વિક્રમ સારાભાઈ: ભારતીય અવકાશ સંશોધનના પિતા અને તેમનું ગુજરાતમાં પ્રદાન.

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ: ભારતીય અવકાશ યુગના શિલ્પી અને ગુજરાતનું ગૌરવ

ભારતના ઈતિહાસમાં એવા બહુ ઓછા વ્યક્તિત્વ થયા છે જેમણે માત્ર સપના જ નથી જોયા, પરંતુ એ સપનાઓને હકીકતમાં બદલીને દેશનું ભવિષ્ય બદલી નાખ્યું હોય. ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ આવા જ એક મહાન સ્વપ્નદ્રષ્ટા હતા. તેમને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા (Father of Indian Space Program) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે ભારત આઝાદ થયું ત્યારે તે ગરીબી અને અભાવમાં ઘેરાયેલો દેશ હતો. તે સમયે અવકાશમાં જવાની વાત કરવી એ પણ એક મજાક સમાન હતું. પરંતુ, ડૉ. સારાભાઈએ સાબિત કરી દીધું કે પ્રબળ ઈચ્છાશક્તિ અને વિજ્ઞાનના ઉપયોગથી રાષ્ટ્રનો વિકાસ શક્ય છે.

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ: ભારતીય અવકાશ વિડિયો જોવા માટે

વિક્રમ સારાભાઈ માત્ર એક મહાન વૈજ્ઞાનિક જ ન હતા, પરંતુ તેઓ એક કુશળ ઉદ્યોગપતિ, સંસ્થા નિર્માતા (Institution Builder), શિક્ષણશાસ્ત્રી અને કળાપ્રેમી પણ હતા. તેમનો ગુજરાત સાથેનો નાતો અતૂટ હતો. તેમણે ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદમાં, એટલી બધી વિશ્વસ્તરીય સંસ્થાઓ સ્થાપી કે અમદાવાદને ભારતના જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનું કેન્દ્ર બનાવી દીધું. આ લેખમાં આપણે તેમના જીવન પ્રવાસ, અવકાશ વિજ્ઞાનમાં તેમના પ્રદાન અને ગુજરાતના વિકાસમાં તેમની ભૂમિકા વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રારંભિક જીવન અને કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિ

વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ ૧૨ ઓગસ્ટ ૧૯૧૯ના રોજ અમદાવાદના એક અત્યંત શ્રીમંત અને પ્રતિષ્ઠિત જૈન પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ તે સમયના મોટા ઉદ્યોગપતિ હતા અને કાપડ ઉદ્યોગમાં તેમનું મોટું નામ હતું. તેમના માતા સરલાદેવી એક સંસ્કારી અને પ્રગતિશીલ મહિલા હતા.

‘ધ રીટ્રીટ’ અને બાળપણ:

સારાભાઈ પરિવારનું નિવાસસ્થાન ‘ધ રીટ્રીટ’ માત્ર એક ઘર ન હતું, પરંતુ બૌદ્ધિકોનો અડ્ડો હતો. રવિન્દ્રનાથ ટાગોર, સી.વી. રામન, જવાહરલાલ નેહરુ, સરોજિની નાયડુ અને મહાત્મા ગાંધી જેવા દિગ્ગજો અવારનવાર સારાભાઈ પરિવારની મુલાકાતે આવતા. બાળપણથી જ વિક્રમને આવા મહાન વ્યક્તિત્વના સંપર્કમાં આવવાની તક મળી, જેનાથી તેમના વિચારોમાં વિશાળતા આવી.

શિક્ષણ:

તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ તેમના ઘરે જ માતા સરલાદેવી દ્વારા સ્થાપિત ‘મોન્ટેસરી સ્કૂલ’માં થયું હતું. અહીં પુસ્તકીય જ્ઞાન કરતા સર્જનાત્મકતા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવતો હતો. શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ગુજરાત કોલેજમાં જોડાયા અને ત્યારબાદ ઈંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ગયા. ત્યાંથી તેમણે ૧૯૪૦માં નેચરલ સાયન્સમાં ટ્રાઈપોસ ડિગ્રી મેળવી.

