નર્મદા નદી: ‘રેવા’ થી ‘સરદાર સરોવર’ સુધીની જીવનદાયિની સફર.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નદીઓને માત્ર જળસ્ત્રોત જ નહીં, પરંતુ ‘લોકમાતા’ નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. આ પવિત્ર નદીઓમાંની એક અને મધ્ય ભારત તથા ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન નદી એટલે નર્મદા. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં જેને ‘રેવા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે નર્મદા નદી માત્ર એક ભૌગોલિક પ્રવાહ નથી, પરંતુ લાખો લોકોની આસ્થા, અર્થવ્યવસ્થા અને જીવનશૈલીનું કેન્દ્ર છે. મધ્ય પ્રદેશના પહાડોમાંથી નીકળીને ગુજરાતના ભરૂચ પાસે અરબી સમુદ્રને મળતી આ નદીની સફર ખરેખર અદ્ભુત અને પ્રેરણાદાયક છે.

આ લેખમાં આપણે નર્મદા નદીના ઉદ્ગમથી લઈને વિશ્વવિખ્યાત સરદાર સરોવર ડેમ સુધીની તેની સફર, તેનું ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક મહત્વ તથા ગુજરાત અને ભારત માટે તેના પ્રદાન વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. ભૌગોલિક ઉદ્ગમ અને પ્રવાસ: અમરકંટકથી અરબી સમુદ્ર સુધી

નર્મદા નદી ભારતના દ્વીપકલ્પની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. ગંગા, યમુના, ગોદાવરી અને કૃષ્ણા પછી તે ભારતની પાંચમી સૌથી લાંબી નદી છે. નર્મદાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહેતી ભારતની સૌથી મોટી નદી છે (તાપી અને મહી નદીઓ પણ પશ્ચિમ તરફ વહે છે).

• ઉદ્ગમ સ્થાન: નર્મદા નદીનું ઉદ્ગમ મધ્ય પ્રદેશના અનુપપુર જિલ્લામાં વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા પર્વતમાળાઓના મિલન સ્થળ અમરકંટક (આશરે ૧૦૫૭ મીટરની ઊંચાઈએ) ખાતેથી થાય છે. અહી નર્મદા કુંડમાંથી નીકળીને તે પોતાની યાત્રા શરૂ કરે છે.
• પ્રવાસનો માર્ગ: નર્મદા નદી તેની ૧,૩૧૨ કિલોમીટર લાંબી સફરમાં મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત રાજ્યમાંથી પસાર થાય છે.
  • મધ્ય પ્રદેશમાં તેનો પ્રવાહ સૌથી લાંબો (૧,૦૭૭ કિમી) છે.
  • મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રની સરહદ પર (૩૫ કિમી).
  • મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની સરહદ પર (૩૯ કિમી).
  • ગુજરાતમાં (૧૬૧ કિમી).
• ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય વિશેષતા: નર્મદા નદી વિંધ્ય અને સાતપુડા પર્વતમાળાઓ વચ્ચેની ખીણ (Rift Valley) માંથી વહે છે. જબલપુર પાસે ભેડાઘાટમાં આરસપહાણના ખડકોમાંથી પસાર થતો નર્મદાનો પ્રવાહ અને ‘ધૂઆંધાર જળધોધ’ તેના પ્રાકૃતિક સૌંદર્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. અંતે, તે ગુજરાતના ભરૂચ જિલ્લામાં ખંભાતના અખાત મારફતે અરબી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે.

૨. ઐતિહાસિક, પૌરાણિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ

નર્મદા શબ્દ સંસ્કૃત ભાષા પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે “આનંદ આપનારી” (નર્મ = આનંદ, દા = આપનારી). પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તેને ‘રેવા’ તરીકે પણ સંબોધવામાં આવી છે.

પૌરાણિક કથાઓ: સ્કંદ પુરાણના ‘રેવા ખંડ’ માં નર્મદા નદીના જન્મ અને તેના મહત્વનું વિસ્તૃત વર્ણન છે. એક પૌરાણિક કથા મુજબ, નર્મદાની ઉત્પત્તિ ભગવાન શિવના પરસેવામાંથી થઈ હતી, તેથી તેને ‘શંકરી’ પણ કહેવાય છે. એવી માન્યતા છે કે ગંગા નદીમાં સ્નાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, તેટલું જ પુણ્ય નર્મદા નદીના માત્ર દર્શન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

નર્મદા પરિક્રમા: હિંદુ ધર્મમાં નર્મદા એકમાત્ર એવી નદી છે, જેની સંપૂર્ણ ‘પરિક્રમા’ કરવામાં આવે છે. આ પરિક્રમા અમરકંટકથી શરૂ થઈને સમુદ્ર સંગમ સુધી અને ત્યાંથી સામે કાંઠે પાછા અમરકંટક સુધીની હોય છે. આ આશરે ૨૬૦૦ કિલોમીટર લાંબી યાત્રા છે, જેને પૂર્ણ કરતા ઋષિમુનિઓ અને શ્રદ્ધાળુઓને મહિનાઓ કે વર્ષો લાગી જાય છે. આ યાત્રા આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ અને પ્રકૃતિ સાથેના અનુસંધાનનું પ્રતીક છે.

