પ્રભાસ પાટણ: ચંદ્રવંશ અને સોમનાથ મંદિરના ૭ જીર્ણોદ્ધાર
પ્રભાસ પાટણ: ચંદ્રવંશ અને સોમનાથ મંદિરના સાત વખત થયેલા જીર્ણોદ્ધારની ગાથા.
ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રના સાગરકાંઠે આવેલું પ્રભાસપાટણ એ માત્ર એક સ્થળ નથી, પણ ભારતની અસ્મિતા, સંસ્કૃતિ અને અતૂટ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. અહીં બિરાજમાન ‘સોમનાથ મહાદેવ’ બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ છે. સોમનાથ મંદિરનો ઇતિહાસ એ ઉત્થાન અને પતનની નહીં, પણ વિનાશ સામે સર્જનના વિજયની અદભૂત ગાથા છે.
અહીં પ્રભાસપાટણ: ચંદ્રવંશ અને સોમનાથ મંદિરના સાત વખત થયેલા જીર્ણોદ્ધારની ગાથા વિશેનો સંપૂર્ણ લેખ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રભાસ પાટણ: ચંદ્રવંશ અને સોમનાથ મંદિરના ૭ જીર્ણોદ્ધાર Video
🔱 પ્રભાસપાટણ: સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણની ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક ગાથા
સોમનાથ એટલે ‘સોમ’ (ચંદ્ર) ના નાથ. આ મંદિર હજારો વર્ષોથી આક્રમણકારોની આંખમાં ખટકતું રહ્યું છે, પરંતુ દર વખતે આ મંદિર રાખમાંથી બેઠું થતા ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ વધુ ભવ્ય રીતે નિર્મિત થયું છે.
૧. 🌙 પૌરાણિક કથા: ચંદ્રવંશ અને સોમનાથની સ્થાપના
પૌરાણિક માન્યતા મુજબ, સોમનાથ મંદિરની સ્થાપના સ્વયં ચંદ્રદેવે કરી હતી.
- દક્ષ પ્રજાપતિનો શ્રાપ: ચંદ્રદેવે દક્ષ પ્રજાપતિની ૨૭ કન્યાઓ (નક્ષત્રો) સાથે લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ તેઓ માત્ર ‘રોહિણી’ પર જ વિશેષ પ્રેમ રાખતા હતા. આથી નારાજ થઈને દક્ષે ચંદ્રને ‘ક્ષય’ પામવાનો શ્રાપ આપ્યો.
- પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં તપસ્યા: શ્રાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે ચંદ્રદેવે સરસ્વતી નદીના સંગમ સ્થાને (પ્રભાસપાટણ) ભગવાન શિવની ઘોર તપસ્યા કરી. ભગવાન શિવે પ્રસન્ન થઈને તેમને શ્રાપમાંથી મુક્તિ આપી અને જ્યોતિ સ્વરૂપે અહીં બિરાજમાન થયા.
- પ્રથમ મંદિર: કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે ચંદ્રદેવે અહીં સોનાનું મંદિર બનાવ્યું હતું.
૨. 🏗️ સોમનાથ મંદિરના સાત જીર્ણોદ્ધારની ગાથા
ઇતિહાસ અને પુરાણો મુજબ સોમનાથ મંદિર સમય જતાં સાત વખત અલગ-અલગ દ્રવ્યો અને શાસકો દ્વારા નિર્મિત થયું છે:
૨.૧. સુવર્ણ, રજત અને કાષ્ઠનું મંદિર (પૌરાણિક કાળ)
૧. સોનાનું મંદિર: સતયુગમાં ચંદ્રદેવે (સોમ) બનાવ્યું હતું. ૨. ચાંદીનું મંદિર: ત્રેતાયુગમાં રાવણે બનાવ્યું હતું. ૩. સુખડનું (કાષ્ઠ) મંદિર: દ્વાપરયુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે બનાવ્યું હોવાનું મનાય છે.
