વરલી ચિત્રકળા: ડાંગના આદિવાસીઓની ભીંતચિત્ર પરંપરા.

કળા એ માનવ અભિવ્યક્તિનું સૌથી સુંદર, જીવંત અને પ્રાચીન માધ્યમ છે. જ્યારે આ કળા પ્રકૃતિના ખોળે ઉછરેલા આદિવાસી સમાજમાંથી પ્રગટે છે, ત્યારે તે માત્ર ચિત્ર નથી રહેતું, પરંતુ તેમની જીવનશૈલી, તેમની માન્યતાઓ અને તેમના અસ્તિત્વનો અરીસો બની જાય છે. ગુજરાતના નૈસર્ગિક સૌંદર્યથી ભરપૂર એવા ડાંગ જિલ્લા અને મહારાષ્ટ્રની સરહદ પર વસતા આદિવાસીઓની ‘વરલી ચિત્રકળા’ (Warli Painting) આવી જ એક સમૃદ્ધ અને ઐતિહાસિક ભીંતચિત્ર પરંપરા છે. સાવ સાદા ભૌમિતિક આકારો અને અત્યંત મર્યાદિત રંગોનો ઉપયોગ કરીને દોરવામાં આવતાં આ ચિત્રોમાં આદિવાસી સંસ્કૃતિનો આખોય ધબકાર ઝીલાયેલો જોવા મળે છે.

આ લેખમાં આપણે વરલી ચિત્રકળાના ઇતિહાસ, તેની પાછળ રહેલા ગહન અર્થો, ડાંગના આદિવાસીઓ સાથેનો તેનો નાતો અને આધુનિક સમયમાં આ કળાની સ્થિતિ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. વરલી આદિવાસીઓ અને ડાંગની પૃષ્ઠભૂમિ

ગુજરાતનો ડાંગ જિલ્લો તેની લીલીછમ વનરાજી, ઊંચા પહાડો, ખળખળ વહેતી નદીઓ અને શુદ્ધ પ્રકૃતિ માટે જાણીતો છે. આ ભૌગોલિક પરિવેશમાં ભીલ, કુંકણા, વારલી (વરલી) અને કોટવાળિયા જેવી આદિવાસી જનજાતિઓ વસે છે. ‘વરલી’ શબ્દ મૂળ ‘વરલા’ પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘જમીનનો ટુકડો’ અથવા ‘ખેતર’. આ સમુદાય મુખ્યત્વે ખેતી અને જંગલની પેદાશો પર નભે છે.

પ્રકૃતિ તેમની માતા છે અને જંગલ તેમનું ઘર છે. તેમની કળામાં કોઈ રાજા-મહારાજાઓ, યુદ્ધો કે ભવ્ય મહેલોના ચિત્રો જોવા મળતા નથી; પરંતુ તેમનાં ચિત્રોમાં રોજિંદુ જીવન, ખેતી, પશુપાલન, ઉત્સવો અને પ્રકૃતિનાં તત્વો કેન્દ્રમાં હોય છે. ડાંગના વારલી આદિવાસીઓ માટે ચિત્ર દોરવું એ કોઈ શોખ કે વ્યવસાય નથી, પરંતુ તે તેમના સામાજિક અને ધાર્મિક જીવનનું એક અભિન્ન અંગ છે.

૨. વરલી ચિત્રકળાનો ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ

વરલી ચિત્રકળાનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ ક્યારે થયો તે કહેવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે આદિવાસી સંસ્કૃતિ મુખ્યત્વે મૌખિક પરંપરાઓ પર આધારિત રહી છે. જોકે, ઇતિહાસકારો અને કળા-વિવેચકો માને છે કે આ પરંપરાની મૂળિયાં ઈસવીસન પૂર્વે ૨૫૦૦ થી ૩૦૦૦ વર્ષ જૂના હોઈ શકે છે. મધ્યપ્રદેશમાં આવેલી ભીમબેટકાની ગુફાઓમાં જોવા મળતા પ્રાગૈતિહાસિક રોક આર્ટ (ખડક ચિત્રો) અને વરલી ચિત્રકળાની શૈલી વચ્ચે ઘણું સામ્ય જોવા મળે છે.