તીર્થસ્થાનો: નર્મદાના કિનારે અનેક પ્રાચીન અને પવિત્ર તીર્થસ્થાનો આવેલા છે. જેમાં મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલું ૧૨ જ્યોતિર્લિંગમાંનું એક ઓમકારેશ્વર, મહેશ્વર, અમરકંટક અને ગુજરાતમાં આવેલું ચાણોદ-કરનાળી (દક્ષિણ પ્રયાગ) મુખ્ય છે.

૩. સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ: એક વિઝનથી વાસ્તવિકતા સુધી

નર્મદા નદી માત્ર આસ્થાનું કેન્દ્ર જ નથી, પરંતુ આધુનિક ભારતની એન્જિનિયરિંગ અને વિકાસ ગાથાનું મહત્વનું પ્રકરણ પણ છે. આ ગાથાનું શિખર એટલે સરદાર સરોવર ડેમ.

પ્રોજેક્ટનો ઇતિહાસ અને વિચાર: ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, અને રાજસ્થાનના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડવા માટે નર્મદા નદી પર બંધ બાંધવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ભારતના લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને વર્ષ ૧૯૪૬માં આવ્યો હતો. સ્વતંત્રતા બાદ, ૫ એપ્રિલ ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

વિવાદો અને નર્મદા બચાઓ આંદોલન: સરદાર સરોવર ડેમનું નિર્માણ કાર્ય સરળ ન હતું. પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને વિસ્થાપિત થનારા લોકોના પુનર્વસનના મુદ્દાઓને લઈને ‘નર્મદા બચાઓ આંદોલન’ (NBA) શરૂ થયું. મેધા પાટકર જેવા સામાજિક કાર્યકરોએ આ આંદોલનની આગેવાની લીધી હતી. આ કાનૂની અને સામાજિક લડાઈ દાયકાઓ સુધી ચાલી અને મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો. આખરે, કોર્ટે પર્યાવરણના રક્ષણ અને વિસ્થાપિતોના યોગ્ય પુનર્વસનની કડક શરતો સાથે ડેમની ઊંચાઈ વધારવાની મંજૂરી આપી.

એન્જિનિયરિંગ માર્વેલ: ગુજરાતના નર્મદા જિલ્લાના કેવડિયા (હવે એકતા નગર) ખાતે આવેલો સરદાર સરોવર ડેમ વિશ્વના સૌથી મોટા કોંક્રીટ ગ્રેવિટી ડેમમાંનો એક છે.

• ડેમની ઊંચાઈ: ૧૩૮.૬૮ મીટર
• લંબાઈ: ૧,૨૧૦ મીટર
• વર્ષ ૨૦૧૭માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ડેમનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું અને તેને રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યો.

૪. ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોની જીવાદોરી (Lifeline of Gujarat)

સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન માટે આશીર્વાદ સમાન સાબિત થયો છે.

૧. સિંચાઈ ક્રાંતિ: ગુજરાતનો સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તાર વર્ષોથી પાણીની અછત અને દુષ્કાળનો સામનો કરતો હતો. નર્મદાની મુખ્ય નહેર (જે વિશ્વની સૌથી મોટી સિંચાઈ નહેરોમાંની એક છે) દ્વારા આ સૂકા વિસ્તારોમાં સિંચાઈનું પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે. લાખો હેક્ટર ખેતીલાયક જમીનને સિંચાઈનો લાભ મળ્યો છે, જેનાથી કૃષિ ઉત્પાદનમાં જંગી વધારો થયો છે.

૨. પીવાનું પાણી: ગુજરાતના હજારો ગામડાઓ અને અનેક શહેરો તથા રાજસ્થાનના વિસ્તારોમાં નર્મદા પ્રોજેક્ટ દ્વારા શુદ્ધ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવામાં આવે છે. સૌરાષ્ટ્ર માટે ‘સૌની યોજના’ (SAUNI – Saurashtra Narmada Avtaran Irrigation) અંતર્ગત નર્મદાના પૂરના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્રના ૧૧૫ જેટલા ડેમમાં ભરીને જળ સંકટને કાયમી ધોરણે હલ કરવાનો ઐતિહાસિક પ્રયાસ થયો છે.

