારો અને ભવિષ્ય વિશે વિસ્તારપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

૧. સંખેડા: કળાનું ઉદ્ગમ સ્થાન

સંખેડા ગુજરાતના પૂર્વ પટ્ટામાં આવેલું એક નાનકડું શહેર છે. વડોદરાથી લગભગ ૫૦ થી ૬૦ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું આ નગર આમ તો સામાન્ય દેખાય છે, પરંતુ તેની ઓળખ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે છે. અહીંની સાંકડી શેરીઓ અને ગલીઓમાં પ્રવેશતાં જ તમને લાકડાને છોલવાનો, તેના પર કલર કરવાનો અને પોલિશ કરવાનો મીઠો અવાજ સાંભળવા મળશે. આ નગરના લોકોની આજીવિકાનો મુખ્ય સ્ત્રોત આ ફર્નિચર ઉદ્યોગ છે. સંખેડા શબ્દ આજે એક ‘બ્રાન્ડ’ બની ગયો છે, જે ગુણવત્તા, સુંદરતા અને ટકાઉપણાનો પર્યાય છે.

૨. ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ: કથા અને વાસ્તવિકતા

સંખેડાના ફર્નિચરના ઇતિહાસ વિશે કોઈ ચોક્કસ લેખિત દસ્તાવેજ તો નથી, પરંતુ સ્થાનિક લોકો અને કારીગરોમાં પ્રચલિત લોકવાયકાઓ અને મૌખિક ઇતિહાસ મુજબ આ કળાનો ઉદ્ભવ લગભગ ૧૫૦ થી ૨૦૦ વર્ષ જૂનો છે.

લોકવાયકા: એવું કહેવાય છે કે વર્ષો પહેલાં એક આધ્યાત્મિક સંત સંખેડામાં આવ્યા હતા. તેમણે એક સ્થાનિક સુથારને લાકડા પર કલાઈ (ટીન) અને લાખ (lac) નો ઉપયોગ કરીને કલાત્મક વસ્તુઓ બનાવવાની રીત શીખવી. શરૂઆતમાં, આ કારીગરી માત્ર લાકડાના નાના રમકડાં, દાંડિયા અને પૂજાની સામગ્રી પૂરતી મર્યાદિત હતી. ધીમે ધીમે કલાકારોએ પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને આવડતનો ઉપયોગ કરીને તેમાંથી મોટું ફર્નિચર બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, મધ્યયુગીન ભારતમાં લાકડા પર લાખકામ (Lacquerware) ની કળા રાજસ્થાન અને ગુજરાતના કેટલાક ભાગોમાં પ્રચલિત હતી. પરંતુ સંખેડાના કારીગરોએ તેમાં ટીન (કલાઈ) થી ડિઝાઇન કરવાની જે વિશિષ્ટ પદ્ધતિ વિકસાવી, તેણે તેને અન્ય તમામ લાખકામથી અલગ પાડી દીધું. ૧૯મી સદીના અંત સુધીમાં, આ ફર્નિચર સ્થાનિક રજવાડાઓ, જમીનદારો અને શ્રીમંત વેપારીઓના ઘરોની શોભા વધારવા લાગ્યું હતું.

૩. કારીગરો: ‘ખરાદી’ સમુદાયનું યોગદાન

સંખેડા ફર્નિચર પાછળ જે લોકોના હાથનો જાદુ છે, તે મુખ્યત્વે ખરાદી સુથાર સમુદાયના લોકો છે. ‘ખરાદી’ શબ્દ ‘ખરાદ’ (Lathe – સંઘાડો) પરથી આવ્યો છે. જે કારીગરો લાકડાને સંઘાડા પર ચડાવીને તેને ગોળાકાર આકાર આપે છે, તેમને ખરાદી કહેવામાં આવે છે.

