કચ્છનું રણ ઉત્સવ: સફેદ રણનો પ્રવાસન ઇતિહાસ.

કચ્છનું રણ ઉત્સવ: શૂન્યમાંથી સર્જન અને શ્વેત રણની વૈશ્વિક ઓળખ

ભારતના પશ્ચિમ છેડે આવેલું ગુજરાત અને ગુજરાતનો મુગટ મણિ એટલે કચ્છ. કચ્છનું નામ પડતાની સાથે જ એક સમયે નજર સામે ધૂળની ડમરીઓ, પાણીની અછત અને વેરાન વગડો આવતો હતો. પરંતુ આજે ચિત્ર બદલાયું છે. આજે જ્યારે કચ્છનું નામ લેવામાં આવે છે, ત્યારે નજર સામે તરે છે – ચાંદની રાતમાં ચમકતી સફેદ ચાદર જેવી ધરતી, રંગબેરંગી ભૂંગાઓ, પરંપરાગત વેશભૂષામાં સજ્જ કચ્છી માડુઓ અને સુર-સંગીતની સુરાવલીઓ રેલાવતો ‘રણ ઉત્સવ’.

કચ્છનું રણ ઉત્સવ માત્ર એક મેળો કે તહેવાર નથી; તે એક પ્રદેશની ખુમારી, એક સમુદાયના ઉત્થાન અને એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વની સફળતાની ગાથા છે. પ્રકૃતિએ જે ધરતીને વેરાન બનાવી હતી, તેને મનુષ્યના પુરુષાર્થ અને આયોજને વિશ્વના પ્રવાસન નકશા પર ‘વ્હાઇટ ડેઝર્ટ’ (White Desert) તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દીધી છે. આ લેખમાં આપણે કચ્છના સફેદ રણના ઇતિહાસ, રણ ઉત્સવની શરૂઆત, તેના વિકાસ અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર પડેલા તેના પ્રભાવનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

કચ્છનું રણ ઉત્સવ વિડિયો જોવા માટે

પ્રકરણ ૧: ભૌગોલિક પૃષ્ઠભૂમિ – પ્રકૃતિનું અનોખું વિસ્મય

કચ્છના રણ ઉત્સવને સમજતા પહેલા, કચ્છના રણની ભૌગોલિક વિશિષ્ટતા સમજવી જરૂરી છે. કચ્છનું રણ એ વિશ્વનું સૌથી મોટું મીઠાનું રણ (Salt Desert) છે. તે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: ‘મોટું રણ’ (Great Rann) અને ‘નાનું રણ’ (Little Rann). રણ ઉત્સવ જ્યાં યોજાય છે તે વિસ્તાર મોટા રણમાં આવેલો છે.

હજારો વર્ષો પહેલાં આ વિસ્તાર અરબી સમુદ્રનો જ એક ભાગ હતો. ભૌગોલિક ઉથલપાથલને કારણે જમીનનો ભાગ ઉપર આવ્યો અને સમુદ્ર પાછળ ખસ્યો, પરંતુ પાછળ છોડી ગયો ખારાશ. ચોમાસા દરમિયાન, સિંધુ નદી અને અન્ય સ્થાનિક નદીઓના પાણી તેમજ દરિયાના પાણી અહીં ભરાઈ જાય છે. આ વિસ્તાર એક વિશાળ સરોવર જેવો બની જાય છે. જેમ જેમ શિયાળો નજીક આવે છે, તેમ તેમ પાણી બાષ્પીભવન પામે છે અને જમીન સુકાવા લાગે છે. પાણી સુકાઈ ગયા બાદ જમીન પર મીઠાની (Salt) જાડી પરત જામી જાય છે. ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરી મહિનામાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતા, મીઠાના સ્ફટિકો સૂર્યપ્રકાશ અને ચંદ્રના પ્રકાશમાં હીરાની જેમ ચમકવા લાગે છે.

આ કુદરતી પ્રક્રિયા વર્ષોથી ચાલતી હતી, પરંતુ ૨૦૦૫ પહેલા આ અદભૂત નઝારો જોવા માટે ત્યાં કોઈ જતું ન હતું. તે વિસ્તાર દુર્ગમ, વેરાન અને સરહદી વિસ્તાર હોવાથી સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ પણ સંવેદનશીલ હતો.

