સોમનાથ મંદિર ની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

સોમનાથ મહાદેવ: આસ્થા, વિનાશ અને પુનર્નિર્માણની અમર ગૌરવગાથા

ભારતના પશ્ચિમ છેડે, અરબી સમુદ્રના કિનારે બિરાજમાન સોમનાથ મહાદેવનું મંદિર માત્ર એક શિવાલય નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિની અસ્મિતા, અદમ્ય આસ્થા અને અજેય સંકલ્પનું જીવંત પ્રતીક છે. બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં “પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ” તરીકે પૂજાતા સોમનાથનો ઈતિહાસ સદીઓ પુરાણો છે.

સર્જન અને વિસર્જનના અનેક ચક્રવાતો વચ્ચે પણ અડીખમ ઉભેલું આ મંદિર “કૈલાશ મહામેરુ પ્રાસાદ” તરીકે ઓળખાય છે. આવો જાણીએ, આ મંદિરની સ્થાપના કોણે કરી અને તેનો ઈતિહાસ શું કહે છે.

સોમનાથ મંદિર ની સ્થાપના Video

પૌરાણિક કથા: ચંદ્રદેવનો શ્રાપ અને શિવજીની કૃપા

સોમનાથ મંદિરની સ્થાપના પાછળ એક અત્યંત રોચક પૌરાણિક કથા રહેલી છે. સ્કંદ પુરાણ અને શિવ પુરાણ અનુસાર, આ મંદિરનું નિર્માણ સ્વયં ચંદ્રદેવે (સોમ) કર્યું હતું.

દંતકથા અનુસાર, દક્ષ પ્રજાપતિને ૨૭ કન્યાઓ હતી, જેમના વિવાહ તેમણે ચંદ્રદેવ સાથે કરાવ્યા હતા. આ ૨૭ કન્યાઓ એટલે આકાશમંડળના ૨૭ નક્ષત્રો. જોકે, ચંદ્રદેવ આ તમામ પત્નીઓમાં સૌથી સુંદર એવી ‘રોહિણી’ પ્રત્યે અતિશય આસક્તિ ધરાવતા હતા અને તેની સાથે જ સમય વ્યતીત કરતા હતા. પતિના આ પક્ષપાતી વર્તનને કારણે બાકીની ૨૬ બહેનો દુઃખી રહેવા લાગી અને વિયોગમાં સુકાવા લાગી.

દીકરીઓનું દુઃખ જોઈને પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ ક્રોધિત થયા. તેમણે જમાઈ ચંદ્રને સમજાવ્યા કે દરેક પત્ની સાથે સમાન પ્રેમભાવ રાખવો એ પતિનો ધર્મ છે. પરંતુ પ્રેમમાં અંધ બનેલા ચંદ્રે વડીલની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કર્યું અને રોહિણી સિવાય અન્ય પત્નીઓની અવગણના ચાલુ રાખી. આખરે, ધીરજ ખૂટતા દક્ષ પ્રજાપતિએ ચંદ્રને શ્રાપ આપ્યો કે, “હે ચંદ્ર! તને જે રૂપનું અભિમાન છે, તે રૂપ નાશ પામશે અને તારો ક્ષય થશે.”

ક્ષય રોગના શ્રાપને કારણે ચંદ્રનું તેજ ઘટવા લાગ્યું અને તેમનું શરીર ક્ષીણ થવા લાગ્યું. ચંદ્ર નિસ્તેજ થતા પૃથ્વી પર હાહાકાર મચી ગયો, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ કરમાવા લાગી. ગભરાયેલા ચંદ્રદેવ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. બ્રહ્માજીએ તેમને સલાહ આપી કે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં જઈને ભગવાન શિવની આરાધના કરો, માત્ર મહાદેવ જ આ સંકટમાંથી ઉગારી શકે છે.

ચંદ્રદેવે પ્રભાસ પાટણમાં આવીને ઘોર તપસ્યા કરી. તેમણે પાર્થિવ શિવલિંગ બનાવીને ‘મહામૃત્યુંજય મંત્ર’નો જાપ કર્યો. તેમની કઠોર તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને ભોળાનાથ પ્રગટ થયા. શિવજીએ કહ્યું કે દક્ષનો શ્રાપ સંપૂર્ણપણે મિટાવી શકાશે નહીં, પરંતુ તેમાં રાહત આપી શકાશે. મહાદેવના વરદાનથી ચંદ્ર પક્ષના ૧૫ દિવસ (સુદ) કળાએ કળાએ વધે છે અને ૧૫ દિવસ (વદ) ઘટતો જાય છે. આમ, ચંદ્રને પુનઃજીવન મળ્યું.