લિપિની શોધ નહોતી થઈ ત્યારે માનવીએ પોતાના વિચારો અને ઘટનાઓને ચિત્રો દ્વારા વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. વરલી ચિત્રો પણ એક પ્રકારની ચિત્રલિપિ જ છે. આ કળા પેઢી દર પેઢી માતા દ્વારા પુત્રીને અને સમાજના વૃદ્ધો દ્વારા નવી પેઢીને વારસામાં મળતી આવી છે. સદીઓ સુધી આ કળા દુનિયાની નજરોથી છુપાયેલી રહી અને માત્ર આદિવાસીઓની ઝૂંપડીઓની માટીની દીવાલો પૂરતી જ સીમિત રહી. ૧૯૭૦ના દાયકામાં જ્યારે આ કળાએ પહેલીવાર કાગળ અને કેનવાસ પર સ્થાન લીધું, ત્યારે આખી દુનિયા તેનાથી પરિચિત થઈ.

૩. કળાની સાદગી અને ભૌમિતિક આકારોનું વિજ્ઞાન

વરલી ચિત્રકળાની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની અત્યંત સાદગી છે. આ ચિત્રોમાં સીધી રેખાઓ, ત્રિકોણ, વર્તુળ અને ચોરસ – આટલા જ મૂળભૂત આકારોનો ઉપયોગ થાય છે. આ આકારો આદિવાસીઓએ પ્રકૃતિના અવલોકનમાંથી જ મેળવ્યા છે:

• વર્તુળ (Circle): આ આકાર સૂર્ય અને ચંદ્રનું પ્રતીક છે. તે જીવનના ચક્ર અને અનંતતાને પણ દર્શાવે છે.
• ત્રિકોણ (Triangle): ત્રિકોણ પર્વતો અને શંકુ આકારના વૃક્ષો (જેમ કે તાડ કે ખજૂરી) પરથી પ્રેરિત છે.
• ચોરસ (Square): ચોરસ માનવ સર્જિત બાબતોનું પ્રતીક છે, જેમ કે જમીનનો ટુકડો, ઘર અથવા પવિત્ર જગ્યા (ચોક).

માનવ આકૃતિની રચના: વરલી ચિત્રોમાં માનવ અને પ્રાણીઓના શરીર બનાવવા માટે બે ત્રિકોણોને સામસામે (ડમરુ આકારમાં) જોડવામાં આવે છે. ઉપરનો ત્રિકોણ ધડ દર્શાવે છે અને નીચેનો ત્રિકોણ કમર નીચેનો ભાગ દર્શાવે છે. આ બે ત્રિકોણોનું મિલન બિંદુ એ બ્રહ્માંડના સંતુલનનું પ્રતીક છે. માથા માટે એક વર્તુળ અને હાથ-પગ માટે માત્ર સીધી રેખાઓ ખેંચવામાં આવે છે. આ સાદા આકારો દ્વારા પણ નૃત્ય, દોડવું, ખેતી કરવી જેવી અત્યંત ગતિશીલ મુદ્રાઓ (Motion) બખૂબી દર્શાવવામાં આવે છે.

૪. ચિત્રકામની સામગ્રી અને પદ્ધતિ

ડાંગના આદિવાસીઓ વરલી ચિત્રો બનાવવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક અને સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ સામગ્રીનો જ ઉપયોગ કરે છે. આ પ્રક્રિયા પોતે જ જમીન અને પ્રકૃતિ સાથેના તેમના જોડાણને દર્શાવે છે.

૪.૧. ભીંત (કેનવાસ) તૈયાર કરવી

પરંપરાગત રીતે વરલી ચિત્રો ઘરની અંદરની અથવા બહારની માટીની દીવાલો પર દોરવામાં આવે છે.

1. સૌપ્રથમ દીવાલને ગાયના છાણ અને માટીથી લીંપીને સપાટ કરવામાં આવે છે.
2. ત્યારબાદ તેના પર લાલ માટી એટલે કે ‘ગેરૂ’ (Geru) નો લેપ કરવામાં આવે છે. આ ગેરૂ દીવાલને એક સુંદર, ઘેરો લાલ અથવા કથ્થાઈ રંગનો બેઝ આપે છે.

૪.૨. રંગોની બનાવટ

વરલી ચિત્રકળામાં માત્ર એક જ રંગનો ઉપયોગ થાય છે – સફેદ.

1. આ સફેદ રંગ ચોખાના લોટ (Rice paste) માંથી બનાવવામાં આવે છે.
2. ચોખાને પલાળી, વાટીને તેનું પ્રવાહી બનાવવામાં આવે છે.
3. આ રંગ દીવાલ પર લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તે માટે તેમાં પાણીની સાથે બાવળનો ગુંદર (Babul tree gum) ભેળવવામાં આવે છે.