પ્રકરણ ૨: ૨૦૦૧નો ભૂકંપ અને પુનર્નિર્માણનો પડકાર

કચ્છના આધુનિક ઇતિહાસમાં ૨૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૧નો દિવસ એક કાળો અધ્યાય છે. વિનાશક ભૂકંપે કચ્છને તહસ-નહસ કરી નાખ્યું હતું. ભુજ, અંજાર, ભચાઉ જેવા શહેરો કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગયા હતા. હજારો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને લાખો બેઘર થયા. કચ્છનું અર્થતંત્ર પડી ભાંગ્યું હતું. લોકોના મનમાં ડર અને નિરાશા હતી. ઘણા લોકો કચ્છ છોડીને જવા લાગ્યા હતા.

તે સમયે સૌથી મોટો પડકાર હતો કચ્છને ફરીથી બેઠું કરવાનો. માત્ર મકાનો બાંધવાથી કચ્છ બેઠું થાય તેમ ન હતું; લોકોનો આત્મવિશ્વાસ પાછો લાવવો અને આર્થિક ગતિવિધિઓ શરૂ કરવી અનિવાર્ય હતી. તે સમયે ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ એક સ્વપ્ન જોયું. તેમણે વિચાર્યું કે કચ્છની જે નબળાઈ છે (વેરાન રણ), તેને જ કચ્છની શક્તિ કેમ ન બનાવી શકાય? “આપત્તિને અવસરમાં પલટાવવી” (Turning Adversity into Opportunity) – આ મંત્ર સાથે રણ ઉત્સવના બીજ રોપાયા.

પ્રકરણ ૩: રણ ઉત્સવનો ઉદભવ (૨૦૦૫-૨૦૦૮)

૨૦૦૫માં પ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે ‘રણ ઉત્સવ’ની શરૂઆત કરવામાં આવી. શરૂઆતમાં આ કલ્પના ઘણાને અવાસ્તવિક લાગતી હતી. ધોરડો (Dhordo), જે રણની કાંઠે આવેલું છેલ્લું ગામ છે, ત્યાં કોઈ માળખાગત સુવિધાઓ ન હતી. પીવાનું પાણી, વીજળી, રસ્તાઓ કે રહેવાની વ્યવસ્થા – કશું જ ન હતું.

સરકારે નક્કી કર્યું કે પ્રવાસીઓને રણના મધ્યમાં રહેવાનો અનુભવ આપવો. શરૂઆતના વર્ષોમાં આ ઉત્સવ માત્ર ૩ થી ૪ દિવસ માટે જ યોજાતો હતો. સ્થાનિક પ્રશાસન અને પર્યટન વિભાગે મળીને કામચલાઉ ટેન્ટ (Tents) ઉભા કર્યા. તે સમયે પ્રચાર-પ્રસાર મર્યાદિત હતો, પરંતુ જે લોકોએ તે સમયે રણની મુલાકાત લીધી, તેઓ તે દ્રશ્ય જોઈને મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા.

પૂનમની રાત્રે, જ્યારે ચંદ્રનો શીતળ પ્રકાશ સફેદ રણ પર પડે છે, ત્યારે ક્ષિતિજ સુધી માત્ર સફેદ પ્રકાશ જ દેખાય છે. આ અનુભવ એટલો અલૌકિક હતો કે પ્રવાસીઓએ તેને ‘ધરતી પરનું સ્વર્ગ’ ગણાવ્યું. ધીમે ધીમે, મૌખિક પ્રચાર (Word of Mouth) દ્વારા આ વાત ફેલાવા લાગી.

પ્રકરણ ૪: ધોરડોનું રૂપાંતર અને ટેન્ટ સિટીનું નિર્માણ

જેમ જેમ પ્રવાસીઓનો પ્રવાહ વધતો ગયો, તેમ તેમ સરકારે આયોજનબદ્ધ રીતે માળખાગત સુવિધાઓ વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું. ભુજથી ધોરડો સુધીના રસ્તાઓ બનાવવામાં આવ્યા. પાણીની પાઈપલાઈન નાખવામાં આવી અને વીજળીની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.

રણ ઉત્સવનું સૌથી મોટું આકર્ષણ ‘ટેન્ટ સિટી’ (Tent City) બન્યું. જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP Model) હેઠળ એક વિશાળ કામચલાઉ શહેર ઉભું કરવામાં આવ્યું. આજે આ ટેન્ટ સિટીમાં સેંકડો લક્ઝરી ટેન્ટ્સ, ડાઈનિંગ હોલ, એક્ઝિબિશન સેન્ટર, માર્કેટ અને મનોરંજનના સાધનો ઉપલબ્ધ છે.