આ કળા કોઈપણ ઔપચારિક શાળા કે કોલેજમાં શીખવવામાં આવતી નથી. આ એક પરંપરાગત વારસો છે જે એક પેઢીથી બીજી પેઢીને વારસામાં મળે છે. ઘરના વડીલો જ્યારે કામ કરતા હોય, ત્યારે બાળકો તેમને જોઈને જ લાકડું પારખવાની, કલર બનાવવાની અને પીંછી ચલાવવાની કળા શીખી જાય છે. ખરાદી સમુદાય માટે આ માત્ર વ્યવસાય નથી, પરંતુ તેમનો ધર્મ અને તેમની ઓળખ છે.

૪. કાચો માલ અને પરંપરાગત સાધનો

સંખેડા ફર્નિચરની મજબૂતી અને સુંદરતા તેના કાચા માલમાં છુપાયેલી છે.

• સાગનું લાકડું (Teak Wood): સંખેડા ફર્નિચર માટે મુખ્યત્વે સાગના લાકડાનો ઉપયોગ થાય છે. સાગનું લાકડું તેની મજબૂતી, ટકાઉપણું અને જીવાત (ઉધઈ) સામે રક્ષણ આપવાની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે. શરૂઆતમાં આ લાકડું આસપાસના જંગલોમાંથી (ખાસ કરીને છોટા ઉદેપુર અને પંચમહાલ વિસ્તારમાંથી) આવતું હતું, પરંતુ હવે તે વલસાડ, ડાંગ અથવા તો મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રથી આયાત કરવામાં આવે છે.
• કલાઈ (Tin): ફર્નિચર પર જે સોનેરી કે રૂપેરી ચમકતી ડિઝાઇન જોવા મળે છે, તે કલાઈમાંથી બને છે. કલાઈને ગરમ કરીને તેનો પાતળો વાયર બનાવવામાં આવે છે અને તેને પાણીમાં ઓગાળીને પેસ્ટ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
• લાખ (Lac): આ એક કુદરતી રેઝિન છે જે જંતુઓ દ્વારા ઝાડની ડાળીઓ પર છોડવામાં આવે છે. લાખનો ઉપયોગ લાકડા પર કલરના સ્તરને સીલ કરવા અને ચમક લાવવા માટે થાય છે.
• કુદરતી રંગો (Natural Dyes): પરંપરાગત સંખેડા ફર્નિચરમાં લાલ (મરૂન), લીલો, પીળો અને વાદળી રંગ જોવા મળે છે. અગાઉ આ રંગો કુદરતી વનસ્પતિઓ અને ખનીજોમાંથી બનતા હતા, જોકે હવે સમય બચાવવા માટે સિન્થેટીક કલર્સનો પણ ઉપયોગ થાય છે.
• અકીકનો પથ્થર (Agate Stone): આ પથ્થર ખંભાતથી લાવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ ફર્નિચર પર પોલિશિંગ કરવા અને લાખને લાકડા પર બરાબર બેસાડવા માટે થાય છે.
• કેવડાના પાન (Kewda Leaves): પોલિશિંગ પ્રક્રિયાના અંતિમ તબક્કામાં કેવડાના પાનનો ઉપયોગ થાય છે જે સપાટીને અત્યંત સુંવાળી બનાવે છે.

૫. ફર્નિચર બનાવવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા: એક જટિલ સફર

સંખેડાનું ફર્નિચર બનાવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ, ધીરજ માંગી લે તેવી અને સંપૂર્ણપણે હાથથી થતી (Handcrafted) પ્રક્રિયા છે. તેને મુખ્યત્વે નીચેના તબક્કાઓમાં વહેંચી શકાય:

તબક્કો ૧: લાકડાની પસંદગી અને કટિંગ (Wood Selection and Cutting) સૌથી પહેલાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સાગના લાકડાની પસંદગી કરવામાં આવે છે. લાકડાને યોગ્ય માપમાં કાપીને તેને સીઝનિંગ (ભેજ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા) માટે રાખવામાં આવે છે. સૂકું લાકડું જ ફર્નિચર માટે યોગ્ય ગણાય છે.

