વિજય વિલાસ પેલેસ (માંડવી): ફિલ્માંકન માટે પ્રખ્યાત રાજવી નિવાસ.

ગુજરાત રાજ્ય તેના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ, અદભૂત સ્થાપત્ય અને વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ગુજરાતના પશ્ચિમ છેડે આવેલો કચ્છ જિલ્લો માત્ર તેના સફેદ રણ માટે જ નહીં, પરંતુ તેના ભવ્ય મહેલો અને ઐતિહાસિક ઇમારતો માટે પણ જાણીતો છે. આ ઐતિહાસિક ધરોહરોમાં સૌથી ઝળહળતું રત્ન એટલે માંડવીમાં આવેલો ‘વિજય વિલાસ પેલેસ’. અરબી સમુદ્રના કિનારે વસેલા માંડવી શહેરની શાન ગણાતો આ મહેલ માત્ર એક રાજવી નિવાસસ્થાન નથી, પરંતુ ભારતીય સિનેમા (બોલિવૂડ) માટે એક અત્યંત લોકપ્રિય અને મનપસંદ ફિલ્માંકન સ્થળ (શૂટિંગ લોકેશન) પણ છે.

વિજય વિલાસ પેલેસ (માંડવી): ફિલ્માંકન માટે પ્રખ્યાત રાજવી નિવાસ video

આ લેખમાં આપણે વિજય વિલાસ પેલેસનો ઇતિહાસ, તેની અદભૂત સ્થાપત્ય કળા, ફિલ્માંકન માટેનું તેનું મહત્વ અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે તેના યોગદાન વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રસ્તાવના અને ભૌગોલિક સ્થાન

માંડવી એ કચ્છ જિલ્લાનું એક સુંદર બંદર અને ઐતિહાસિક શહેર છે. ભૂજથી આશરે ૬૦ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું માંડવી તેના સ્વચ્છ દરિયાકિનારા (બીચ), લાકડાના જહાજ બાંધકામ (શિપ બિલ્ડિંગ) ઉદ્યોગ અને વિજય વિલાસ પેલેસ માટે પ્રખ્યાત છે. વિજય વિલાસ પેલેસ માંડવી શહેરથી લગભગ ૮ કિલોમીટર દૂર, અરબી સમુદ્રના કિનારે આશરે ૪૫૦ એકર જેટલા વિશાળ વિસ્તારમાં પથરાયેલો છે.

લીલાછમ જંગલો અને બગીચાઓની વચ્ચે ઉભેલો લાલ પથ્થરનો આ મહેલ શાંતિ અને રાજવી વૈભવનું પ્રતીક છે. તેની આસપાસનો વિસ્તાર એટલો વિશાળ અને સુરક્ષિત છે કે તે એક નાનકડા અભયારણ્ય જેવો લાગે છે, જ્યાં મોર, નીલગાય અને અન્ય સ્થાનિક પક્ષીઓ મુક્તપણે વિહરતા જોવા મળે છે.

૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને નિર્માણ

વિજય વિલાસ પેલેસનું નિર્માણ કચ્છના તત્કાલીન મહારાવ શ્રી ખેંગારજી (ત્રીજા) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે આ મહેલ તેમના પુત્ર અને વારસદાર, યુવરાજ વિજયરાજજી માટે ઉનાળુ મહેલ (સમર રિસોર્ટ) તરીકે બનાવડાવ્યો હતો. આથી જ આ મહેલનું નામ ‘વિજય વિલાસ પેલેસ’ રાખવામાં આવ્યું છે.

• નિર્માણનો સમયગાળો: આ મહેલનું બાંધકામ ૧૯૨૦માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯૨૯માં તે પૂર્ણ થયું હતું.
• કારીગરો અને સ્થપતિઓ: આ મહેલના નિર્માણ માટે રાજસ્થાનના જયપુરથી ખાસ કારીગરો અને સ્થપતિઓને બોલાવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત કચ્છના સ્થાનિક મિસ્ત્રીઓ અને કારીગરોએ પણ આ મહેલના બાંધકામમાં અને ખાસ કરીને પથ્થરની કોતરણીમાં પોતાનો અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો હતો.
• ઉદ્દેશ્ય: કચ્છમાં ઉનાળા દરમિયાન ખૂબ જ ગરમી પડતી હોવાથી, દરિયાકિનારે આવેલો આ મહેલ રાજવી પરિવારને ગરમીથી રાહત આપવા અને આરામદાયક સમય પસાર કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. દરિયા પરથી આવતી ઠંડી હવા આ મહેલને કુદરતી રીતે જ વાતાનુકૂલિત (Air-conditioned) રાખે છે.

૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી અને રજવાડાઓના વિલીનીકરણ પછી પણ આ મહેલ કચ્છના રાજવી પરિવારની ખાનગી મિલકત રહ્યો છે અને આજે પણ રાજવી પરિવારના સભ્યો અહીં રહે છે.

૩. અદભૂત સ્થાપત્ય કળા અને ડિઝાઇન

વિજય વિલાસ પેલેસનું સ્થાપત્ય એ ભારતના વિવિધ સ્થાપત્ય શૈલીઓનો એક અદભૂત સંગમ છે. આ મહેલ મુખ્યત્વે રાજપૂત શૈલીમાં બનેલો છે, પરંતુ તેમાં મુઘલ અને બંગાળી સ્થાપત્યની ઝલક પણ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.

સ્થાપત્યની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

• લાલ સેન્ડસ્ટોન (Red Sandstone): આખો મહેલ રાજસ્થાનના લાલ સેન્ડસ્ટોન (લાલ પથ્થર) માંથી બનાવવામાં આવ્યો છે, જે તેને એક ભવ્ય અને આકર્ષક દેખાવ આપે છે. સૂર્યાસ્ત સમયે આ લાલ પથ્થરો પર પડતો સૂર્યપ્રકાશ મહેલની સુંદરતામાં અનેકગણો વધારો કરે છે.
• છત્રીઓ અને ગુંબજ: મહેલની છત પર રાજપૂત શૈલીની વિશાળ છત્રીઓ અને બંગાળી શૈલીના ગુંબજ બનાવવામાં આવ્યા છે. મધ્યમાં એક ઉચ્ચ ગુંબજ છે જેની આસપાસ નાની છત્રીઓ ગોઠવાયેલી છે.
• જાળીકામ અને ઝરૂખા: મહેલની દિવાલો અને બાલ્કનીઓમાં પથ્થરની અત્યંત બારીક અને આકર્ષક કોતરણીવાળી જાળીઓ (Jali work) આવેલી છે. આ જાળીઓમાંથી હવા પસાર થવાથી મહેલની અંદરનું તાપમાન નીચું રહે છે. રાણીઓ અને રાજકુમારીઓ આ ઝરૂખામાંથી બહારનું દ્રશ્ય નિહાળી શકતી હતી.
• રંગીન કાચની બારીઓ (Stained Glass): મહેલની બારીઓમાં યુરોપિયન શૈલીના રંગીન કાચ લગાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ આ કાચમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે મહેલના ઓરડાઓ અદભૂત રંગોથી ભરાઈ જાય છે.
• વિશાળ ચોક (Courtyard): મહેલની મધ્યમાં એક વિશાળ ચોક છે, જેની આસપાસ પાણીના ફુવારાઓ અને સુંદર બગીચાઓ બનાવવામાં આવ્યા છે.
• વોટર ચેનલ્સ (પાણીની નહેરો): ઇસ્લામિક સ્થાપત્યની પ્રેરણા લઈને મહેલના બગીચામાં પાણીની નાની નહેરો અને ફુવારાઓ બનાવવામાં આવ્યા છે, જે વાતાવરણને ઠંડુ અને પ્રફુલ્લિત રાખે છે.

૪. મહેલનો આંતરિક ભાગ (Interiors)

વિજય વિલાસ પેલેસ બહારથી જેટલો ભવ્ય છે, અંદરથી પણ તેટલો જ સમૃદ્ધ અને ઐતિહાસિક છે. મહેલનો મોટો ભાગ આજે પણ તેની મૂળ સ્થિતિમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે.