આ ટેન્ટ સિટીની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ઉપરથી જોતા તે કોઈ ભૌમિતિક આકૃતિ જેવી લાગે. તેમાં ‘પ્રીમિયમ ટેન્ટ’, ‘ડીલક્સ ટેન્ટ’ અને ‘નોન-એસી ટેન્ટ’ જેવા વિકલ્પો આપવામાં આવ્યા, જેથી મધ્યમ વર્ગથી લઈને ઉચ્ચ વર્ગના પ્રવાસીઓ તેનો લાભ લઈ શકે. જે ધોરડો ગામમાં પહેલા પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ હતો, તે આજે વિશ્વકક્ષાની હોસ્પિટાલિટી માટે જાણીતું બન્યું છે. તાજેતરમાં જ યુનાઈટેડ નેશન્સ વર્લ્ડ ટુરિઝમ ઓર્ગેનાઈઝેશન (UNWTO) દ્વારા ધોરડોને “શ્રેષ્ઠ પ્રવાસન ગામ” (Best Tourism Village) તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યું છે, જે આ યાત્રાની સફળતાની સાબિતી છે.

પ્રકરણ ૫: સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું પ્રદર્શન

રણ ઉત્સવ માત્ર સફેદ રણ જોવા માટે નથી; તે કચ્છની ભાતીગળ સંસ્કૃતિને જાણવાનો અને માણવાનો અવસર છે. કચ્છની સંસ્કૃતિ રંગોથી ભરેલી છે, જે સફેદ રણની વિરુદ્ધમાં એક અદભૂત કોન્ટ્રાસ્ટ (Contrast) ઉભો કરે છે.

૧. સંગીત અને નૃત્ય: રણ ઉત્સવની સાંજ સંગીતમય હોય છે. કચ્છી લોકસંગીત, સૂફી સંગીત અને પરંપરાગત વાદ્યો જેવા કે જોડિયા પાવા, મોરચંગ અને રાવણહથ્થોના સૂર પ્રવાસીઓને ડોલાવે છે. ગરબા, દાંડિયા રાસ અને ટિપ્પણી નૃત્ય જેવા લોકનૃત્યો અહીંની રોનક વધારે છે. ઉસ્માન મીર જેવા કલાકારોથી લઈને સ્થાનિક લોકગાયકોને અહીં એક મોટું પ્લેટફોર્મ મળ્યું છે.

૨. હસ્તકળા (Handicrafts): કચ્છ તેની હસ્તકળા માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. રણ ઉત્સવમાં ‘ક્રાફ્ટ બજાર’ (Craft Bazaar) ઉભું કરવામાં આવે છે.

• ભરતકામ: સુફ, આહિર, જત અને રબારી જેવી વિવિધ કોમ્યુનિટીની સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવતું બારીક ભરતકામ પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
• રોગાન આર્ટ (Rogan Art): નિરોણા ગામનું ૩૦૦ વર્ષ જૂનું રોગાન આર્ટ, જે માત્ર ખત્રી પરિવાર જ જાણે છે, તે રણ ઉત્સવ દ્વારા વધુ પ્રખ્યાત બન્યું. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિને રોગાન આર્ટની ભેટ આપી ત્યારે આ કળાને વૈશ્વિક ખ્યાતિ મળી.
• માટીકામ (Mud Work/Lippan Kam): ભૂંગા (ઘરો) ની દીવાલો પર કરવામાં આવતું લિપ્પણ કામ હવે આધુનિક ઘરોમાં ઇન્ટીરીયર ડિઝાઇનમાં સ્થાન પામ્યું છે.
• બાંધણી અને અજરખ: અજરખપુર અને ખાવડાની પ્રિન્ટિંગ કળાની માંગ રણ ઉત્સવને કારણે દેશ-વિદેશમાં વધી છે.

પ્રકરણ ૬: “ખુશ્બૂ ગુજરાત કી” – બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ

રણ ઉત્સવની સફળતામાં આક્રમક અને અસરકારક માર્કેટિંગનો મોટો ફાળો છે. બોલીવુડના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચનને ગુજરાત ટુરિઝમના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બનાવવામાં આવ્યા. તેમની “ખુશ્બૂ ગુજરાત કી” ઝુંબેશ અને ખાસ કરીને “કચ્છ નહીં દેખા તો કુછ નહીં દેખા” ટેગલાઈન ઘર-ઘરમાં ગુંજતી થઈ.

