શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ના સ્થાપક અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ.
ભારતની આઝાદીનો ઇતિહાસ જ્યારે પણ લખાય, ત્યારે વિદેશની ધરતી પર રહીને ભારતની સ્વતંત્રતાની મશાલ જલાવનાર ક્રાંતિકારીઓમાં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માનું નામ મોખરે આવે છે. તેઓ માત્ર એક ક્રાંતિકારી નહોતા, પણ એક પ્રખર વિદ્વાન, વકીલ અને પત્રકાર પણ હતા. લંડનમાં ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ની સ્થાપના કરીને તેમણે સાવરકર અને મદનલાલ ઢીંગરા જેવા અનેક ક્રાંતિકારીઓને તૈયાર કર્યા હતા.
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ના સ્થાપક અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ. video
અહીં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ના સ્થાપક અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ વિશેનો એક સંપૂર્ણ અને પ્રેરણાદાયી લેખ પ્રસ્તુત છે.
🚩 શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: વિદેશમાં ક્રાંતિના પ્રણેતા
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા એવા પ્રથમ ભારતીય હતા જેમણે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ. (M.A.) ની પદવી મેળવી હતી અને વિદેશમાં રહીને અંગ્રેજોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી હતી.
૧. 📜 પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
- જન્મ: ૪ ઓક્ટોબર, ૧૮૫૭ના રોજ કચ્છના માંડવી ગામે થયો હતો. (નોંધનીય છે કે ૧૮૫૭નો વિપ્લવ તે જ વર્ષે થયો હતો).
- પ્રખર બુદ્ધિપ્રતિભા: તેઓ સંસ્કૃત અને પ્રાચીન ગ્રંથોના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. તેમની વિદ્વત્તાથી પ્રભાવિત થઈને સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ તેમને આર્ય સમાજના પ્રચારમાં મદદ કરી હતી.
- વિદેશ ગમન: ૧૮૭૯માં તેઓ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે લંડન ગયા. ત્યાં તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો અને બેરિસ્ટર બન્યા. ભારત પરત આવી તેમણે રતલામ અને જૂનાગઢ રજવાડામાં દીવાન તરીકે પણ સેવા આપી હતી.
૨. 🏠 ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ની સ્થાપના (૧૯૦૫)
અંગ્રેજોના અન્યાયી શાસનથી કંટાળીને તેઓ ફરી લંડન ગયા અને ત્યાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને રાષ્ટ્રવાદના રંગે રંગવા માટે ૧ જુલાઈ, ૧૯૦૫ના રોજ **’ઇન્ડિયા હાઉસ’**ની સ્થાપના કરી.
- હેતુ: ઇન્ડિયા હાઉસ એક છાત્રાલય હતું, પણ વાસ્તવમાં તે ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. અહીં ભારતથી આવતા તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપીને બોલાવવામાં આવતા.
- ક્રાંતિકારીઓનું ઘડતર: વિનાયક દામોદર સાવરકર, લાલા હરદયાળ, મદનલાલ ઢીંગરા અને સરદારસિંહ રાણા જેવા મહાન ક્રાંતિકારીઓ ઇન્ડિયા હાઉસમાં જ તૈયાર થયા હતા.
૩. 📰 ‘ધ ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ’ પત્ર
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ અંગ્રેજીમાં ‘The Indian Sociologist’ નામનું સામયિક શરૂ કર્યું.
- આ પત્ર દ્વારા તેઓ ભારતમાં અંગ્રેજો દ્વારા કરવામાં આવતા અત્યાચારોને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરતા.
- તેમણે આ પત્રમાં ‘સ્વરાજ’નો પ્રચાર કર્યો અને ભારતીયોને બ્રિટિશ નોકરીઓનો ત્યાગ કરવા આહ્વાન કર્યું. આ પત્ર પર અંગ્રેજ સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
૪. 🌍 દેશનિકાલ અને સંઘર્ષમય જીવન
અંગ્રેજ સરકાર તેમની પાછળ પડી જતા શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ લંડન છોડીને પેરિસ (ફ્રાન્સ) જવું પડ્યું. ત્યાંથી પણ તેમણે સરદારસિંહ રાણા અને મેડમ ભીખાઈજી કામા સાથે મળીને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સમયે તેઓ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જીનીવા ખાતે સ્થાયી થયા.
🏺 ૫. અંતિમ ઈચ્છા અને અસ્થિઓનું પુનરાગમન
૩૦ માર્ચ, ૧૯૩૦ના રોજ જીનીવા ખાતે તેમનું અવસાન થયું. તેમની અંતિમ ઈચ્છા હતી કે:
“જ્યારે ભારત આઝાદ થાય, ત્યારે જ મારા અસ્થિઓ ભારતની પવિત્ર ધરતી પર લઈ જવામાં આવે.”
- ૭૩ વર્ષનો ઇન્તજાર: આઝાદીના ઘણા વર્ષો પછી, ૨૦૦૩માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ જીનીવા જઈને શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને તેમના પત્ની ભાનુમતીના અસ્થિઓ ભારત લાવ્યા.
- ક્રાંતિતીર્થ: તેમના માનમાં માંડવી (કચ્છ) ખાતે એક ભવ્ય સ્મારક ‘ક્રાંતિતીર્થ’ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે લંડનના ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ જેવી જ આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ છે.
💡 નિષ્કર્ષ
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ સાબિત કરી દીધું કે ક્રાંતિ માત્ર હથિયારથી જ નહીં, પણ બુદ્ધિ અને સંગઠનથી પણ થઈ શકે છે. વિદેશમાં રહીને ભારતની આઝાદીનો પાયો નાખનાર આ ‘કચ્છના કેસરી’નો ઇતિહાસ હંમેશા નવી પેઢીને રાષ્ટ્રભક્તિની પ્રેરણા આપતો રહેશે.