તબક્કો ૨: સંઘાડા પર આકાર આપવો (Turning on the Lathe) સંખેડા ફર્નિચરની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે તેમાં તીક્ષ્ણ ધાર કે ખૂણા હોતા નથી. લાકડાના ચોરસ ટુકડાઓને સંઘાડા (Lathe machine) પર ચડાવવામાં આવે છે. કારીગર પોતાની કુશળતાથી ફરતા લાકડા પર ધારદાર હથિયાર અડાડીને તેને સુંદર ગોળાકાર (Cylindrical), મણકા આકાર (Beaded) અથવા ડમરુ આકાર આપે છે.

તબક્કો ૩: સરફેસ સ્મૂધિંગ (Smoothing) આકાર આપ્યા બાદ લાકડાની સપાટીને એકદમ સુંવાળી કરવામાં આવે છે. આ માટે કાચપેપર (Sandpaper) નો ઉપયોગ થાય છે. લાકડું જેટલું સુંવાળું હશે, તેના પર કલર એટલો જ સારો ઉઠાવ આપશે.

તબક્કો ૪: બેઝ કલર અને કલાઈ કામ (Tin Foil Painting) લાકડાના ટુકડાને હળવા રંગથી રંગ્યા પછી તેના પર કલાઈ (Tin) ની મદદથી સુંદર ડિઝાઇન દોરવામાં આવે છે. કારીગરો પીંછી (જે ઘણીવાર ખિસકોલીના વાળમાંથી બનેલી હોય છે) નો ઉપયોગ કરીને લાકડાની ગોળ સપાટી પર ફૂલ, પાંદડા, મોર, પોપટ કે ભૌમિતિક આકારો દોરે છે. આ કામ ખૂબ જ બારીકાઈથી થાય છે. કલાઈનો રંગ શરૂઆતમાં ચાંદી જેવો લાગે છે.

તબક્કો ૫: લાખકામ (Lacquering Procedure) આ સંખેડા ફર્નિચરનો સૌથી અગત્યનો તબક્કો છે. ડિઝાઇન કરેલા લાકડાના ટુકડાને ફરીથી હાથથી ચાલતા સંઘાડા પર ચડાવવામાં આવે છે. લાકડું ઝડપથી ફરતું હોય ત્યારે કારીગર લાકડા પર રંગીન લાખની લાકડી (Lac stick) ઘસે છે. ઘર્ષણને કારણે લાખ પીગળીને લાકડા પર સમાન રીતે ફેલાઈ જાય છે.

અહીં એક જાદુ થાય છે: જ્યારે પારદર્શક પીળી કે લાલ લાખને ચાંદી જેવા દેખાતા કલાઈના કામ પર લગાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે કલાઈ સોનેરી (Golden) ચમક ધારણ કરે છે. આ જ સંખેડા ફર્નિચરનો પ્રખ્યાત ગોલ્ડન-મરૂન લુક છે.

તબક્કો ૬: અકીકના પથ્થરથી પોલિશિંગ (Agate Polishing) લાખ લાગી ગયા પછી, ફરતા લાકડા પર અકીકનો પથ્થર ઘસવામાં આવે છે. આનાથી લાખ લાકડાના છિદ્રોમાં બરાબર બેસી જાય છે અને ફર્નિચર પર એક અરીસા જેવી ચમક (Glossy finish) આવે છે.

તબક્કો ૭: અંતિમ ફિટિંગ (Assembly) આ રીતે તૈયાર થયેલા સેંકડો નાના-મોટા ટુકડાઓને ભેગા કરીને આખરી ફર્નિચર તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓને જોડવા માટે ડ્રીલિંગ અને લાકડાના જ ખીલા (Dowels) અથવા લોખંડના સ્ક્રૂનો ઉપયોગ થાય છે. છેલ્લે ગાદી (Upholstery) અને કાપડ લગાવીને તેને પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.

