વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ: કેન્દ્રીય ધારાસભાના પ્રથમ ભારતીય પ્રમુખ.
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં બે ભાઈઓની જોડીએ અંગ્રેજ હકુમતને હંફાવી હતી. એક હતા ‘લોખંડી પુરુષ’ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને બીજા તેમના મોટા ભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ. વિઠ્ઠલભાઈ માત્ર એક ક્રાંતિકારી નેતા નહોતા, પણ એક પ્રખર ધારાશાસ્ત્રી અને કુશળ સંસદવિદ હતા. તેમણે ભારતની સંસદીય લોકશાહીનો પાયો નાખ્યો અને કેન્દ્રીય ધારાસભાના પ્રથમ ભારતીય પ્રમુખ (Speaker) બનીને ઇતિહાસ રચ્યો હતો.
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ Video
🏛️ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ: ભારતીય સંસદીય પ્રણાલીના પથદર્શક
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલનું જીવન એ સાબિતી છે કે બ્રિટિશ કાયદાઓનો ઉપયોગ કરીને જ બ્રિટિશરોને કઈ રીતે પરાજિત કરી શકાય.
૧. 📜 પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
- જન્મ: ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૭૩ના રોજ આણંદ જિલ્લાના કરમસદ ગામે થયો હતો.
- શિક્ષણ: તેમણે નડિયાદ અને મુંબઈમાં અભ્યાસ કર્યો. વકીલાતની પરીક્ષા પાસ કર્યા બાદ તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે લંડન ગયા. તેમણે મિડલ ટેમ્પલ ખાતે કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો અને માત્ર ૩૬ મહિનાનો કોર્સ ૩૦ મહિનામાં પૂરો કરીને વર્ગમાં પ્રથમ ક્રમે ઉત્તીર્ણ થયા.
- સ્વભાવ: તેઓ તેમના નાના ભાઈ વલ્લભભાઈ કરતા સ્વભાવે થોડા વધુ આક્રમક અને હાજરજવાબી હતા.
૨. ⚖️ રાજકીય કારકિર્દી અને સ્વરાજ પક્ષ
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે શરૂઆતમાં મુંબઈની ધારાસભામાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ માનતા હતા કે માત્ર બહારથી આંદોલન કરવાને બદલે ‘સિસ્ટમ’ની અંદર ઘૂસીને અંગ્રેજોનો વિરોધ કરવો જોઈએ.
- સ્વરાજ પક્ષની સ્થાપના: ૧૯૨૨માં જ્યારે ગાંધીજીએ અસહકારનું આંદોલન પાછું ખેંચ્યું, ત્યારે વિઠ્ઠલભાઈ, મોતીલાલ નેહરુ અને ચિતરંજન દાસે મળીને **’સ્વરાજ પક્ષ’**ની સ્થાપના કરી.
- નગરપાલિકા પ્રમુખ: ૧૯૨૪માં તેઓ મુંબઈ નગરપાલિકાના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા, જ્યાં તેમણે ભારતીય હિતો માટે અનેક સુધારાઓ કર્યા.
૩. 🎤 કેન્દ્રીય ધારાસભાના પ્રથમ ભારતીય પ્રમુખ (૧૯૨૫)
૨૪ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૫ એ ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસનો સુવર્ણ દિવસ હતો. વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ કેન્દ્રીય ધારાસભા (Central Legislative Assembly) ના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા.
- ઐતિહાસિક જીત: તેમણે બ્રિટિશ સરકારના સમર્થિત ઉમેદવાર ટી. ગ્રેહામને માત્ર બે મતોથી હરાવ્યા હતા.
- નિષ્પક્ષતાની મિસાલ: પ્રમુખ બનતા જ તેમણે પોતાના પક્ષ (સ્વરાજ પક્ષ) માંથી રાજીનામું આપી દીધું, જેથી તેઓ ગૃહની કાર્યવાહી નિષ્પક્ષ રીતે ચલાવી શકે. આ પરંપરા આજે પણ સ્પીકરના હોદ્દા માટે આદર્શ માનવામાં આવે છે.
- ગૃહની ગરિમા: તેમણે બ્રિટિશ વાઈસરોયને પણ ગૃહના નિયમો પાળવા મજબૂર કર્યા હતા. એક પ્રસંગે તેમણે વાઈસરોયને કહ્યું હતું કે, “ગૃહમાં મારું સ્થાન સર્વોપરી છે.”
૪. 🛡️ ક્રાંતિકારી નિર્ણયો અને સંઘર્ષ
પ્રમુખ તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમણે અનેક સાહસિક નિર્ણયો લીધા:
- પબ્લિક સેફ્ટી બિલ: જ્યારે અંગ્રેજ સરકાર ભારતીય ક્રાંતિકારીઓને દબાવવા માટે ‘પબ્લિક સેફ્ટી બિલ’ લાવી, ત્યારે વિઠ્ઠલભાઈએ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને આ બિલને અટકાવી દીધું હતું.
- ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્ત: જ્યારે સેન્ટ્રલ એસેમ્બલીમાં બોમ્બ ફેંકવામાં આવ્યો, ત્યારે વિઠ્ઠલભાઈ ત્યાં હાજર હતા. આ ઘટના બાદ પણ તેમણે ગૃહની કાર્યવાહી સ્થગિત કરવાને બદલે લોકશાહીના મૂલ્યોને જાળવી રાખ્યા હતા.
- રાજીનામું: ૧૯૩૦માં જ્યારે ગાંધીજીએ સવિનય કાનૂન ભંગની લડત શરૂ કરી, ત્યારે વિઠ્ઠલભાઈએ દેશહિતમાં પ્રમુખ પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું અને લડતમાં જોડાઈ ગયા.
૫. 🌍 વિદેશમાં પ્રચાર અને અંતિમ દિવસો
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ માનતા હતા કે ભારતની આઝાદી માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન પણ જરૂરી છે. તેમણે અમેરિકા અને યુરોપના દેશોમાં જઈને ભારતની આઝાદીનો પક્ષ રજૂ કર્યો.
- સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથે મૈત્રી: જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ યુરોપમાં હતા ત્યારે સુભાષચંદ્ર બોઝ તેમની સાથે હતા. બંનેએ મળીને ‘પટેલ-બોઝ ઘોષણાપત્ર’ બહાર પાડ્યું હતું, જેમાં ગાંધીજીની અહિંસક નીતિઓની ટીકા કરી વધુ આક્રમક લડતની હિમાયત કરી હતી.
- અવસાન: ૨૨ ઓક્ટોબર, ૧૯૩૩ના રોજ જીનીવા (સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ) પાસે તેમનું અવસાન થયું.
💡 નિષ્કર્ષ
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ એક એવા યોદ્ધા હતા જેમને અંગ્રેજો પણ માનથી જોતા. તેમણે સ્થાપિત કરેલી સંસદીય પરંપરાઓ આજે પણ ભારતીય લોકશાહીનો પાયો છે. સરદાર પટેલ જો ભારતના એકીકરણના શિલ્પી હતા, તો વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભારતીય સંસદના પ્રથમ ‘ગાર્ડિયન’ હતા. નવી દિલ્હીમાં આવેલું સંસદ ભવન (જૂનું) અને ગુજરાતની વિધાનસભાના ભવનનું નામ ‘વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન’ રાખીને રાષ્ટ્રએ તેમને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે.
