કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ: ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસના શિલ્પી.
જ્યારે પણ ભારતના ઔદ્યોગિક ઈતિહાસની વાત નીકળે છે ત્યારે તેમાં ટાટા અને બિરલા જેવા નામો અચૂક લેવાય છે, પરંતુ ગુજરાતના નવનિર્માણમાં અને વિશેષ કરીને અમદાવાદને ‘માન્ચેસ્ટર ઓફ ધ ઈસ્ટ’થી લઈને ‘નોલેજ હબ’ સુધી લઈ જવામાં જો કોઈ એક વ્યક્તિનો સૌથી મોટો ફાળો હોય, તો તે નામ છે – શેઠ કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ.
કસ્તુરભાઈ માત્ર એક ઉદ્યોગપતિ ન હતા; તેઓ એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા (Visionary), સંસ્થા નિર્માતા (Institution Builder) અને સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રઘડવૈયા હતા. વેપારમાં નૈતિકતા, સમાજમાં દાનવીરતા અને શિક્ષણમાં ગુણવત્તા – આ ત્રણેયનો સુમેળ એટલે કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ. મહાત્મા ગાંધીના ટ્રસ્ટીશિપના સિદ્ધાંતને તેમણે પોતાના જીવનમાં સાચા અર્થમાં ચરિતાર્થ કર્યો હતો. આ લેખમાં આપણે તેમના જીવનના વિવિધ પાસાઓ, તેમના સંઘર્ષો અને આધુનિક ભારતના નિર્માણમાં તેમના અમૂલ્ય યોગદાન વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
૧. પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રારંભિક જીવન
કસ્તુરભાઈનો જન્મ ૧૯ ડિસેમ્બર, ૧૮૯૪ના રોજ અમદાવાદના એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત જૈન પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર મુઘલ કાળથી વેપાર અને નગરશેઠની પરંપરા સાથે સંકળાયેલો હતો. તેઓ મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીર અને શાહજહાંના સમયના પ્રખ્યાત ઝવેરી અને શાહી ખજાનચી શાંતિદાસ ઝવેરીના વંશજ હતા. આ વારસાએ તેમને નાનપણથી જ નેતૃત્વ અને સામાજિક જવાબદારીના પાઠ શીખવ્યા હતા.
તેમના પિતા લાલભાઈ દલપતભાઈ એક સફળ ઉદ્યોગપતિ હતા, જેમણે ૧૮૯૭માં ‘સરસપુર મિલ’ અને ૧૯૦૫માં ‘રાયપુર મિલ’ની સ્થાપના કરી હતી. કસ્તુરભાઈનું બાળપણ જાહોજલાલીમાં વીત્યું હતું, પરંતુ નિયતિને કઈંક અલગ જ મંજૂર હતું. ૧૯૧૨માં, જ્યારે કસ્તુરભાઈ માત્ર ૧૭-૧૮ વર્ષના હતા અને ગુજરાત કોલેજમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અચાનક અવસાન થયું.
આ એક ઘટનાએ તેમના જીવનનો પ્રવાહ બદલી નાખ્યો. પરિવારની અને વ્યવસાયની તમામ જવાબદારી તેમના અને તેમના ભાઈઓના ખભા પર આવી પડી. મેટ્રિક પાસ કર્યા બાદ માત્ર થોડા મહિના કોલેજ ગયેલા કસ્તુરભાઈએ અભ્યાસ છોડીને ‘રાયપુર મિલ’નો કાર્યભાર સંભાળવો પડ્યો. અહીંથી એક યુવાન વિદ્યાર્થીમાંથી એક પરિપક્વ ઉદ્યોગપતિ બનવાની તેમની સફર શરૂ થઈ.
૨. ઔદ્યોગિક સાહસ: ટેક્સટાઈલથી કેમિકલ્સ સુધી
પિતાના અવસાન સમયે રાયપુર મિલની આર્થિક સ્થિતિ બહુ સારી નહોતી. શેરધારકો અને બજારનો વિશ્વાસ ડગી ગયો હતો. કસ્તુરભાઈએ મિલમાં ‘ટાઈમ કીપર’ તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ માનતા હતા કે ધંધાની બારીકાઈ સમજવી હોય તો પાયામાંથી કામ કરવું પડે. મશીનરીની ટેકનિકલ બાબતોથી લઈને કાપડની ગુણવત્તા સુધીની તમામ બાબતો તેમણે જાતે શીખી લીધી.