૬. વિશિષ્ટતાઓ, રંગો અને ડિઝાઇન

સંખેડાના ફર્નિચરને જોતાં જ ઓળખી શકાય છે, કારણ કે તેની કેટલીક આગવી લાક્ષણિકતાઓ છે:

• ગોળાકાર આકારો: ફર્નિચરના પાયા, હાથના ટેકા (Armrests) વગેરે તમામ ભાગો ગોળાકાર, મણકાવાળા અને કલાત્મક હોય છે.
• કલર પેલેટ: પરંપરાગત રીતે સૌથી વધુ પ્રખ્યાત કલર ‘મરૂન અને ગોલ્ડન’ છે. આ ઉપરાંત કાળો-ગોલ્ડન, લીલો-ગોલ્ડન, સફેદ-સિલ્વર અને હવે ગ્રાહકોની માંગ મુજબ અન્ય પેસ્ટલ કલર્સ પણ વપરાય છે.
• પ્રકૃતિ પ્રેરિત મોટિફ્સ (Motifs): ડિઝાઇન પર બારીકાઈથી નજર કરીએ તો તેમાં વેલ-બુટ્ટા, ફૂલ, પાંદડાં, મોર અને અન્ય પક્ષીઓની આકૃતિઓ જોવા મળે છે.
• વોટરપ્રૂફ અને ટકાઉ: લાખના આવરણને કારણે આ ફર્નિચર પર પાણીની જલ્દી અસર થતી નથી અને યોગ્ય કાળજી રાખવામાં આવે તો તે ૫૦ થી ૧૦૦ વર્ષ સુધી એવું ને એવું જ રહે છે.

૭. સંખેડા ફર્નિચરના પ્રકારો: ઘરની દરેક જરૂરિયાત માટે

શરૂઆતમાં માત્ર ઘોડિયા અને પાટલા બનાવતા કારીગરો આજે આધુનિક જીવનશૈલીને અનુરૂપ દરેક વસ્તુ બનાવે છે.

૧. હીંચકા (ઝૂલા – Swings): ગુજરાતી ઘરનો પર્યાય એટલે હીંચકો. સંખેડાનો હીંચકો તેની મજબૂતી અને રાજવી દેખાવ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. સિંગલ સીટર, ડબલ સીટર અને સ્ટેન્ડ વાળા હીંચકા ખૂબ વેચાય છે. ૨. સોફા સેટ (Sofa Sets): દીવાનખાના (Living room) ની શાન વધારવા માટે ૩+૧+૧ ના સેટ, સેન્ટર ટેબલ અને કોર્નર ટેબલ. ૩. પૂજાના મંદિરો (Wooden Temples): વિવિધ માપના અને અદભુત કોતરણીવાળા મંદિરો, જે ઘરને આધ્યાત્મિક વાતાવરણ પ્રદાન કરે છે. ૪. બાજોઠ અને પાટલા (Bajoth & Chaurang): પૂજા-પાઠ, લગ્નવિધિ કે જમવા બેસવા માટે વપરાતા પરંપરાગત બાજોઠ. ૫. ઘોડિયા અને પારણાં (Cradles): નવજાત શિશુઓ માટેના સુંદર અને સુરક્ષિત ઘોડિયા. ૬. ડાઇનિંગ ટેબલ અને ખુરશીઓ (Dining Sets). ૭. બેડ અને ડ્રેસિંગ ટેબલ (Bedroom Furniture). ૮. દાંડિયા, રમકડાં અને શો-પીસ: નવરાત્રી માટેના ખાસ કલાત્મક દાંડિયા અને ઘર સજાવટની વસ્તુઓ.

૮. ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં મહત્ત્વ

સંખેડાનું ફર્નિચર માત્ર સુશોભનનું સાધન નથી, તે ગુજરાતીઓની સંસ્કૃતિ અને લાગણીઓ સાથે જોડાયેલું છે.

