ગુજરાતનો ઇતિહાસ

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ જાનપદી (પ્રાદેશિક) નવલકથાઓની વાત આવે છે, ત્યારે સર્વોચ્ચ શિખર પર પન્નાલાલ પટેલ અને તેમની અમર કૃતિ ‘માનવીની ભવાઈ’ નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું જોવા મળે છે. ૧૯૪૭માં પ્રકાશિત થયેલી આ નવલકથા માત્ર એક વાર્તા નથી, પરંતુ તે ૧૯મી સદીના અંત અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતના ગ્રામીણ ગુજરાતનો એક જીવંત, ધબકતો અને…

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગઝલ એ માત્ર એક કાવ્યપ્રકાર નથી, પરંતુ એક આંદોલન છે, એક ધબકાર છે અને ગુજરાતી પ્રજાની લાગણીઓને વાચા આપતું એક સશક્ત માધ્યમ છે. મૂળ અરબી અને ફારસી ભાષામાંથી ઉતરી આવેલી ગઝલે ગુજરાતી ભાષામાં એવું તો પોત વણી લીધું છે કે આજે તે ગુજરાતી સાહિત્યનો એક અભિન્ન અને અત્યંત લોકપ્રિય હિસ્સો બની ગઈ છે….

ઉમાશંકર જોશી: ગુજરાતી સાહિત્યના શિખર પુરુષ, જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર અને ‘નિશીથ’ ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં અનેક તારલાઓ ચમક્યા છે, પરંતુ કેટલાક સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગ્રહો એવા છે જેમણે પોતાના પ્રકાશથી સમગ્ર સાહિત્યજગતમાં અજવાળું પાથર્યું છે. આવા જ એક તેજસ્વી અને મૂર્ધન્ય કવિ એટલે ઉમાશંકર જેઠાલાલ જોશી. ગાંધીયુગના અગ્રણી સર્જક, પ્રખર ચિંતક, કેળવણીકાર અને ‘વિશ્વમાનવી’ બનવાની ઝંખના રાખનાર…

અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં ૧૯મી સદીનો મધ્ય ભાગ એક યુગાંતરકારી સમયગાળો મનાય છે. આ સમયગાળાને ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘સુધારક યુગ’ અથવા ‘દલપત-નર્મદ યુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મધ્યકાલીન ભક્તિ અને ધર્મપ્રધાન સાહિત્યમાંથી બહાર આવીને, ગુજરાતી સાહિત્યએ જ્યારે સમાજ, જીવન, અને વાસ્તવિકતા તરફ મીટ માંડી, ત્યારે તે પરિવર્તનના અગ્રદૂત તરીકે કવિશ્વર દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી (૧૮૨૦-૧૮૯૮) નું નામ…

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં નરસિંહ મહેતાથી જે સૂર્યોદય થયો, તેનો સુવર્ણ સૂર્યાસ્ત કવિ દયારામના સર્જનથી થયો. મધ્યકાલીન સાહિત્યની ભક્તિ અને શૃંગારની પરંપરાના અંતિમ જ્યોતિર્ધર તરીકે દયારામનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યારે પણ ‘ગરબી’ અને ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’નો ઉલ્લેખ થાય, ત્યારે અનાયાસે જ દયારામનું નામ હોઠ પર આવી જાય છે. દયારામ: ગરબી સાહિત્યના સ્વામી…

ભારતની આઝાદીનો ઇતિહાસ જ્યારે પણ લખાય, ત્યારે વિદેશની ધરતી પર રહીને ભારતની સ્વતંત્રતાની મશાલ જલાવનાર ક્રાંતિકારીઓમાં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માનું નામ મોખરે આવે છે. તેઓ માત્ર એક ક્રાંતિકારી નહોતા, પણ એક પ્રખર વિદ્વાન, વકીલ અને પત્રકાર પણ હતા. લંડનમાં ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ની સ્થાપના કરીને તેમણે સાવરકર અને મદનલાલ ઢીંગરા જેવા અનેક ક્રાંતિકારીઓને તૈયાર કર્યા હતા. શ્યામજી કૃષ્ણ…

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ મુખ્યત્વે ભક્તિ અને ધર્મના રંગે રંગાયેલો છે. નરસિંહ મહેતાથી લઈને દયારામ સુધીના મોટાભાગના સર્જકોએ ઈશ્વરભક્તિ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને પુરાણકથાઓને જ પોતાના સર્જનનો વિષય બનાવ્યો હતો. પરંતુ, આ ધાર્મિક અને પૌરાણિક પ્રવાહની વચ્ચે એક એવો સર્જક ઉભરી આવ્યો જેણે સમાજના સામાન્ય માણસને કેન્દ્રમાં રાખીને સાહિત્ય રચ્યું. આ સર્જક એટલે મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના…

ગુજરાતના સાર્વજનિક જીવનમાં જેમને ‘મૂક સેવક’ અને ‘ગુજરાતના બીજા ગાંધી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેવા રવિશંકર મહારાજનો ઇતિહાસ ત્યાગ, સેવા અને સાદગીની પરાકાષ્ઠા છે. ૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ જ્યારે અલગ ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થઈ, ત્યારે તેનું ઉદ્ઘાટન કરવા માટે કોઈ રાજનેતાને નહીં, પણ આ સંતને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. અહીં રવિશંકર મહારાજ: ‘મૂક સેવક’ અને…