૨. વૈજ્ઞાનિક કારકિર્દીનો ઉદય અને નોબેલ વિજેતાનું સાનિધ્ય

જ્યારે બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે વિક્રમ સારાભાઈને ભારત પરત ફરવું પડ્યું. આ ઘટના તેમના અને ભારત માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ. ભારત આવ્યા પછી તેઓ બેંગ્લોર સ્થિત ‘ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ’ (IISc) માં જોડાયા.

અહીં તેમને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા ડૉ. સી.વી. રામનના માર્ગદર્શન હેઠળ સંશોધન કરવાની તક મળી. અહીં જ તેમની મુલાકાત અન્ય એક મહાન વૈજ્ઞાનિક ડૉ. હોમી ભાભા સાથે થઈ. આ ત્રિપુટીએ ભારતના વૈજ્ઞાનિક ભવિષ્યનો પાયો નાખ્યો.

વિક્રમ સારાભાઈનો મુખ્ય રસ ‘કોસ્મિક રેઝ’ (બ્રહ્માંડમાંથી આવતા કિરણો) માં હતો. તેમણે કાશ્મીર અને હિમાલયના ઉંચા શિખરો પર જઈને કોસ્મિક કિરણો પર ઊંડું સંશોધન કર્યું. ૧૯૪૭માં તેમણે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાંથી “કોસ્મિક રે ઈન્વેસ્ટિગેશન ઇન ટ્રોપિકલ લેટિટ્યુડ્સ” વિષય પર પી.એચ.ડી. (PhD) ની પદવી મેળવી.

૩. ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ: શૂન્યમાંથી સર્જન

ડૉ. સારાભાઈનું સૌથી મોટું અને ક્રાંતિકારી પગલું હતું ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમની સ્થાપના. ૧૯૫૭માં જ્યારે રશિયાએ સ્પુટનિક (Sputnik) ઉપગ્રહ લોન્ચ કર્યો, ત્યારે આખી દુનિયા ચોંકી ઉઠી હતી. ભારતમાં પણ તેની ચર્ચા શરૂ થઈ. ઘણા લોકો અને રાજકારણીઓ માનતા હતા કે ભારત જેવા ગરીબ દેશને અવકાશ સંશોધન જેવા મોંઘા પ્રોજેક્ટની જરૂર નથી.

પરંતુ ડૉ. સારાભાઈની વિચારસરણી અલગ હતી. તેમણે સરકારને સમજાવ્યું કે:

“આપણે ચંદ્ર કે ગ્રહો પર જવાની સ્પર્ધામાં અન્ય દેશોની નકલ કરવા નથી માંગતા. પરંતુ અમારો દ્રઢ વિશ્વાસ છે કે જો આપણે રાષ્ટ્રના નિર્માણમાં અને સામાજિક સમસ્યાઓના ઉકેલમાં અર્થપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવી હોય, તો આપણે અદ્યતન ટેકનોલોજીના ઉપયોગમાં કોઈનાથી પાછળ ન રહેવું જોઈએ.”

ઇસરો (ISRO) નો પાયો:

૧૯૬૨માં ભારત સરકારે ‘ઇન્ડિયન નેશનલ કમિટી ફોર સ્પેસ રિસર્ચ’ (INCOSPAR) ની રચના કરી, જેના અધ્યક્ષ વિક્રમ સારાભાઈ બન્યા. આ સમિતિ આગળ જતાં ૧૯૬૯માં ‘ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન’ (ISRO) બની.

થુમ્બાનું રોકેટ સ્ટેશન:

કેરળના થુમ્બા ગામમાં માછીમારોની વસ્તી હતી. પૃથ્વીના ચુંબકીય વિષુવવૃત્તની નજીક હોવાથી તે રોકેટ લોન્ચિંગ માટે શ્રેષ્ઠ જગ્યા હતી. ડૉ. સારાભાઈએ ત્યાંના સ્થાનિક બિશપને મળીને ચર્ચની જમીન રાષ્ટ્રહિત માટે માંગી. બિશપ અને ગ્રામજનોએ વિજ્ઞાન માટે પોતાનું ચર્ચ અને ઘર ખાલી કરી આપ્યું. આ રીતે એક ચર્ચના મકાનમાં ભારતના સ્પેસ પ્રોગ્રામની ઓફિસ શરૂ થઈ અને સાયકલ પર રોકેટના ભાગો લઈ જઈને ભારતનું પહેલું રોકેટ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું.

