પાલીતાણાના મંદિરો: શેત્રુંજય પર્વત પરના ૮૬૩ જૈન મંદિરો
ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલું પાલીતાણા એ માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ માટે પૃથ્વી પરનું સૌથી પવિત્ર તીર્થધામ માનવામાં આવે છે. શેત્રુંજય પર્વતની ટોચ પર બિરાજમાન ૮૬૩ મંદિરોનો આ સમૂહ સ્થાપત્યકલા, શ્રદ્ધા અને ભક્તિનો એક એવો સંગમ છે જે સમગ્ર વિશ્વમાં અજોડ છે. પાલીતાણા દુનિયાનું એકમાત્ર એવું શહેર છે જ્યાં પર્વતની ઉપર આટલી મોટી સંખ્યામાં મંદિરો આવેલા છે.
પાલીતાણાના મંદિરો: શેત્રુંજય પર્વત Video
અહીં પાલીતાણાના મંદિરો: શેત્રુંજય પર્વત પરના ૮૬૩ જૈન મંદિરોનો સમૂહ વિશેનો સંપૂર્ણ અને માહિતીસભર લેખ પ્રસ્તુત છે.
🚩 પાલીતાણા: વિશ્વનું સૌથી મોટું મંદિર સંકુલ અને જૈન આસ્થાનું કેન્દ્ર
પાલીતાણાને ‘મંદિરોનું શહેર’ (City of Temples) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શેત્રુંજય નદીના કિનારે આવેલો આ પર્વત જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવ (આદિનાથ) ની તપોભૂમિ અને નિર્વાણભૂમિ તરીકે પૂજાય છે.
૧. 📜 ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ
- શાશ્વત તીર્થ: જૈન માન્યતા મુજબ, શેત્રુંજય પર્વત શાશ્વત છે. ૨૪ તીર્થંકરોમાંથી ૨૩ તીર્થંકરોએ આ પર્વતની મુલાકાત લીધી હતી.
- ભગવાન આદિનાથનું પ્રિય સ્થાન: જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન આદિનાથે આ પર્વત પર અનેકવાર વિહાર કર્યો હતો અને પોતાનું પ્રથમ દેશના (ઉપદેશ) અહીં આપ્યું હતું.
- મુક્તિનું દ્વાર: એવું માનવામાં આવે છે કે જે વ્યક્તિ આ પર્વતની યાત્રા કરે છે તેને જન્મ-મરણના ફેરામાંથી મુક્તિ મળે છે.
૨. ⛰️ શેત્રુંજય પર્વતની યાત્રા
શેત્રુંજય પર્વતની ટોચ પર પહોંચવા માટે પ્રવાસીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓએ અંદાજે ૩,૮૦૦ થી વધુ પગથિયાં ચઢવા પડે છે.
- યાત્રાની શરૂઆત: યાત્રા વહેલી સવારે શરૂ થાય છે, કારણ કે બપોરના સમયે પથ્થર ગરમ થઈ જાય છે.
- ડોલીની સુવિધા: વૃદ્ધો અથવા અશક્ત લોકો માટે ‘ડોલી’ (બે વ્યક્તિઓ દ્વારા ઊંચકવામાં આવતી ખુરશી) ની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે.
- નિયમ: પર્વત પર રાત્રિ રોકાણ કરવાની મનાઈ છે. સૂર્યાસ્ત પહેલા દરેક વ્યક્તિએ નીચે ઉતરી આવવું પડે છે, કારણ કે રાત્રિના સમયે પર્વત દેવોના વિશ્રામ માટે ગણાય છે.
૩. 🏗️ સ્થાપત્ય અને મંદિરોની વિશેષતા
પર્વત પર કુલ ૮૬૩ મંદિરો છે, જે ૧૧મી સદીથી લઈને ૨૦મી સદી દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યા છે.
- આદિનાથ મંદિર: પર્વતનું સૌથી મુખ્ય અને ભવ્ય મંદિર ભગવાન આદિનાથનું છે. આ મંદિર તેની ઝીણવટભરી કોતરણી અને આરસપહાણના કામ માટે પ્રખ્યાત છે.
- ટૂંક (Tunks): મંદિરોને વિવિધ સમૂહોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, જેને ‘ટૂંક’ કહેવામાં આવે છે. જેમ કે ખતરગચ્છી ટૂંક, છીપા વસહી ટૂંક વગેરે.
- કોતરણી: મંદિરોની દિવાલો, સ્તંભો અને ગુંબજ પર જૈન સંસ્કૃતિ, સંગીતકારો અને પૌરાણિક કથાઓનું સુંદર નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. સૂર્યપ્રકાશમાં જ્યારે આ સફેદ આરસના મંદિરો ચમકે છે, ત્યારે દ્રશ્ય અત્યંત મનોહર હોય છે.
- નવ ટૂંક: પર્વત પર નવ મુખ્ય ટૂંકો છે, જે કિલ્લેબંધી જેવી દીવાલોથી સુરક્ષિત છે.
૪. 🥗 વિશ્વનું પ્રથમ શાકાહારી શહેર
પાલીતાણા વિશેની એક વિશિષ્ટ બાબત એ છે કે તે વિશ્વનું પ્રથમ કાયદેસરનું શાકાહારી શહેર છે.
- ૨૦૧૪માં ગુજરાત સરકારે જૈન સાધુઓની માંગણી બાદ અહીં માંસના વેચાણ અને કતલખાના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
- પર્વત પર ચઢતી વખતે કોઈ પણ વ્યક્તિ કંઈ પણ ખાઈ શકતી નથી (પાણી પીવાની છૂટ છે), જે શુદ્ધતા અને અહિંસાના પાલનનું પ્રતિક છે.
૫. 🌊 શેત્રુંજય ડેમ અને કુદરતી સૌંદર્ય
પર્વતની ટોચ પરથી નીચે જોતા શેત્રુંજય નદી અને ડેમનો અદભૂત નજારો જોવા મળે છે. ચોમાસા દરમિયાન આ વિસ્તાર લીલોતરીથી છવાઈ જાય છે, જે યાત્રાનો આનંદ બમણો કરી દે છે.
💡 નિષ્કર્ષ
પાલીતાણા એ માત્ર જૈનોનું તીર્થ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સ્થાપત્યકલાનો અનમોલ ખજાનો છે. પર્વતની શાંતિ, પવિત્રતા અને મંદિરોની ભવ્યતા દરેક મુલાકાતીને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. આ એક એવું સ્થળ છે જ્યાં માનવી પોતાની આંતરિક શાંતિ શોધી શકે છે.