૨.૨. પથ્થરના મંદિરનો યુગ (ઐતિહાસિક કાળ)
૪. વલ્લભી શાસકો: ઈ.સ.ની બીજી કે ત્રીજી સદીમાં વલ્લભીના રાજાઓએ પથ્થરના મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું. ૫. નાગભટ્ટ પ્રતિહાર: ઈ.સ. ૮૧૫માં પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટ બીજાએ લાલ પથ્થરથી ભવ્ય મંદિર બનાવ્યું. આ મંદિર પર ઈ.સ. ૧૦૨૪માં મહમદ ગઝનવીએ આક્રમણ કરી લૂંટ ચલાવી હતી.
૬. રાજા ભીમદેવ અને કુમારપાળ: ગઝનવીના આક્રમણ પછી સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ અને ત્યારબાદ સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળે આ મંદિરને હિન્દુ સ્થાપત્ય શૈલીમાં અત્યંત ભવ્ય બનાવ્યું. આ મંદિર પર અલાઉદ્દીન ખીલજી અને ઔરંગઝેબ જેવા શાસકોએ પણ હુમલા કર્યા.
૭. સરદાર પટેલ અને વર્તમાન મંદિર: આઝાદી પછી ભારતના લોખંડી પુરૂષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે મંદિરના જીર્ણોદ્ધારનો સંકલ્પ કર્યો. ૧૯૫૧માં ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદના હસ્તે તેની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થઈ. આ વર્તમાન મંદિર ‘ચાલુક્ય’ શૈલીમાં નિર્મિત છે.
૩. 🧭 બાણસ્તંભ: ભૂગોળનું અદભૂત જ્ઞાન
સોમનાથ મંદિરના પ્રાંગણમાં દરિયા કિનારે એક સ્તંભ આવેલો છે જેને ‘બાણસ્તંભ’ કહેવામાં આવે છે.
- આ સ્તંભ પર લખેલું છે કે, “આ બિંદુથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી સીધી રેખામાં જઈએ તો વચ્ચે ક્યાંય જમીનનો એક પણ ટુકડો આવતો નથી.”
- આ દર્શાવે છે કે આપણા પૂર્વજોને હજારો વર્ષો પહેલા પૃથ્વીના ગોળાર્ધ અને ભૂગોળનું કેટલું સચોટ જ્ઞાન હતું.
🌊 ૪. મેશ્વો, કપિલા અને સરસ્વતીનો સંગમ (ત્રિવેણી સંગમ)
પ્રભાસપાટણ એ ત્રણ પવિત્ર નદીઓ—હિરણ, કપિલા અને સરસ્વતી—ના સંગમ માટે જાણીતું છે.
- ભાલકા તીર્થ: સોમનાથની નજીક જ ભાલકા તીર્થ આવેલું છે, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે દેહત્યાગ કર્યો હતો.
- પરિભ્રમણ: પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં પાંચ કોષની પરિક્રમાનું પણ અત્યંત મહત્વ છે.
🏛️ ૫. સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ
વર્તમાન સોમનાથ મંદિર સોમપુરા સલાટોની શ્રેષ્ઠ કલાકૃતિ છે.
- શિખર: મુખ્ય શિખર ૧૫૫ ફૂટ ઊંચું છે.
- ધ્વજા: મંદિરના શિખર પરની ધ્વજા દિવસમાં ત્રણ વખત બદલવામાં આવે છે.
- સંગ્રહાલય: મંદિરની નજીક જ એક પ્રભાસ પાટણ મ્યુઝિયમ છે, જ્યાં મંદિરોના જૂના અવશેષો અને મૂર્તિઓ રાખવામાં આવી છે.
💡 નિષ્કર્ષ
સોમનાથ મંદિર એ ભારતની અખંડતા અને અવિનાશી શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે. આ મંદિરનો ઇતિહાસ આપણને શીખવે છે કે સત્ય અને ભક્તિ ક્યારેય નાશ પામતા નથી. પ્રભાસપાટણની રેતીમાં આજે પણ એ ગુંજારવ સંભળાય છે જે કહે છે કે “મૃત્યુંજય મહાદેવ” હંમેશા પોતાના ભક્તોનું રક્ષણ કરે છે.