આજે ભારત ચંદ્રયાન અને મંગળયાન જેવા મિશન સફળતાપૂર્વક કરી રહ્યું છે, તેનો સંપૂર્ણ શ્રેય ડૉ. સારાભાઈના આ દૂરંદેશીભર્યા નિર્ણયોને જાય છે.

૪. ગુજરાતમાં પ્રદાન: એક સંસ્થા નિર્માતા તરીકે

વિક્રમ સારાભાઈ માત્ર અવકાશ વૈજ્ઞાનિક ન હતા; તેઓ એક અદ્ભુત ‘સંસ્થા નિર્માતા’ હતા. તેમનું માનવું હતું કે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સામાન્ય માણસના જીવનધોરણને સુધારવા માટે થવો જોઈએ. આ ઉદ્દેશ્યથી તેમણે ગુજરાતમાં અને ખાસ કરીને અમદાવાદમાં અનેક વિશ્વસ્તરીય સંસ્થાઓ સ્થાપી.

ચાલો તેમના દ્વારા સ્થાપિત મુખ્ય સંસ્થાઓ અને તેમના ગુજરાતમાં પ્રદાન પર વિગતવાર નજર કરીએ:

(૧) પી.આર.એલ. (Physical Research Laboratory – PRL)

૧૯૪૭માં, જ્યારે તેઓ માત્ર ૨૮ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમણે અમદાવાદમાં ‘ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી’ (PRL) ની સ્થાપના કરી. શરૂઆતમાં આ સંસ્થા તેમના ઘર ‘ધ રીટ્રીટ’ ના એક રૂમમાં શરૂ થઈ હતી.

• મહત્વ: PRL ને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમનું “પારણું” (Cradle of Space Sciences) માનવામાં આવે છે.
• કાર્ય: અહીં કોસ્મિક કિરણો, વાતાવરણીય ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ખગોળશાસ્ત્ર પર સંશોધન થાય છે. આજે પણ આ સંસ્થા વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિષ્ઠિત છે.

(૨) અટીરા (ATIRA – Ahmedabad Textile Industry’s Research Association)

અમદાવાદ તે સમયે ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ કહેવાતું હતું અને અહીં કાપડ ઉદ્યોગ ધમધમતો હતો. કાપડ ઉદ્યોગમાં આધુનિક ટેકનોલોજી અને સંશોધન લાવવા માટે તેમણે ૧૯૪૭માં ATIRA ની સ્થાપના કરી.

• પ્રદાન: આ સંસ્થાએ ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગમાં ગુણવત્તા સુધારવા અને ઉત્પાદન વધારવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. સારાભાઈ પરિવાર ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલો હોવા છતાં, વિક્રમભાઈએ આ સંસ્થાને સંપૂર્ણપણે વ્યવસાયિક અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે વિકસાવી.

(૩) આઈ.આઈ.એમ. અમદાવાદ (IIM Ahmedabad)

ભારતને માત્ર સારા વૈજ્ઞાનિકોની જ નહીં, પરંતુ સારા મેનેજરોની (સંચાલકોની) પણ જરૂર છે, તે વાત વિક્રમ સારાભાઈ બહુ વહેલા સમજી ગયા હતા.

• સ્થાપના: કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ અને અન્ય ઉદ્યોગપતિઓના સહયોગથી તથા હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલની મદદથી તેમણે ૧૯૬૧માં IIM-A ની સ્થાપના કરી.
• ગુજરાતને ગૌરવ: આજે IIM-A એશિયાની સર્વશ્રેષ્ઠ મેનેજમેન્ટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ગણાય છે. આ સંસ્થાનું આર્કિટેક્ચર (લૂઈસ કાહ્ન દ્વારા ડિઝાઈન કરેલું) અને શિક્ષણ પદ્ધતિ પાછળ વિક્રમ સારાભાઈનું વિઝન હતું.

(૪) કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર (Vikram A. Sarabhai Community Science Centre)

વિજ્ઞાન માત્ર પ્રયોગશાળાઓમાં બંધ ન રહેવું જોઈએ, તે બાળકો અને સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચવું જોઈએ. આ વિચાર સાથે તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં ‘કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર’ની સ્થાપના કરી.