• પ્રવેશદ્વાર અને હોલ: મહેલના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારમાં પ્રવેશતા જ વિશાળ હોલ જોવા મળે છે. આ હોલની છત અને દિવાલો પર સુંદર ચિત્રકામ અને કોતરણી કરવામાં આવી છે.
• એન્ટિક ફર્નિચર: મહેલના ઓરડાઓમાં આજે પણ રાજવી પરિવાર દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું એન્ટિક (પ્રાચીન) લાકડાનું ફર્નિચર, આરામદાયક સોફા અને વિશાળ પલંગ રાખવામાં આવ્યા છે.
• ફોટોગ્રાફ્સ અને પેઇન્ટિંગ્સ: દિવાલો પર કચ્છના મહારાવ અને અન્ય રાજવી સભ્યોના દુર્લભ ફોટોગ્રાફ્સ અને તૈલચિત્રો (Oil paintings) લગાવવામાં આવ્યા છે, જે મુલાકાતીઓને તે સમયના રાજવી જીવનશૈલીની ઝાંખી કરાવે છે.
• શિકારની ટ્રોફીઓ (Taxidermy): ભૂતકાળમાં રાજવીઓમાં શિકારનો શોખ સામાન્ય હતો. મહેલમાં તે સમયના શિકાર કરાયેલા પ્રાણીઓના સ્ટફ્ડ (ભૂસો ભરેલા) માથા અને ચામડા પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવ્યા છે.
• ડાઇનિંગ રૂમ અને ડ્રોઇંગ રૂમ: મહેલનો ડાઇનિંગ રૂમ ખૂબ જ વિશાળ છે, જેમાં એક મોટું ડાઇનિંગ ટેબલ અને સુંદર ઝુમ્મર (Chandelier) લટકાવવામાં આવેલું છે.

૫. બોલિવૂડ અને ફિલ્માંકન માટેનું સ્વર્ગ (A Haven for Filming)

વિજય વિલાસ પેલેસની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે તે ભારતીય સિનેમા, ખાસ કરીને બોલિવૂડના સૌથી લોકપ્રિય શૂટિંગ લોકેશનમાંનું એક છે. મહેલની શાહી ભવ્યતા, તેની આસપાસની હરિયાળી, પ્રાઇવેટ બીચ અને કોઈ પણ જાતની આધુનિક ભીડભાડ વગરનું શાંત વાતાવરણ ફિલ્મ નિર્દેશકોને હંમેશા આકર્ષતું આવ્યું છે.

અહીં ફિલ્માવવામાં આવેલી કેટલીક પ્રખ્યાત ફિલ્મો:

૧. હમ દિલ દે ચૂકે સનમ (Hum Dil De Chuke Sanam – 1999): સંજય લીલા ભણસાલી દ્વારા નિર્દેશિત આ સુપરહિટ ફિલ્મમાં વિજય વિલાસ પેલેસને ઐશ્વર્યા રાય (નંદિની) ના ઘર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મનું પ્રખ્યાત ગીત “ચાંદ છુપા બાદલ મેં…” અને અન્ય ઘણા મહત્વના દ્રશ્યો આ મહેલની છત અને પ્રાંગણમાં ફિલ્માવવામાં આવ્યા હતા. મહેલની ભવ્યતાએ ફિલ્મના સેટિંગને એક નવો જ આયામ આપ્યો હતો.

૨. લગાન (Lagaan – 2001): આશુતોષ ગોવારીકર નિર્દેશિત અને આમિર ખાન અભિનીત ઓસ્કાર માટે નોમિનેટ થયેલી ફિલ્મ ‘લગાન’નું મોટાભાગનું શૂટિંગ કચ્છમાં થયું હતું. આ ફિલ્મમાં વિજય વિલાસ પેલેસનો ઉપયોગ બ્રિટિશ કેન્ટોનમેન્ટ (British Cantonment) અને બ્રિટિશ ઓફિસર કેપ્ટન રસેલના નિવાસસ્થાન તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.

૩. કમાન્ડો (Commando – 2013): વિદ્યુત જામવાલની એક્શન ફિલ્મ ‘કમાન્ડો’ના પણ કેટલાક દ્રશ્યો આ મહેલ અને તેના પરિસરમાં શૂટ કરવામાં આવ્યા હતા.

૪. અન્ય ફિલ્મો અને જાહેરાતો: આ ઉપરાંત અનેક ગુજરાતી ફિલ્મો, ટીવી સિરિયલો, મ્યુઝિક આલ્બમ્સ અને કોમર્શિયલ જાહેરાતોનું શૂટિંગ અહીં નિયમિતપણે થતું રહે છે. મહેલની છત પરથી દેખાતો સમુદ્ર અને આસપાસનો નજારો કેમેરામાં અદભૂત કેદ થાય છે.

શા માટે નિર્દેશકોને આ મહેલ ગમે છે?

• ઓથેન્ટિક લૂક (Authentic Look): મહેલનો લાલ પથ્થર અને પ્રાચીન કોતરણી કોઈપણ પિરિયડ ફિલ્મ (ઐતિહાસિક ફિલ્મ) માટે પરફેક્ટ બેકગ્રાઉન્ડ પૂરૂં પાડે છે.
• સ્પેસ અને પ્રાઇવસી: ૪૫૦ એકરમાં ફેલાયેલો આ મહેલ શૂટિંગ ક્રૂ ને જરૂરી સ્પેસ અને ગોપનીયતા પૂરી પાડે છે.
• એક જ જગ્યાએ અનેક લોકેશન: મહેલ, બગીચા, જંગલ અને બીચ – આ બધું એક જ પરિસરમાં ઉપલબ્ધ હોવાથી શૂટિંગ સરળ બને છે.