૪.૩. પીંછી (Brush)

ચિત્ર દોરવા માટે વાંસની સળીનો ઉપયોગ થાય છે. વાંસની પાતળી સળી (જેને ‘બોરુ’ કહેવાય છે) ને એક છેડેથી ચાવીને અથવા પથ્થરથી કચડીને પીંછી જેવી બનાવવામાં આવે છે. આ સાદી પીંછીથી તેઓ અત્યંત બારીક અને સુંદર રેખાઓ દોરી શકે છે.

૫. મુખ્ય વિષયો અને સામાજિક-ધાર્મિક પ્રસંગો

વરલી ચિત્રો કોઈ સાધારણ સુશોભન માટે નથી હોતા. તે લગ્ન, પાકની લણણી કે નવા ઘરના વાસ્તુ જેવા પવિત્ર અને માંગલિક પ્રસંગોએ દોરવામાં આવે છે. વરલી કળામાં ‘ચોક’ (Chauk) નું વિશેષ મહત્વ છે.

૫.૧. લગ્નનો ચોક (Lagnacha Chauk)

જ્યારે ઘરમાં લગ્ન હોય ત્યારે ઘરની દીવાલ પર એક પવિત્ર ચોરસ દોરવામાં આવે છે જેને ‘ચોક’ કહે છે. આ ચિત્રકામ માત્ર પરણિત સ્ત્રીઓ (જેને ‘સુહાસિની’ કહેવાય છે) દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. આ સમયે ‘ધવલેરી’ (Dhavaleri) એટલે કે આદિવાસી મહિલા પૂજારી ગીતો ગાય છે.

• ચોકની બરાબર મધ્યમાં ‘પાલઘાટ દેવી’ (Goddess Palghat) નું ચિત્ર દોરવામાં આવે છે. પાલઘાટ દેવી એ ફળદ્રુપતા, સમૃદ્ધિ અને પ્રજનનની દેવી છે.
• દેવીની આસપાસ સૂર્ય, ચંદ્ર, અને પંચમહાભૂતોના પ્રતીકો દોરવામાં આવે છે.
• ચોકની બહારના ભાગમાં લગ્નનો માંડવો, જાનૈયાઓ, નૃત્ય કરતા લોકો, ઘોડા અને વાજિંત્રો વગાડતા લોકો દર્શાવવામાં આવે છે.

૫.૨. ખેતી અને રોજિંદુ જીવન

ડાંગના વરલીઓનું જીવન ખેતી અને જંગલ પર આધારિત છે. તેથી ચિત્રોમાં ખેતરમાં હળ ચલાવતો ખેડૂત, બીજ વાવતા લોકો, પાક કાપતી સ્ત્રીઓ, માથે લાકડાનો ભારો લઈને જતી મહિલાઓ, અને નદીમાં માછલી પકડતા પુરુષોના દ્રશ્યો બહોળા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. વરલી ચિત્રોમાં પ્રકૃતિ એ કોઈ ‘બેકગ્રાઉન્ડ’ નથી, પરંતુ તે માનવી જેટલું જ મહત્વનું મુખ્ય પાત્ર છે.

૫.૩. પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ

વરલી ચિત્રકળામાં વાઘ, ચિત્તા, હાથી, હરણ, મોર, સાપ અને વિવિધ પક્ષીઓને ખૂબ જ સહજતાથી વણી લેવામાં આવે છે. વાઘને તેઓ ‘વાઘદેવ’ તરીકે પૂજે છે, તેથી પાકના રક્ષક તરીકે વાઘનું ચિત્ર દોરવું સામાન્ય છે.

૬. તારપા નૃત્ય (Tarpa Dance): વરલી ચિત્રકળાનો આત્મા

વરલી ચિત્રકળાનું જો કોઈ સૌથી લોકપ્રિય અને આકર્ષક દ્રશ્ય હોય, તો તે છે ‘તારપા નૃત્ય’. ડાંગ અને આસપાસના આદિવાસીઓનું આ મુખ્ય નૃત્ય છે, જે દિવાળી અને પાક તૈયાર થવાના સમયે કરવામાં આવે છે.