આ જાહેરાતોમાં શ્રી અમિતાભ બચ્ચને સફેદ રણની વિશાળતા, કચ્છી લોકોની મહેમાનગતિ અને અહીંની શાંતિનું જે વર્ણન કર્યું, તેણે પ્રવાસીઓને આકર્ષવામાં ચુંબક જેવું કામ કર્યું. સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મ પર પ્રવાસીઓ દ્વારા શેર કરવામાં આવતા ફોટા અને વિડિયોએ રણ ઉત્સવને યુવાનોમાં પણ લોકપ્રિય બનાવ્યો.

પ્રકરણ ૭: રણ ઉત્સવ – પ્રવાસીઓ માટે શું છે ખાસ?

હવે રણ ઉત્સવ માત્ર ૩ દિવસનો નહીં પણ ૩ થી ૪ મહિના સુધી ચાલતો લાંબો તહેવાર બની ગયો છે (સામાન્ય રીતે નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી). પ્રવાસીઓ માટે અહીં અનેક પ્રવૃત્તિઓ ઉપલબ્ધ છે:

• પૂર્ણિમાનું સૌંદર્ય: પૂનમની રાત્રે સફેદ રણમાં ચાલવું એ એક ધ્યાન (Meditation) જેવો અનુભવ છે.
• એડવેન્ચર સ્પોર્ટ્સ: પેરામોટરિંગ, ATV રાઈડ્સ, અને સ્કાયઝિલા જેવી પ્રવૃત્તિઓ સાહસપ્રિય પ્રવાસીઓ માટે છે.
• ઊંટ સવારી અને ઊંટગાડી: રણનું જહાજ ગણાતા ઊંટ પર બેસીને રણમાં ફરવાની મજા કંઈક ઓર જ છે.
• સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત: વ્હાઇટ રણમાંથી સૂર્યને ઉગતો અને આથમતો જોવો એ ફોટોગ્રાફરો માટે સ્વર્ગ સમાન છે.
• આસપાસના સ્થળો: પ્રવાસીઓ માત્ર રણ જોઈને અટકતા નથી. તેઓ કાળો ડુંગર (કચ્છનું સૌથી ઊંચું શિખર), ગાંધીનું ગામ (લુડિયા), ખાવડા, અને ભારત-પાકિસ્તાન બોર્ડર નજીકના વિસ્તારોની મુલાકાત પણ લે છે.

પ્રકરણ ૮: સામાજિક અને આર્થિક ક્રાંતિ

રણ ઉત્સવનો સૌથી મહત્વનો પાસું તેનો આર્થિક પ્રભાવ છે.

૧. રોજગારીનું સર્જન: પહેલા જે લોકો માત્ર પશુપાલન અને ખેતી પર નિર્ભર હતા અને દુકાળના સમયે હિજરત કરવા મજબૂર હતા, તેમને હવે ઘરઆંગણે રોજગારી મળી છે. ટેન્ટ સિટીમાં હાઉસકીપિંગથી લઈને મેનેજમેન્ટ સુધી, વાહન વ્યવહારમાં ડ્રાઈવરો અને ગાઈડ તરીકે સ્થાનિક યુવાનોને કામ મળ્યું છે.

૨. મહિલા સશક્તિકરણ: કચ્છની ગ્રામીણ મહિલાઓ જે પહેલા માત્ર ઘરકામ અને ભરતકામ પૂરતી સીમિત હતી, તેઓ હવે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની છે. તેમના દ્વારા બનાવાયેલ હેન્ડીક્રાફ્ટ સીધા પ્રવાસીઓને વેચાય છે, જેનાથી વચેટિયાઓ દૂર થયા છે અને તેમને તેમની મહેનતનું પૂરું વળતર મળે છે.

૩. ગામડાઓનો વિકાસ: ધોરડોની આસપાસના ગામો જેવા કે લુડિયા, ભિરંડિયારા અને હોડકોમાં પણ પર્યટનનો વિકાસ થયો છે. ઘણા ગ્રામજનોએ તેમના પરંપરાગત ‘ભૂંગા’ને હોમ-સ્ટે (Home Stay) માં ફેરવ્યા છે, જેનાથી પ્રવાસીઓને અસલ ગ્રામીણ જીવનનો અનુભવ મળે છે અને ગામલોકોને આવક.

પ્રકરણ ૯: પર્યાવરણીય ચિંતા અને ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Tourism)

કોઈપણ મોટા પ્રવાસન પ્રોજેક્ટ સાથે પર્યાવરણની ચિંતા જોડાયેલી હોય છે. કચ્છનું રણ એક સંવેદનશીલ ઇકો-સિસ્ટમ (Eco-system) છે. લાખો પ્રવાસીઓની અવરજવરને કારણે કચરો (ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક), ઘોંઘાટ અને પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધ્યું છે.