પોતાની “પ્રભા” (તેજ) પાછું મળવાથી ખુશ થયેલા ચંદ્રે તે પવિત્ર સ્થળે સુવર્ણ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું અને ભગવાન શિવને ત્યાં કાયમી નિવાસ કરવા પ્રાર્થના કરી. ચંદ્ર (સોમ) દ્વારા સ્થપાયેલું હોવાથી આ જ્યોતિર્લિંગ “સોમનાથ” તરીકે ઓળખાયું.

શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે કે યુગો બદલાતા મંદિરનું સ્વરૂપ પણ બદલાતું રહ્યું: ૧. સતયુગમાં: ચંદ્રદેવે સોનાનું મંદિર બનાવ્યું હતું. ૨. ત્રેતાયુગમાં: લંકાપતિ રાવણે ચાંદીનું મંદિર બનાવ્યું હતું. ૩. દ્વાપરયુગમાં: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ચંદનના કાષ્ઠ (લાકડા) માંથી મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું.

પ્રાચીન ઈતિહાસ અને સમૃદ્ધિ

ઈતિહાસના પાનાઓ તપાસીએ તો મધ્યકાલીન યુગમાં સોમનાથનું અસ્તિત્વ લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલા પણ હોવાના પુરાવા મળે છે. ઈ.સ. ૬૪૯ની સાલમાં વલ્લભી વંશના શાસક રાજા મૈત્રકે તે સમયના જીર્ણ થયેલા મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરી તેના સ્થાને બીજું ભવ્ય મંદિર બનાવ્યું હતું. આ સમયગાળો ઈ.સ. ૪૮૭ થી ૭૬૭ સુધીનો ગણાય છે.

આ મંદિરની ખ્યાતિ દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલી હતી. પરમાર વંશના શિલાલેખો મુજબ માળવાના રાજા ભોજ પરમારે પણ અહીં નિર્માણ કાર્ય કરાવ્યું હતું. કહેવાય છે કે તે સમયે મંદિર ૧૩ માળ ઊંચું હતું. મંદિરના શિખર પર ૧૪ સુવર્ણ કળશો વિરાજમાન હતા અને તેની ધજા એટલી ઊંચે ફરકતી હતી કે સમુદ્રમાં દૂર સુધી વહાણવટું કરતા નાવિકો તેને જોઈને દિશા નક્કી કરતા હતા.

સોમનાથ મંદિરની સમૃદ્ધિ તે સમયે કલ્પનાતીત હતી. મંદિરના નિભાવ માટે રાજાઓએ ૧૦,૦૦૦ ગામડાંઓની આવક અર્પણ કરી હતી. ગર્ભગૃહમાં ભગવાનની પૂજા માટે કાશ્મીરથી ખાસ પુષ્પો અને હરિદ્વાર-કાશીથી ગંગાજળ લાવવામાં આવતું હતું.

મંદિરના વિશાળ પ્રાર્થના ખંડમાં ૫૬ રત્નજડિત સાગના સ્તંભો હતા. ૨૦૦ મણ સોનાની સાંકળ સાથે લટકતો મહાકાય ઘંટ જ્યારે રણકતો ત્યારે તેની ગૂંજ આખા પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સંભળાતી હતી. હજારો બ્રાહ્મણો વેદમંત્રોના ઉચ્ચારણ કરતા અને સેંકડો નૃત્યાંગનાઓ ભગવાન શિવને રીઝવવા નૃત્ય કરતી હતી.

વિદેશી આક્રમણો અને વિનાશનો દોર

સોમનાથની આ અખૂટ સંપત્તિ અને હિન્દુ ધર્મની આસ્થાનું કેન્દ્ર હોવાને કારણે તે વિદેશી આક્રમણખોરોની નજરમાં ખટકતું હતું.

૧. આરબ આક્રમણ (ઈ.સ. ૭૨૫): વલ્લભી સામ્રાજ્યના પતન બાદ, સિંધના આરબ શાસક જૂનાયદે પોતાની વિશાળ સેના સાથે સોમનાથ પર હુમલો કર્યો અને મંદિરને નુકસાન પહોંચાડ્યું. જોકે, ત્યારબાદ પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટ બીજાએ ઈ.સ. ૮૧૫માં લાલ પથ્થરોનો ઉપયોગ કરી મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કર્યું અને તેની ભવ્યતા પાછી લાવી.

૨. મહમૂદ ગઝનવીનો હુમલો (ઈ.સ. ૧૦૨૫ – સૌથી ભયાનક અધ્યાય): સોમનાથના ઈતિહાસમાં સૌથી કાળો દિવસ ત્યારે આવ્યો જ્યારે અફઘાનિસ્તાનથી લૂંટારો મહમૂદ ગઝનવી (કે ગઝની) ભારત પર ચડી આવ્યો. ગઝનવીએ સાંભળ્યું હતું કે સોમનાથમાં અઢળક સોનું અને રત્નો છે. ૧૦૨૫ની સાલમાં તે પ્રભાસ પાટણ પહોંચ્યો.