• લગ્ન પ્રસંગો: ગુજરાતમાં લગ્ન સમયે દીકરીને કરિયાવર (Dahej/Gift) માં સંખેડાનો સોફા સેટ અથવા હીંચકો આપવાની ખૂબ જૂની પરંપરા છે. તેને શુભ માનવામાં આવે છે.
• ધાર્મિક ઉત્સવો: નવરાત્રીમાં સંખેડાના દાંડિયા અને બેસતા વર્ષે મહેમાનોનું સ્વાગત સંખેડાના સોફા પર બેસાડીને કરવું તે એક આગવો મોભો ગણાય છે.
• આતિથ્ય (Hospitality): ગુજરાતના ગામડાં હોય કે શહેરો, ઘરમાં પ્રવેશતાં જ મોટો હીંચકો જોવા મળે, તે ગુજરાતીઓના આતિથ્ય સત્કાર અને શાંત સ્વભાવનું પ્રતીક છે. સંખેડાનો હીંચકો માત્ર બેસવા માટે નથી, તે પરિવારના સભ્યોને એકસાથે બાંધી રાખવાનું કામ કરે છે.

૯. ભૌગોલિક સંકેત (Geographical Indication – GI Tag)

સંખેડા ફર્નિચરની અસલિયત અને તેના કારીગરોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે, ભારત સરકાર દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૭ માં સંખેડા ફર્નિચરને Geographical Indication (GI) Tag એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.

GI ટેગનો અર્થ એ છે કે કાયદેસર રીતે માત્ર છોટા ઉદેપુરના સંખેડા વિસ્તારમાં બનતા અને ચોક્કસ પરંપરાગત પદ્ધતિથી બનતા ફર્નિચરને જ ‘સંખેડા ફર્નિચર’ તરીકે વેચી શકાય. જો કોઈ અન્ય શહેર કે રાજ્યનો વ્યક્તિ આ જ ડિઝાઇન બનાવીને તેને ‘સંખેડા ફર્નિચર’ ના નામે વેચે, તો તે કાયદેસરનો ગુનો બને છે. આ માન્યતાએ સંખેડાના કારીગરોને વૈશ્વિક સ્તરે એક અલગ ઓળખ અને કાનૂની સુરક્ષા પ્રદાન કરી છે.

૧૦. આધુનિક સમયમાં પડકારો (Challenges in Modern Times)

કોઈપણ પરંપરાગત કળા સમયની સાથે કેટલાક પડકારોનો સામનો કરે જ છે, અને સંખેડા ફર્નિચર ઉદ્યોગ પણ તેમાંથી બાકાત નથી:

• સ્પર્ધા અને ઔદ્યોગિકીકરણ: પ્લાયવુડ, MDF, પ્લાસ્ટિક અને મેટલમાંથી બનતા સસ્તા, મશીન-મેડ અને આધુનિક ફર્નિચર (જેવા કે IKEA) ની સીધી સ્પર્ધાને કારણે સંખેડા ફર્નિચરના વેચાણ પર અસર પડી છે.
• કાચા માલના ભાવમાં વધારો: સાગનું લાકડું (Teak wood) અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી લાખ દિવસે ને દિવસે મોંઘી થતી જાય છે. આથી ફર્નિચરની અંતિમ કિંમત વધે છે, જે સામાન્ય વર્ગના ગ્રાહકોને પરવડતી નથી.
• કારીગરોની અછત: નવી પેઢીના યુવાનોને આ ધીરજ માંગી લેતા અને સખત શારીરિક શ્રમવાળા કામમાં ઓછો રસ છે. તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શહેરોમાં નોકરી કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે, જેના કારણે કુશળ કારીગરોની અછત વર્તાઈ રહી છે.
• ડુપ્લિકેશન: GI ટેગ હોવા છતાં, બજારમાં ઘણા લોકો સાદા લાકડા પર માત્ર સ્પ્રે પેઇન્ટિંગ કરીને તેને અસલ સંખેડાના નામે સસ્તામાં વેચીને ગ્રાહકોને છેતરે છે, જેનાથી અસલ કળાની પ્રતિષ્ઠા ખરડાય છે.