સરકાર અને આયોજકો હવે ‘સસ્ટેનેબલ ટુરિઝમ’ પર ભાર મૂકી રહ્યા છે. પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ પર નિયંત્રણો, કચરાના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા અને રણની શાંતિ જળવાઈ રહે તે માટેના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. રણ ઉત્સવ પૂરો થયા બાદ, કામચલાઉ બાંધકામો હટાવી લેવામાં આવે છે જેથી રણની કુદરતી સ્થિતિ જળવાઈ રહે. ફ્લેમિંગો (સુરખાબ) જેવા યાયાવર પક્ષીઓના નિવાસસ્થાનને ખલેલ ન પહોંચે તેનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી બન્યું છે.

પ્રકરણ ૧૦: ભવિષ્યની દ્રષ્ટિ

રણ ઉત્સવ હવે પરિપક્વ થઈ ચૂક્યો છે. ભવિષ્યમાં તેને વધુ વૈશ્વિક બનાવવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. જી-૨૦ (G-20) સમિટની ટુરિઝમ વર્કિંગ ગ્રુપની બેઠક કચ્છના રણમાં યોજાઈ હતી, જે દર્શાવે છે કે આ સ્થળ આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ અને પ્રવાસન માટે કેટલું મહત્વનું બની ગયું છે.

આગળ જતાં, ધોળાવીરા (જેને UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો છે) અને સ્મૃતિ વન (ભૂકંપ મેમોરિયલ) ને રણ ઉત્સવ સાથે જોડીને એક મોટો ‘ટુરિઝમ સર્કિટ’ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. હેતુ એ છે કે પ્રવાસી માત્ર રણ જોઈને ન જાય, પણ કચ્છના ૫૦૦૦ વર્ષ જૂના હડપ્પન ઇતિહાસથી લઈને આધુનિક પુનર્નિર્માણની ગાથા પણ જાણે.

ઉપસંહાર

કચ્છનું રણ ઉત્સવ એ માત્ર એક પ્રવાસન સ્થળનો વિકાસ નથી, પણ માનવ ઈચ્છાશક્તિનો વિજય છે. જે રણને લોકો “વેરાન” કહેતા હતા, ત્યાં આજે “મેળા” જામે છે. જે મીઠું જમીનને બંજર બનાવતું હતું, તે જ મીઠું આજે પ્રદેશની સમૃદ્ધિનું કારણ બન્યું છે.

કચ્છની ખુમારી અને ગુજરાત સરકારની દીર્ઘદ્રષ્ટિએ સાબિત કરી દીધું છે કે જો યોગ્ય આયોજન હોય, તો વેરાન રણમાં પણ વસંત ખીલવી શકાય છે. રણ ઉત્સવ એ વાતની સાબિતી છે કે સંસ્કૃતિ, પ્રકૃતિ અને આધુનિકતાનો સમન્વય કેવી અજાયબી સર્જી શકે છે. આજે જ્યારે કોઈ પ્રવાસી ચાંદની રાતમાં સફેદ રણના પટ પર ઉભો રહીને અનંત વિસ્તારને નિહાળે છે, ત્યારે તેને માત્ર કુદરતનું સૌંદર્ય જ નથી દેખાતું, પણ રાખમાંથી બેઠા થયેલા કચ્છના અદમ્ય સાહસનું પ્રતિબિંબ પણ દેખાય છે.

તેથી જ કહેવાયું છે: “કચ્છ નહીં દેખા, તો કુછ નહીં દેખા.”

રણ ઉત્સવની મુલાકાત લેવા ઇચ્છતા લોકો માટે ટૂંકી માર્ગદર્શિકા:

• ક્યારે જવું: શ્રેષ્ઠ સમય ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરી છે, ખાસ કરીને પૂનમની રાત્રિઓ દરમિયાન.
• કેવી રીતે પહોંચવું: નજીકનું એરપોર્ટ અને રેલવે સ્ટેશન ‘ભુજ’ છે. ત્યાંથી ધોરડો ટેન્ટ સિટી લગભગ ૮૦-૯૦ કિમી દૂર છે.
• શું ખરીદવું: ભરતકામ કરેલા કપડાં, ચામડાની મોજડી, કોપર બેલ્સ (ઘંટડીઓ), અને બાંધણી.
• શું ખાવું: કચ્છી થાળી, ઓળો-રોટલો, ખારી ભાત, અને માવો.