• ઉદ્દેશ્ય: ગણિત અને વિજ્ઞાનને રમતા-રમતા શીખવવું.
• પ્રભાવ: આજે પણ અમદાવાદમાં આવેલું આ સેન્ટર હજારો વિદ્યાર્થીઓમાં વિજ્ઞાન પ્રત્યે રુચિ જગાડે છે. તેમના મૃત્યુ પછી આ સંસ્થાનું નામ બદલીને ‘વિક્રમ એ. સારાભાઈ કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર’ રાખવામાં આવ્યું.

(૫) દર્પણ એકેડમી ઓફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ (Darpana Academy)

વિક્રમ સારાભાઈ માત્ર વિજ્ઞાનમાં જ નહીં, કળામાં પણ રસ ધરાવતા હતા. તેમના પત્ની મૃણાલિની સારાભાઈ પ્રખ્યાત શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના હતા.

• પ્રદાન: પત્ની મૃણાલિની સાથે મળીને તેમણે અમદાવાદમાં ‘દર્પણ એકેડમી’ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાએ ગુજરાતમાં ભરતનાટ્યમ, કથકલી અને નાટ્યકલાના પ્રસારમાં મોટો ફાળો આપ્યો છે. વિજ્ઞાન અને કળાનો આવો સંગમ દુર્લભ છે.

(૬) અન્ય મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ

આ ઉપરાંત તેમણે ગુજરાતમાં અન્ય ઘણી સંસ્થાઓના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેવી કે:

• ઓપરેશન્સ રિસર્ચ ગ્રુપ (ORG): ભારતની પ્રથમ માર્કેટ રિસર્ચ સંસ્થા.
• ફાસ્ટ બ્રીડર ટેસ્ટ રિએક્ટર (કલ્પક્કમ): પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે પ્રદાન.
• વેરિયેબલ એનર્જી સાયક્લોટ્રોન પ્રોજેક્ટ (કોલકાતા): પાયો નાખ્યો.
• ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (ECIL).

૫. નેતૃત્વ શૈલી અને વ્યક્તિત્વ

વિક્રમ સારાભાઈ એક સૌમ્ય, વિનમ્ર અને મોહક વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. તેઓ ક્યારેય સત્તા કે પદ માટે લાલચુ ન હતા. તેઓ પોતાના જુનિયર વૈજ્ઞાનિકોને પણ એટલું જ સન્માન આપતા અને તેમને પ્રોત્સાહિત કરતા.

ડૉ. કલામ સાથેનો સંબંધ:

ભારતના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને મિસાઈલ મેન ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામને શોધવાનું અને ઘડવાનું શ્રેય વિક્રમ સારાભાઈને જાય છે. જ્યારે કલામ સાહેબ ઈન્ટરવ્યુ માટે આવ્યા ત્યારે સારાભાઈએ તેમનામાં રહેલી પ્રતિભાને ઓળખી લીધી હતી અને તેમને સ્પેસ પ્રોગ્રામમાં સામેલ કર્યા હતા. ડૉ. કલામ હંમેશા સારાભાઈને પોતાના ‘મહાત્મા ગાંધી’ તરીકે ગણાવતા હતા.

તેમની કાર્યશૈલીમાં ‘આડું નિયંત્રણ’ (Horizontal Control) જોવા મળતું હતું, જ્યાં દરેક વ્યક્તિને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની સ્વતંત્રતા હતી, ભલે તે ગમે તેટલો જુનિયર હોય.

૬. અંગત જીવન

તેમણે ૧૯૪૨માં પ્રખ્યાત નૃત્યાંગના મૃણાલિની સ્વામીનાથન સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના લગ્ન ચેન્નાઈમાં થયા હતા અને ભારત છોડો આંદોલનને કારણે સારાભાઈ પરિવારના કોઈ સભ્ય લગ્નમાં હાજર રહી શક્યા ન હતા.

તેમના બે બાળકો હતા – કાર્તિકેય સારાભાઈ અને મલ્લિકા સારાભાઈ.

• કાર્તિકેય સારાભાઈ પર્યાવરણ શિક્ષણ ક્ષેત્રે (CEE – Centre for Environment Education) વિશ્વભરમાં જાણીતા છે.
• મલ્લિકા સારાભાઈ એક પ્રખ્યાત નૃત્યાંગના અને સામાજિક કાર્યકર છે.