૩. જળવિદ્યુત ઉત્પાદન (Hydropower): સરદાર સરોવર ડેમ પર બે પાવર હાઉસ આવેલા છે: રિવર બેડ પાવર હાઉસ (૧૨૦૦ મેગાવોટ) અને કેનાલ હેડ પાવર હાઉસ (૨૫૦ મેગાવોટ). કુલ ૧૪૫૦ મેગાવોટ સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જે મધ્ય પ્રદેશ (૫૭%), મહારાષ્ટ્ર (૨૭%) અને ગુજરાત (૧૬%) વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે.

૫. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી: એકતા અને શ્રદ્ધાંજલિનું પ્રતીક

નર્મદા નદીના તટે, સરદાર સરોવર ડેમથી માત્ર ૩.૨ કિલોમીટર દૂર સાધુ બેટ પર વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ આવેલી છે. ૧૮૨ મીટર ઊંચી આ પ્રતિમા સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને શ્રદ્ધાંજલિ છે, જેમણે અખંડ ભારતનું નિર્માણ કર્યું હતું અને નર્મદા ડેમનું સ્વપ્ન જોયું હતું.

આજે કેવડિયા (એકતા નગર) નર્મદાના નીરની સાથે સાથે વિશ્વ કક્ષાનું પ્રવાસન સ્થળ બની ગયું છે. વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ, ચિલ્ડ્રન ન્યુટ્રિશન પાર્ક, જંગલ સફારી અને ટેન્ટ સિટી જેવા આકર્ષણોએ નર્મદાના કિનારાને સ્થાનિક લોકો માટે રોજગારીનું મોટું કેન્દ્ર બનાવી દીધું છે.

૬. પર્યાવરણીય પડકારો અને આપણી જવાબદારી

નર્મદા નદી આપણને જીવન આપે છે, પરંતુ આજે તે પણ કેટલાક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે:

• પ્રદૂષણ: ઔદ્યોગિક કચરો, શહેરી ગટરનું પાણી અને રાસાયણિક ખાતરો નર્મદાના પવિત્ર જળને પ્રદૂષિત કરી રહ્યા છે.
• રેતી ખનન (Sand Mining): નદીના પટમાં થતા ગેરકાયદેસર રેતી ખનનને કારણે નદીના ઇકોસિસ્ટમ અને જળચર જીવો (જેમ કે નર્મદાની વિશિષ્ટ મહાસીર માછલી) પર ગંભીર ખતરો ઊભો થયો છે.
• જળવાયુ પરિવર્તન: અનિયમિત વરસાદ અને જંગલોના કપાવાને કારણે નર્મદાના જળપ્રવાહ પર લાંબા ગાળે અસર પડી શકે છે.

સંરક્ષણના ઉપાયો: નર્મદાના જતન માટે નદી કિનારે મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણના કડક કાયદા અને લોકોમાં જળ જાગૃતિ લાવવી અત્યંત આવશ્યક છે. મધ્ય પ્રદેશ સરકાર દ્વારા ‘નમામિ દેવી નર્મદે’ જેવા અભિયાનો આ દિશામાં આવકારદાયક પગલાં છે.

નિષ્કર્ષ

અનંત કાળથી વહેતી ‘રેવા’ આજે આધુનિક ‘સરદાર સરોવર’ ના રૂપમાં ભારતના વિકાસનું પ્રતીક બની ચૂકી છે. નર્મદા નદી માત્ર બે કાંઠા વચ્ચે વહેતું જળ નથી; તે શ્રદ્ધા, સંઘર્ષ, વિજ્ઞાન અને સમૃદ્ધિનો અવિરત પ્રવાહ છે. અમરકંટકના શાંત જંગલોમાંથી નીકળીને જળવિદ્યુત પેદા કરતા અને લાખો ખેતરોને હરિયાળા કરતા નર્મદાના નીર સાચા અર્થમાં ‘જીવનદાયિની’ છે.

ગુજરાત અને દેશના નાગરિક તરીકે આપણી એ નૈતિક ફરજ છે કે આપણે આ ‘લોકમાતા’ ના ઋણને સમજીએ, તેના જળનું સંરક્ષણ કરીએ અને આવનારી પેઢીઓ માટે નર્મદા નદીને સ્વચ્છ અને જીવંત રાખીએ. નર્મદા સ્તોત્રની પંક્તિ મુજબ – “ત્વદીય પાદ પંકજં નમામિ દેવી નર્મદે!” (હે દેવી નર્મદા, હું તમારા ચરણ કમળમાં નમન કરું છું).