અહીંના રાજપૂત યોદ્ધાઓ અને સ્થાનિક લોકોએ અદભૂત શૌર્ય દાખવ્યું. સતત ૮ દિવસ સુધી ભીષણ યુદ્ધ ચાલ્યું. મંદિરની રક્ષા માટે ૫૦,૦૦૦ જેટલા હિન્દુ શ્રદ્ધાળુઓ અને સૈનિકોએ પોતાના બલિદાન આપ્યા. અંતે, ગઝનવી મંદિરમાં પ્રવેશવામાં સફળ થયો.

જ્યારે ગઝનવી ગર્ભગૃહમાં પહોંચ્યો અને શિવલિંગ તોડવા માટે ગદા ઉગામી, ત્યારે પૂજારીઓએ તેને વિનંતી કરી અને કરોડો રૂપિયા આપવાની ઓફર કરી જેથી તે મૂર્તિને ન તોડે. પરંતુ ક્રૂર ગઝનવીએ કહ્યું, “હું મૂર્તિ વેચનાર (બુત-ફરોશ) નહીં, પણ મૂર્તિ તોડનાર (બુત-શિકન) તરીકે ઓળખાવા માંગુ છું.”

તેણે શિવલિંગના ટુકડે-ટુકડા કરી નાખ્યા. મંદિરનો અખૂટ ખજાનો લૂંટી લીધો અને મંદિરને આગ ચાંપી દીધી. તે એટલી હદે ધર્માંધ હતો કે શિવલિંગના ટુકડાઓ પોતાની સાથે ગઝની લઈ ગયો અને ત્યાંની જામા મસ્જિદના પગથિયાં નીચે દટાવી દીધા, જેથી આવતા-જતા લોકો તેના પર પગ મૂકી શકે.

૩. સોલંકી યુગ – સુવર્ણ કાળ અને પુનઃનિર્માણ: ગઝનવીના આક્રમણ પછી ગુજરાતના રાજા ભીમદેવ સોલંકી (પ્રથમ) અને માળવાના રાજા ભોજે મળીને મંદિરનું ફરીથી નિર્માણ કર્યું. ત્યારપછી, ઈ.સ. ૧૧૬૯માં ગુજરાતના સમ્રાટ કુમારપાળે ‘મેરુ પ્રાસાદ’ જેવું ભવ્ય પથ્થરનું મંદિર બંધાવ્યું. સોલંકી કાળમાં સોમનાથ ફરીથી પોતાની જાહોજલાલી પામી શક્યું હતું.

સતત સંઘર્ષ અને આસ્થાનો વિજય

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જેટલી વાર વિધર્મીઓએ આ મંદિર તોડ્યું, તેટલી વાર શ્રદ્ધાળુઓએ તેને ફરી બેઠું કર્યું.

• ઈ.સ. ૧૨૯૯: અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીના સેનાપતિ ઉલુઘખાને ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું અને ફરી એકવાર સોમનાથની મૂર્તિ ખંડિત કરી.
• ઈ.સ. ૧૩૯૫: ગુજરાતના સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાએ મંદિરનો નાશ કર્યો.
• ઈ.સ. ૧૪૧૪: અમદાવાદના બાદશાહ અહેમદ શાહે મંદિરને લૂંટ્યું.
• ઈ.સ. ૧૪૫૯-૧૫૧૧: મહમૂદ બેગડાએ મંદિરને મસ્જિદમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
• ઈ.સ. ૧૭૦૬: મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબે ફરમાન બહાર પાડીને મંદિરનો સંપૂર્ણ વિનાશ કરવાનો આદેશ આપ્યો. મંદિરને જમીનદોસ્ત કરવામાં આવ્યું.

આ અંધકારમય સમયમાં ઈન્દોરના મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરે ૧૭૮૭માં મુખ્ય મંદિરની બાજુમાં એક ગુપ્ત ભોંયરામાં શિવલિંગની સ્થાપના કરી અને નાનું મંદિર બંધાવ્યું, જેથી પૂજા અવિરત ચાલુ રહી શકે.

આઝાદ ભારત અને સરદાર પટેલનો સંકલ્પ

સદીઓ સુધી ગુલામી અને અપમાન સહન કર્યા બાદ, જ્યારે ૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે સોમનાથના ભાગ્યનો સૂર્ય ફરી ઉગ્યો. જૂનાગઢ જ્યારે ભારતીય સંઘ સાથે જોડાયું ત્યારે ૧૩ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ ભારતના લોખંડી પુરુષ અને નાયબ વડાપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સોમનાથની મુલાકાતે આવ્યા.