• તારપા વાજિંત્ર: આ એક મોટું ફૂંક મારીને વગાડવાનું વાજિંત્ર છે, જે સૂકવેલી દૂધી, વાંસની ભૂંગળીઓ અને તાડના પાનમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
• ચિત્રમાં રજૂઆત: ચિત્રની મધ્યમાં એક વ્યક્તિ ઊભો રહીને ‘તારપા’ વગાડતો દર્શાવવામાં આવે છે. તેની આસપાસ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો એકબીજાની કમર કે ખભા પર હાથ રાખીને વર્તુળાકારમાં નૃત્ય કરે છે.
• ફિલસૂફી: આ વર્તુળ ક્યારેય તૂટતું નથી. તે સાપની જેમ ગોળ-ગોળ વળે છે. આ વર્તુળાકાર નૃત્ય જીવનના ચક્રનું પ્રતીક છે – જન્મ, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ. તારપાની ધૂન સાથે નૃત્યકારો ક્યારેક ઘડિયાળની દિશામાં તો ક્યારેક વિરુદ્ધ દિશામાં ફરે છે, જે દર્શાવે છે કે સમય અને ઋતુઓનું ચક્ર નિરંતર ચાલતું રહે છે.

૭. કળાનું સૌંદર્ય શાસ્ત્ર અને પરિપ્રેક્ષ્યનો અભાવ

આધુનિક ચિત્રકળામાં ‘Linear Perspective’ (રેખીય પરિપ્રેક્ષ્ય – વસ્તુ કેટલી દૂર કે નજીક છે તે દર્શાવવાની પદ્ધતિ) હોય છે, પરંતુ વરલી કળામાં તેનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે.

• વરલી ચિત્રો 2D (દ્વિ-પરિમાણીય) હોય છે.
• તેમાં આકાશ અને ધરતી વચ્ચે કોઈ સીમારેખા હોતી નથી.
• પૂરા કેનવાસ પર ક્યાંક કોઈ ઝાડ પર ચઢતું હોય, કોઈ નીચે ખેતી કરતું હોય, તો કોઈ ખૂણામાં નૃત્ય ચાલતું હોય. આ બધું એક જ સમતલ પર દર્શાવાય છે.
• આ દર્શાવે છે કે આદિવાસી માનસિકતામાં પ્રકૃતિ, માનવી અને આત્મા બધું એક જ સ્તર પર છે; કોઈ ઉપર નથી, કોઈ નીચે નથી. દરેક જીવ સમાન છે.

૮. આધુનિક સમયમાં વરલી ચિત્રકળા: પરિવર્તન અને પડકારો

સમયની સાથે ડાંગની આ પ્રાચીન ભીંતચિત્ર પરંપરામાં પણ ઘણા મોટા બદલાવો આવ્યા છે. જે કળા માત્ર માટીની દીવાલો અને ધાર્મિક પ્રસંગો પૂરતી સીમિત હતી, તેણે હવે વ્યાવસાયિક રૂપ ધારણ કર્યું છે.

૮.૧. માટીની દીવાલથી કેનવાસ સુધીની સફર

આજે વરલી ચિત્રો માટીની દીવાલો પૂરતાં મર્યાદિત રહ્યા નથી. તે કાગળ, કેનવાસ, કાપડ, સાડીઓ, પર્સ, બેડશીટ, માટીના વાસણો (Terracotta), અને ઘરની સજાવટની વસ્તુઓ પર દોરવામાં આવે છે. આ પરિવર્તનને કારણે ડાંગના અને મહારાષ્ટ્રના આદિવાસી કલાકારોને રોજગારીની નવી તકો મળી છે.

૮.૨. જિવ્યા સોમા મશે (Jivya Soma Mashe) નું યોગદાન

વરલી ચિત્રકળાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવવાનો શ્રેય પદ્મશ્રી જિવ્યા સોમા મશે ને જાય છે. પરંપરાગત રીતે માત્ર સ્ત્રીઓ જ આ ચિત્રો દોરતી હતી, પરંતુ જિવ્યા સોમા મશેએ આ પરંપરાને તોડી અને તેને રોજિંદા જીવનની અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ બનાવ્યું. તેમણે વરલી કળાને ધાર્મિક બંધનોમાંથી મુક્ત કરી એક આર્ટ ફોર્મ તરીકે સ્થાપિત કરી, જેની પ્રેરણા ડાંગ સહિતના તમામ વરલી કલાકારો આજે લઈ રહ્યા છે.