અરવિંદ મિલ્સની સ્થાપના: એક સાહસિક પગલું
૧૯૩૦નો દાયકો વૈશ્વિક મહામંદી (Great Depression)નો સમય હતો. દુનિયાભરના ઉદ્યોગો પડી ભાંગ્યા હતા. આવા સમયે, ૧૯૩૧માં કસ્તુરભાઈએ એક મોટું જોખમ ઉઠાવ્યું. તેમણે સ્વદેશી આંદોલનથી પ્રેરિત થઈને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કાપડના ઉત્પાદન માટે **’અરવિંદ મિલ્સ’**ની સ્થાપના કરી. લોકોએ તેમને ગાંડા ગણ્યા, કારણ કે મંદીના સમયમાં નવી મિલ નાખવી એ આત્મહત્યા સમાન ગણાતું હતું. પરંતુ કસ્તુરભાઈનું વિઝન સ્પષ્ટ હતું – “લોકોને સસ્તું અને સારું કાપડ જોઈએ છે, અને જો આપણે તે આપીશું તો મંદી નડશે નહીં.”
તેમણે બ્રિટનના લેંકેશાયરના કાપડ જેવી જ ગુણવત્તા ભારતમાં બનાવી અને તે પણ સસ્તા ભાવે. અરવિંદ મિલ્સની સફળતાએ સાબિત કર્યું કે કસ્તુરભાઈ માત્ર વારસાગત શેઠ નથી, પણ એક કુશળ બિઝનેસ સ્ટ્રેટેજિસ્ટ છે.
ઔદ્યોગિક વૈવિધ્યકરણ (Diversification)
કસ્તુરભાઈ જાણતા હતા કે માત્ર કાપડ ઉદ્યોગ પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે. વળી, આઝાદી પછીના ભારતમાં આત્મનિર્ભરતાની જરૂર હતી. તેમણે બે મહત્વના ક્ષેત્રોમાં ઝંપલાવ્યું:
- અતુલ લિમિટેડ (Atul Ltd): ૧૯૪૭માં આઝાદી પછી તરત જ, વલસાડ નજીક તેમણે ‘અતુલ’ની સ્થાપના કરી. તે સમયે ભારત રંગ રસાયણો (Dyes) માટે વિદેશો પર આધારિત હતું. કસ્તુરભાઈએ અમેરિકન કંપની ‘સિયાનામિડ’ (American Cyanamid) સાથે સહયોગ કર્યો, જે સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગોમાંનો એક હતો. આજે અતુલ વિશ્વની અગ્રણી કેમિકલ કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
- અનિલ સ્ટાર્ચ: ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગને સ્ટાર્ચની જરૂર પડતી હતી, જે આયાત કરવો પડતો હતો. ૧૯૩૯માં તેમણે અનિલ સ્ટાર્ચની સ્થાપના કરી, જેણે ભારતને આ ક્ષેત્રમાં સ્વાવલંબી બનાવ્યું.
૩. રાષ્ટ્રવાદ અને ગાંધીજી સાથેનો સંબંધ
કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ ભલે રાજકારણમાં સક્રિય ન હતા, પરંતુ સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેમનું યોગદાન અપ્રતિમ હતું. તેઓ મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલની અત્યંત નજીક હતા.
- સ્વદેશી આંદોલન: ગાંધીજીના સ્વદેશી આંદોલનને કસ્તુરભાઈએ પોતાના ઉદ્યોગો દ્વારા બળ પૂરું પાડ્યું. વિદેશી કાપડના બહિષ્કાર વચ્ચે અરવિંદ મિલ્સનું ભારતીય કાપડ રાષ્ટ્રવાદનું પ્રતીક બન્યું.
- ૧૯૧૮નો દુકાળ: જ્યારે ગુજરાતમાં ભીષણ દુકાળ પડ્યો, ત્યારે ગાંધીજીના કહેવાથી કસ્તુરભાઈએ રાહત કાર્યની જવાબદારી ઉપાડી લીધી. તેમણે સસ્તા અનાજની દુકાનો ખોલી અને અનાજનો જથ્થો પૂરો પાડ્યો. આ ઘટનાએ ગાંધીજીને ખાતરી કરાવી કે કસ્તુરભાઈ માત્ર નફો કમાવનાર વણિક નથી, પણ સંવેદનશીલ માનવી છે.