પોતાના વ્યસ્ત શેડ્યૂલ વચ્ચે પણ તેઓ પરિવાર અને કળા માટે સમય કાઢતા હતા.

૭. દુઃખદ અવસાન

૩૦ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧નો દિવસ ભારત માટે કાળો દિવસ સાબિત થયો. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ કામના અર્થે થુમ્બા ગયા હતા. ત્યાં કોવલમ બીચ રિસોર્ટમાં રાત્રે ઊંઘમાં જ તેમનું હૃદયરોગના હુમલાથી નિધન થયું. તે સમયે તેમની ઉંમર માત્ર ૫૨ વર્ષની હતી.

આ સમાચાર સાંભળીને સમગ્ર દેશ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. જે વ્યક્તિએ ભારતને આકાશની ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું, તે આટલી નાની ઉંમરે વિદાય લઈ ગયા.

૮. વારસો અને સન્માન

ડૉ. સારાભાઈના નિધન પછી પણ તેમણે રોપેલા બીજ વટવૃક્ષ બનીને ફાલ્યા-ફૂલ્યા છે. આજે ISRO વિશ્વની ટોચની સ્પેસ એજન્સીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેમણે શરૂ કરેલ સેટેલાઇટ ટેલિવિઝન પ્રયોગ (SITE) એ ભારતમાં શિક્ષણ અને માહિતીના પ્રસારમાં ક્રાંતિ આણી.

પુરસ્કારો:

• શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર (૧૯૬૨)
• પદ્મ ભૂષણ (૧૯૬૬)
• પદ્મ વિભૂષણ (૧૯૭૨ – મરણોત્તર)

ચંદ્ર પરના એક ક્રેટર (ખાડો) ને તેમના સન્માનમાં ‘સારાભાઈ ક્રેટર’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. તેમજ ચંદ્રયાન-૨ અને ૩ ના લેન્ડરનું નામ પણ ‘વિક્રમ’ રાખવામાં આવ્યું હતું, જે તેમના પ્રત્યેની સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે.

૯. નિષ્કર્ષ

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક ન હતા; તેઓ આધુનિક ભારતના ઋષિ હતા. તેમણે વિજ્ઞાનને લેબોરેટરીમાંથી બહાર કાઢીને ખેતરો, શાળાઓ અને સામાન્ય માનવીના ઘર સુધી પહોંચાડ્યું.

ગુજરાત માટે તો તેઓ વિશેષ ગૌરવ છે. તેમણે અમદાવાદને માત્ર વેપારનું કેન્દ્ર મટાડીને જ્ઞાનનું કેન્દ્ર બનાવ્યું. IIM, PRL, અને ATIRA જેવી સંસ્થાઓ આજે પણ તેમની દીર્ઘદ્રષ્ટિની સાક્ષી પૂરે છે.

આજે જ્યારે આપણે મોબાઈલ ફોન વાપરીએ છીએ, ટીવી જોઈએ છીએ કે જીપીએસ (GPS) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનો આભાર માનવો જોઈએ. કારણ કે ઉપગ્રહ પ્રણાલી વિકસાવવાનું સપનું સૌથી પહેલા તેમણે જ જોયું હતું. તેમનું જીવન સંદેશ આપે છે કે સાધનો ઓછા હોય તો પણ સાધના અટકવી ન જોઈએ.

વિક્રમ સારાભાઈ વિશે કહી શકાય કે:

“તેમણે આકાશને આંબવાની હિંમત કરી અને પૃથ્વી પર સ્વર્ગ ઉતારવાનો પ્રયત્ન કર્યો.”

લેખનો સારાંશ (ઝડપી સંદર્ભ માટે)

વિગત	માહિતી
પૂરું નામ	ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ
જન્મ	૧૨ ઓગસ્ટ ૧૯૧૯, અમદાવાદ
મૃત્યુ	૩૦ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧, કોવલમ (કેરળ)
ઓળખ	ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા
મુખ્ય પ્રદાન (ગુજરાત)	PRL, IIM-A, ATIRA, કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર, દર્પણ એકેડમી
રાષ્ટ્રીય પ્રદાન	ISRO ની સ્થાપના, ભારતનો પ્રથમ ઉપગ્રહ ‘આર્યભટ્ટ’ (આયોજન)
સન્માન	પદ્મ ભૂષણ, પદ્મ વિભૂષણ