૮.૩. કોમર્શિયલાઇઝેશન (વ્યવસાયિકરણ) અને મૂળ તત્વનો હ્રાસ

વ્યાવસાયિકરણના ફાયદાઓ છે, પરંતુ તેના ગેરફાયદાઓ પણ છે. બજારની માંગને પહોંચી વળવા માટે આજે ઘણા બિન-આદિવાસી લોકો પણ ફેક્ટરીઓમાં વરલી પ્રિન્ટવાળી વસ્તુઓ બનાવી રહ્યા છે. આ મશીનથી બનેલી પ્રિન્ટ્સમાં તે આત્મા, તે ધાર્મિક પવિત્રતા અને કલાકારની આંગળીઓનો સ્પર્શ હોતો નથી. કાગળ પર પેન કે એક્રેલિક કલરથી દોરાતા વરલી ચિત્રોમાં ગેરૂ અને ચોખાના લોટની જે પ્રાકૃતિક સુગંધ હતી, તે ધીમે ધીમે ગાયબ થઈ રહી છે.

૯. ડાંગની ચિત્રકળાનું સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન

ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લામાં આદિવાસી વારસાને જીવંત રાખવા માટે હવે જાગૃતિ વધી રહી છે.

• સરકારી અને NGO ના પ્રયાસો: ગુજરાત સરકારના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ અને વિવિધ બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) દ્વારા ડાંગના કલાકારોને પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવામાં આવી રહ્યું છે. સાપુતારા જેવા હિલ સ્ટેશન પર આદિવાસી મ્યુઝિયમ અને શિલ્પગ્રામમાં વરલી કલાકારોને તેમની કળા પ્રદર્શિત કરવાની અને વેચવાની તક આપવામાં આવે છે.
• સ્વ-સહાય જૂથો (Self Help Groups): ડાંગની આદિવાસી મહિલાઓ હવે મંડળીઓ બનાવીને વરલી પેઈન્ટિંગ કરેલા વાંસના ઉત્પાદનો, ગ્રીટિંગ કાર્ડ્સ અને કપડાં વેચીને આર્થિક રીતે પગભર થઈ રહી છે.
• શાળાઓમાં શિક્ષણ: નવી પેઢી આ કળા ભૂલી ન જાય તે માટે હવે ડાંગની આશ્રમશાળાઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં બાળકોને વરલી કળાની તાલીમ આપવામાં આવે છે.
• પ્રવાસન સાથે જોડાણ (Tourism integration): ડાંગ અને સાપુતારામાં આવતા પ્રવાસીઓ માટે વરલી પેઈન્ટિંગ વર્કશોપ્સનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેથી બહારના લોકો આ કળાની મહેનત અને મૂલ્ય સમજી શકે.

૧૦. નિષ્કર્ષ

ડાંગના આદિવાસીઓની વરલી ચિત્રકળા એ માત્ર રંગ અને રેખાઓની રમત નથી; તે એક એવી જીવંત ભાષા છે, જે એવી સંસ્કૃતિનો અવાજ છે જેણે ક્યારેય કોઈ પુસ્તકો લખ્યા નથી. આ ચિત્રો આપણને શીખવે છે કે ઓછામાં ઓછા સાધનો અને અત્યંત સાદગી સાથે પણ જીવનને કેટલી સુંદર રીતે જીવી શકાય છે અને વ્યક્ત કરી શકાય છે.

આજે જ્યારે માનવી પ્રકૃતિથી દૂર જઈ રહ્યો છે અને ભૌતિકવાદ તરફ દોડી રહ્યો છે, ત્યારે વરલી ચિત્રો આપણને પાછા મૂળ તરફ ખેંચે છે. તે યાદ અપાવે છે કે આપણે આ બ્રહ્માંડના માલિક નથી, પરંતુ આખી જીવસૃષ્ટિનું સન્માન કરીને એક વર્તુળમાં, એકમેકના હાથ પકડીને તારપાની ધૂન પર સહજીવન જીવવાનું છે. ડાંગની આ માટીની સુગંધ અને તેની ભીંતો પર અંકાયેલો આ શ્વેત ઇતિહાસ આવનારી પેઢીઓ માટે પણ એટલો જ પ્રાસંગિક અને પ્રેરણાદાયક બની રહેશે તેમાં કોઈ શંકા નથી. અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે આ કળાને આધુનિકતાના રંગે રંગાવી પડી છે, પરંતુ તેનો આત્મા આજે પણ ડાંગના એ ગાઢ જંગલો અને આદિવાસીઓની પરંપરાઓમાં ધબકી રહ્યો છે.