૬. ખાનગી બીચ અને હેરિટેજ રિસોર્ટ

વિજય વિલાસ પેલેસ પરિસરની અંદર તેનો પોતાનો એક પ્રાઇવેટ બીચ (ખાનગી દરિયાકિનારો) આવેલો છે. માંડવીના પબ્લિક બીચ પર રહેતી ભીડથી વિપરીત, આ પ્રાઇવેટ બીચ અત્યંત શાંત, સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત છે. સફેદ રેતી અને વાદળી પાણી અહીંના વાતાવરણને રોમેન્ટિક બનાવે છે.

ધ વિજય ટેન્ટ સિટી (The Vijay Tent City): પ્રવાસીઓને રાજવી મહેમાનગતિનો અનુભવ કરાવવા માટે, મહેલના મેનેજમેન્ટ દ્વારા પ્રાઇવેટ બીચની નજીક ‘ટેન્ટ રિસોર્ટ’ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં આવતા પ્રવાસીઓ એસી ટેન્ટમાં રહી શકે છે, દરિયાકિનારે મોર્નિંગ વોક કરી શકે છે અને રાત્રે કેમ્પફાયરની મજા માણી શકે છે. આ રિસોર્ટ કચ્છના પ્રવાસન ઉદ્યોગમાં એક મોટું આકર્ષણ બની ગયું છે.

૭. પ્રવાસન અને મુલાકાતીઓ માટે વ્યવહારુ માહિતી (Visitor Information)

જો તમે કચ્છ અને માંડવીની મુલાકાતે જઈ રહ્યા છો, તો વિજય વિલાસ પેલેસ તમારા લિસ્ટમાં સૌથી ઉપર હોવો જોઈએ.

• મુલાકાતનો સમય: મહેલ સવારે ૯:૦૦ થી સાંજે ૬:૦૦ વાગ્યા સુધી મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લો રહે છે.
• પ્રવેશ ફી (Entry Fee): મહેલમાં પ્રવેશ માટે નજીવી ફી ચૂકવવી પડે છે. કેમેરા અથવા મોબાઈલથી ફોટોગ્રાફી કરવા માટે અલગથી ચાર્જ લેવામાં આવે છે.
• કેવી રીતે પહોંચવું?
  • હવાઈ માર્ગ: નજીકનું એરપોર્ટ ભૂજ (૬૦ કિમી) છે, જ્યાંથી મુંબઈ અને અમદાવાદની ફ્લાઇટ્સ ઉપલબ્ધ છે.
  • રેલવે: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન ભૂજ અથવા ગાંધીધામ છે.
  • રોડ માર્ગ: ગુજરાતના તમામ મોટા શહેરોમાંથી માંડવી માટે બસ અને ટેક્સી સેવા સરળતાથી મળી રહે છે.
• મુલાકાત લેવાનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ મહિના સુધીનો સમય અહીં આવવા માટે શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે આ સમયે કચ્છમાં રણોત્સવ ચાલી રહ્યો હોય છે અને હવામાન ખુશનુમા હોય છે.

૮. નિષ્કર્ષ

વિજય વિલાસ પેલેસ એ માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલી ઈમારત નથી, પરંતુ તે કચ્છના ભવ્ય ઈતિહાસનો જીવંત સાક્ષી છે. રાજપૂત સ્થાપત્યની ભવ્યતા, પ્રકૃતિનું સૌંદર્ય અને રૂપેરી પડદા (સિનેમા) ની ચમક — આ ત્રણેયનો અદભૂત સંગમ એટલે વિજય વિલાસ પેલેસ. આજે આ મહેલ પ્રવાસીઓ માટે ઇતિહાસને નજીકથી જાણવાનું એક ઉત્તમ માધ્યમ છે, તો બોલિવૂડ માટે તે કલા અને સંસ્કૃતિને રજૂ કરતો એક વિશાળ કેનવાસ છે. માંડવીની ધરતી પર અડીખમ ઊભેલો આ મહેલ ગુજરાતના પ્રવાસન નકશા પર હંમેશા એક ચમકતા સિતારા સમાન રહેશે.