૧૧. ભવિષ્યની દિશા અને આધુનિકીકરણ (Future and Innovations)

સમયની સાથે કદમ મિલાવવા માટે સંખેડાના કારીગરોએ પણ કેટલાક બદલાવ સ્વીકાર્યા છે.

• ડિઝાઇનમાં નવીનતા: હવે માત્ર પરંપરાગત ગોળાકાર ફર્નિચર જ નહીં, પરંતુ મોર્ડન અને સ્લીક ફર્નિચર સાથે સંખેડાની ડિઝાઇનને મર્જ (Fusion) કરવામાં આવી રહી છે. ગ્રાહકોના ઇન્ટિરિયર સાથે મેચ થાય તેવા કલર્સ (જેમ કે સિલ્વર, પર્લ, બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ) પણ બનાવવામાં આવે છે.
• ઓનલાઇન માર્કેટિંગ: એમેઝોન, ફ્લિપકાર્ટ અને અન્ય ઈ-કોમર્સ વેબસાઇટ્સ તેમજ સોશિયલ મીડિયા (ઇન્સ્ટાગ્રામ/ફેસબુક) ના માધ્યમથી સંખેડાના યુવા કારીગરો ડાયરેક્ટ દુનિયાભરના ગ્રાહકો સુધી પહોંચી રહ્યા છે.
• નિકાસ (Export): અમેરિકા, કેનેડા, યુકે અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા હજારો એન.આર.આઈ (NRI) ગુજરાતીઓ પોતાના ઘરમાં ગુજરાતની યાદગીરી તરીકે સંખેડાનો હીંચકો કે મંદિર અચૂક મંગાવે છે. એક્સપોર્ટ માર્કેટ આ ઉદ્યોગ માટે એક મોટો આર્થિક ટેકો છે.
• સરકારી પ્રોત્સાહન: ગુજરાત સરકારના કુટીર ઉદ્યોગ વિભાગ અને ‘ગરવી ગુર્જરી’ જેવા એમ્પોરિયમ દ્વારા કારીગરોને માર્કેટ પ્લેટફોર્મ, સબસિડી અને પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવાની તકો પૂરી પાડવામાં આવે છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાઇન (NID) જેવી સંસ્થાઓ પણ કારીગરો સાથે મળીને નવી પ્રોડક્ટ્સ વિકસાવવા પ્રયત્નશીલ છે.

૧૨. નિષ્કર્ષ

સંખેડાનું ફર્નિચર એ માત્ર લાકડા, લાખ અને રંગોનું મિશ્રણ નથી; પરંતુ તે ગુજરાતના કસબીઓના પરસેવા, તેમની કલા પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને ઐતિહાસિક ધરોહરનું જીવંત પ્રતીક છે. આધુનિક અને મિનિમલિસ્ટિક ડિઝાઇનના આજના યુગમાં પણ, જ્યારે તમે સંખેડાના હાથથી બનાવેલા લાકડાના હીંચકા પર બેસો છો, ત્યારે જે રોયલ અને આત્મીયતાનો અનુભવ થાય છે, તે દુનિયાના કોઈપણ મોંઘા આધુનિક સોફામાં મળી શકતો નથી.

આપણી ફરજ છે કે આપણે આવી સ્થાનિક કળાઓને ઓળખીએ, તેનું મૂલ્ય સમજીએ અને તેને પ્રોત્સાહન આપીએ. જો કારીગરોને યોગ્ય વળતર અને માન સન્માન મળતું રહેશે, તો સંખેડાના લાકડા પર કલર અને લાખનો આ જાદુ આવનારી અનેક સદીઓ સુધી આમ જ અકબંધ રહેશે અને દુનિયાભરના ઘરોને સજાવતો રહેશે.