- આર્થિક પીઠબળ: આઝાદીની ચળવળમાં જ્યારે પણ ભંડોળની જરૂર પડતી, ત્યારે કસ્તુરભાઈ હંમેશા અગ્રેસર રહેતા. જોકે, તેમણે આ દાનની ક્યારેય જાહેરાત કરી નહોતી.
૧૯૪૪માં જ્યારે ‘બોમ્બે પ્લાન’ (ભારતના આર્થિક વિકાસનો રોડમેપ) તૈયાર થયો, ત્યારે તેમાં જે.આર.ડી. ટાટા અને ઘનશ્યામદાસ બિરલા સાથે કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ પણ હતા. આ દર્શાવે છે કે રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ તેમનું કદ કેટલું મોટું હતું.
૪. શિક્ષણ અને સંશોધનના શિલ્પી: એક મહાન વારસો
જો કસ્તુરભાઈએ માત્ર ઉદ્યોગો સ્થાપ્યા હોત, તો તેઓ એક સફળ ઉદ્યોગપતિ ગણાત. પરંતુ તેમણે જે સંસ્થાઓ સ્થાપી, તેણે તેમને અમર બનાવી દીધા. તેમનું માનવું હતું કે, “ઉદ્યોગો પૈસા કમાઈ આપશે, પણ શિક્ષણ પેઢીઓ ઘડશે.”
તેમણે અમદાવાદને માત્ર ઔદ્યોગિક નગર મિટાવીને ભારતનું ‘વિદ્યાધામ’ બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું.
અમદાવાદ એજ્યુકેશન સોસાયટી (AES)
૧૯૩૬માં તેમણે અમદાવાદ એજ્યુકેશન સોસાયટીની સ્થાપના કરી. તેમનું સ્વપ્ન હતું કે ગુજરાતના વિદ્યાર્થીઓએ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ કે પુણે જવું ન પડે. તેમણે સ્વયં લાખો રૂપિયાનું દાન આપ્યું અને અન્ય શ્રેષ્ઠીઓ પાસે ઝોળી ફેલાવી. આ સોસાયટીના નેજા હેઠળ આજે અનેક કોલેજો ધમધમી રહી છે.
મુખ્ય સંસ્થાઓ જે કસ્તુરભાઈના વિઝનનું પરિણામ છે:
- આઈ.આઈ.એમ. અમદાવાદ (IIM-A): આ કસ્તુરભાઈની સૌથી મોટી ભેટ છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં તેમણે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ સાથે મળીને ભારતમાં વર્લ્ડ ક્લાસ મેનેજમેન્ટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ સાથે કરાર કર્યા. સરકાર દિલ્હીમાં સંસ્થા સ્થાપવા માંગતી હતી, પણ કસ્તુરભાઈ અને વિક્રમભાઈની જોડીએ તેને અમદાવાદમાં લાવીને જ દમ લીધો. આ માટે જમીન અને ભંડોળની વ્યવસ્થા કસ્તુરભાઈએ કરી હતી. લુઈસ કાહ્ન જેવો વિશ્વવિખ્યાત આર્કિટેક્ટ લાવવામાં પણ તેમની રુચિ હતી.
- અટીરા (ATIRA – Ahmedabad Textile Industry’s Research Association): કાપડ ઉદ્યોગમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનની જરૂરિયાત સમજીને તેમણે ૧૯૪૭માં ATIRAની સ્થાપના કરી. આ એશિયામાં આ પ્રકારની પ્રથમ સંસ્થા હતી. વિક્રમ સારાભાઈને તેના પ્રથમ ડાયરેક્ટર બનાવ્યા.
- ગુજરાત યુનિવર્સિટી: ગુજરાત યુનિવર્સિટીની સ્થાપનામાં અને તેના કેમ્પસના નિર્માણમાં કસ્તુરભાઈનું યોગદાન પાયાનું હતું. તેમણે ખાતરી કરી કે યુનિવર્સિટી પાસે ભવિષ્યના વિસ્તરણ માટે પૂરતી જમીન હોય.
- એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ અને એલ.ડી. આર્ટસ કોલેજ: પોતાના પિતા લાલભાઈ દલપતભાઈ (L.D.) ના નામ પરથી તેમણે ઈજનેરી અને આર્ટસ કોલેજો સ્થાપી, જે આજે પણ ગુજરાતની શ્રેષ્ઠ કોલેજોમાં ગણાય છે.
- ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL): વિક્રમ સારાભાઈના અવકાશ વિજ્ઞાનના સપનાને સાકાર કરવા માટે કસ્તુરભાઈએ ટ્રસ્ટી તરીકે સંપૂર્ણ આર્થિક અને વહીવટી સહયોગ આપ્યો.
- CEPT યુનિવર્સિટી: આર્કિટેક્ચર અને પ્લાનિંગ ક્ષેત્રે ભારતની શ્રેષ્ઠ ગણાતી CEPT (સેપ્ટ)ની સ્થાપનામાં પણ કસ્તુરભાઈની દીર્ઘદ્રષ્ટિ રહેલી હતી.
૫. સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક યોગદાન
કસ્તુરભાઈ આધુનિક વિચારસરણી ધરાવતા હતા, પણ પોતાના મૂળ સાથે જોડાયેલા હતા. તેઓ જૈન ધર્મના ચુસ્ત અનુયાયી હતા.
- લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ડોલોજી (L.D. Indology): ભારતીય સંસ્કૃતિ, હસ્તપ્રતો અને પુરાતત્ત્વના જતન માટે તેમણે આ સંસ્થા સ્થાપી. અહીં હજારો દુર્લભ જૈન હસ્તપ્રતો સચવાયેલી છે. મુનિ પુણ્યવિજયજી મહારાજસાહેબ સાથે મળીને તેમણે આ ભગીરથ કાર્ય કર્યું હતું.
- જૈન તીર્થોનો જીર્ણોદ્ધાર: આનંદજી કલ્યાણજી પેઢીના પ્રમુખ તરીકે તેમણે ૫૦ વર્ષ સુધી સેવા આપી. રાણકપુર, દેલવાડા (માઉન્ટ આબુ), ગિરનાર અને શત્રુંજય (પાલીતાણા) જેવા તીર્થોના વહીવટ અને જીર્ણોદ્ધારમાં તેમનું યોગદાન અદ્વિતીય છે. રાણકપુર મંદિરનું આધુનિક સમયમાં જે નવીનીકરણ થયું, તેનો શ્રેય કસ્તુરભાઈને જાય છે.
૬. વ્યક્તિત્વ અને જીવનમૂલ્યો: ‘મહાજન’ પરંપરાના છેલ્લા વાહક
કસ્તુરભાઈ લાલભાઈનું વ્યક્તિત્વ સાદગી અને ઉચ્ચ વિચારોનું ઉદાહરણ હતું. તેઓ જૂની ‘મહાજન’ પ્રથાના છેલ્લા અને સૌથી પ્રભાવશાળી નેતા ગણાય છે.
- સમયપાલન: તેઓ સમયના અત્યંત પાબંદ હતા. કહેવાય છે કે તેમની ગાડી પસાર થાય તેને જોઈને લોકો ઘડિયાળ મેળવતા. સવારે ૯ થી સાંજના ૬ સુધી ઓફિસ અને ત્યારબાદ સમાજસેવા – આ તેમનું નિત્યક્રમ હતું.
- સાદગી: કરોડોના માલિક હોવા છતાં, તેઓ હંમેશા સફેદ ખાદીના ઝભ્ભા અને ધોતીમાં જોવા મળતા. તેમના જીવનમાં બિનજરૂરી વૈભવને કોઈ સ્થાન નહોતું.
- નીડરતા: આઝાદી પછી જ્યારે મોરારજી દેસાઈ નાણામંત્રી હતા ત્યારે તેમની કડક નીતિઓ સામે પણ કસ્તુરભાઈ ઉદ્યોગજગતનો અવાજ મક્કમતાથી રજૂ કરતા.
- મધ્યસ્થી (Arbitrator): ઉદ્યોગપતિઓ અને મજૂરો વચ્ચેના ઝઘડા હોય કે બે વેપારીઓ વચ્ચેના વિવાદો, કસ્તુરભાઈનો શબ્દ આખરી ગણાતો. મજૂર મહાજન સંઘ (જેની સ્થાપના ગાંધીજીએ કરી હતી) અને મિલ માલિકો વચ્ચે શાંતિ જાળવવામાં કસ્તુરભાઈએ સેતુ જેવી ભૂમિકા ભજવી હતી.