સમુદ્ર કિનારે ઉભા રહીને, હાથમાં સમુદ્રનું જળ લઈ સરદાર પટેલે ઐતિહાસિક પ્રતિજ્ઞા લીધી: “આજે નવા વર્ષના પવિત્ર દિવસે હું સંકલ્પ લઉં છું કે સોમનાથનું મંદિર ફરીથી બંધાશે અને ભારતની ગવાયેલી પ્રતિષ્ઠા પુનઃસ્થાપિત થશે.”

સરદાર સાહેબના આ સંકલ્પને કનૈયાલાલ મુનશી (જેઓ સોમનાથ ટ્રસ્ટના સ્થાપક સભ્ય હતા) અને અન્ય નેતાઓનો સાથ મળ્યો. ગાંધીજીએ પણ આ કાર્યને આશીર્વાદ આપ્યા હતા, પરંતુ તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે મંદિરનું નિર્માણ જનતાના ફાળાથી થવું જોઈએ, સરકારી તિજોરીમાંથી નહીં. પ્રજાએ દિલ ખોલીને દાન આપ્યું.

પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા: ૧૧ મે ૧૯૫૧નો દિવસ ભારતના ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયો છે. સવારે ૯:૪૬ કલાકે ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ સાથે નવનિર્મિત મંદિરમાં જ્યોતિર્લિંગની પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા કરી.

તે સમયે ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કહેલા શબ્દો આજે પણ ગુંજે છે:

“સોમનાથનું આ મંદિર વિનાશ પર નિર્માણના વિજયનું પ્રતિક છે. જે તોડી પાડવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે તેના કરતા સર્જન કરનારનું સામર્થ્ય હંમેશા વધુ હોય છે.”

આ પ્રસંગે ૧૦૧ તોપોની સલામી આપવામાં આવી હતી અને નૌકાદળ દ્વારા સાગરમાં તોપો ફોડીને મહાદેવનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.

વર્તમાન મંદિરની સ્થાપત્ય કળા

આજે જે ભવ્ય મંદિર આપણે જોઈએ છીએ તે ‘ચાલુક્ય શૈલી’ અથવા ‘કૈલાશ મહામેરુ પ્રાસાદ’ શૈલીમાં બાંધવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરના મુખ્ય સ્થપતિ (આર્કિટેક્ટ) પ્રભાશંકર સોમપુરા હતા, જેઓ ગુજરાતના પ્રખ્યાત સોમપુરા સલાટ જ્ઞાતિના હતા.

• શિખર: મંદિરના મુખ્ય શિખરની ઊંચાઈ ૧૫૦ ફૂટ છે. તેના પર ૧૦ ટન વજનનો કળશ અને ૨૭ ફૂટ ઊંચો ધ્વજદંડ છે.
• બાણસ્તંભ: મંદિરના પટાંગણમાં સમુદ્ર કિનારે એક ‘બાણસ્તંભ’ આવેલો છે. તેના પર સંસ્કૃતમાં લખાયેલું છે: “આસમુદ્રાન્ત દક્ષિણ ધ્રુવ પર્યંત અબાધિત જ્યોતિર્મર્ગ.” જેનો અર્થ થાય છે કે આ બિંદુથી દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole) સુધી સીધી રેખામાં વચ્ચે કોઈ જમીનનો ટુકડો આવતો નથી. પ્રાચીન ભારતીય ભૂગોળ વિજ્ઞાનની આ એક અદભૂત સાબિતી છે.
• ત્રિવેણી સંગમ: મંદિરની નજીક હિરણ, કપિલા અને સરસ્વતી નદીનો સંગમ થાય છે, જે ત્રિવેણી સંગમ તરીકે ઓળખાય છે. અહીં જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે દેહત્યાગ કરીને નિજધામ પ્રયાણ કર્યું હતું.

નિષ્કર્ષ

સોમનાથ મંદિરનો ઈતિહાસ એ માત્ર પથ્થરોની ઈમારતની વાત નથી, પણ તે માનવ સંકલ્પ અને શ્રદ્ધાની કથા છે. ચંદ્રદેવથી લઈને સરદાર પટેલ સુધી, અને રાવણથી લઈને અહલ્યાબાઈ સુધી, અનેક યુગો અને પાત્રો આ પવિત્ર ભૂમિ સાથે જોડાયેલા છે. ૧૭ વખત લૂંટાયા અને તોડી પડાયા પછી પણ સોમનાથ આજે તેટલી જ ભવ્યતાથી ઉભું છે, જે સાબિત કરે છે કે સત્ય અને આસ્થાને કોઈ શસ્ત્ર કાપી શકતું નથી કે કોઈ આગ બાળી શકતી નથી.

આજે સોમનાથ ટ્રસ્ટ દ્વારા મંદિરનું સંચાલન ખૂબ જ સુવ્યવસ્થિત રીતે થાય છે અને દર વર્ષે લાખો ભક્તો અહીં શીશ ઝુકાવીને ધન્યતા અનુભવે છે.

“જય સોમનાથ”