૭. પડકારો અને સંઘર્ષ
કસ્તુરભાઈનું જીવન ફૂલોની પથારી નહોતું.
- નાની ઉંમરે પિતાનું મૃત્યુ અને દેવામાં ડૂબેલી મિલને બેઠી કરવાનો સંઘર્ષ.
- પરિવારમાં થયેલા વિવાદો અને ભાગલાઓ, જે દરેક મોટા બિઝનેસ હાઉસમાં થાય છે, તેને તેમણે બહુ ગરિમાપૂર્ણ રીતે સંભાળ્યા હતા.
- ૧૯૭૦ના દાયકામાં સમાજવાદી વિચારસરણી અને લાયસન્સ રાજના કારણે ઉદ્યોગો પર જે નિયંત્રણો આવ્યા, તેનો સામનો કરવામાં પણ તેમણે કુનેહ વાપરી હતી.
૮. ઉપસંહાર: આધુનિક ગુજરાતના સાચા ઘડવૈયા
૨૦ જાન્યુઆરી ૧૯૮૦ના રોજ કસ્તુરભાઈ લાલભાઈનું અવસાન થયું. તેમના જવાથી ગુજરાતના જાહેર જીવનમાં એક શૂન્યાવકાશ સર્જાયો જે ક્યારેય ભરાઈ શક્યો નથી.
આજે જ્યારે આપણે અમદાવાદમાં IIM કે ATIRA પાસેથી પસાર થઈએ છીએ, અથવા જ્યારે અતુલ કે અરવિંદ જેવી વૈશ્વિક કંપનીઓની સફળતા જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણને કસ્તુરભાઈ લાલભાઈની દીર્ઘદ્રષ્ટિનો અહેસાસ થાય છે.
તેઓ માત્ર મૂડીનું રોકાણ કરનારા ન હતા, પણ ‘મૂલ્યો’નું રોકાણ કરનારા હતા. તેમણે સાબિત કર્યું કે વ્યાપાર એ માત્ર નફો રળવાનું સાધન નથી, પણ રાષ્ટ્ર નિર્માણનું એક શક્તિશાળી માધ્યમ છે.
ગુજરાત આજે ઔદ્યોગિક રીતે સમૃદ્ધ છે, તેના પાયામાં કસ્તુરભાઈએ નાખેલા મજબૂત પથ્થરો છે. એક સાચા ‘શિલ્પી’ તરીકે તેમણે પથ્થરોમાંથી મૂર્તિઓ કંડારી – પછી તે ઉદ્યોગની હોય કે શિક્ષણની. આવનારી પેઢીઓ માટે કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ હંમેશા એક પ્રેરણારૂપ વ્યક્તિત્વ બની રહેશે.
તેમના જીવનનો સાર જો એક વાક્યમાં કહેવો હોય તો એમ કહી શકાય: “તેઓ જીવ્યા ત્યાં સુધી માત્ર પોતાના માટે નહીં, પણ પોતાના નગર, સમાજ અને દેશ માટે જીવ્યા.”
વિશેષ નોંધ: કસ્તુરભાઈની મેનેજમેન્ટ સ્ટાઈલ (વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રોફેશનલ્સ માટે)
લેખના અંતે, આજના યુવાનો માટે તેમની કાર્યશૈલીમાંથી જે શીખવા જેવું છે તે અહીં ટૂંકમાં મૂકું છું:
- વિગતો પર ધ્યાન (Attention to Detail): તેઓ નાનામાં નાની બાબતો પર ધ્યાન આપતા. મિલમાં રૂના ભાવથી માંડીને બાંધકામમાં વપરાતી ઈંટોની ગુણવત્તા સુધી તેઓ જાતે તપાસ કરતા.
- પ્રતિભાની પરખ: વિક્રમ સારાભાઈ હોય, બી.વી. દોશી હોય કે લુઈસ કાહ્ન – કસ્તુરભાઈ પ્રતિભાશાળી લોકોને ઓળખી શકતા અને તેમને કામ કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપતા.
- નૈતિકતા સાથે નફો: તેમણે ક્યારેય હલકી ગુણવત્તાનો માલ વેચીને પૈસા કમાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં. ‘બ્રાન્ડ વેલ્યુ’ વિશ્વાસ પર બને છે, તે તેઓ જાણતા હતા.
