સરસ્વતીચંદ્ર 📚

સરસ્વતીચંદ્ર ગુજરાતી ભાષાના જાણીતા સાહિત્યકાર ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની એક મહત્ત્વપૂર્ણ નવલકથા છે, જે ૧૯મી સદીની પૃષ્ઠભૂમિમાં લખાયેલી છે. આ કૃતિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે.

પ્રકાશન અને સર્જનકાળ

આ નવલકથા ૧૫ વર્ષના લાંબા સમયગાળામાં લખાઈ હતી:

• પ્રથમ ભાગ : ૧૮૮૭માં પ્રકાશિત થયો.
• છેલ્લો (ચોથો) ભાગ : ૧૯૦૧માં પ્રકાશિત થયો.

નવલકથાના લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી છે, જેમને વિવેચકોએ ‘પ્રબોધમૂર્તિ’ કહીને ઓળખાવ્યા છે.

---

વિવેચન અને મહત્ત્વ

વિવેચકોએ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ને તેની વિશાળતા અને ઊંડાણ માટે ‘મહાનવલ’, ‘મહાકાવ્ય’, ‘પુરાણ’, અને ‘સકલકથા’ જેવી સંજ્ઞાઓથી નવાજી છે. આ નવલકથાએ ગાંધીજી પૂર્વેના ગુજરાતના શિક્ષિત સમાજ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો હતો, જેનું કારણ તેમાં વ્યક્ત થયેલું જીવનવિષયક ઊંડું ચિંતન અને તેને કળારૂપ આપનારી સર્જક પ્રતિભા છે.

વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીએ આ કૃતિનું મૂલ્યાંકન કરતાં કહ્યું છે કે, ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ પૂર્વ-પશ્ચિમના મિલનનું, પ્રબોધકાળની સંધ્યાનું ‘મહાકાવ્ય’ છે અને તેની મહાનાયિકા હિન્દી સંસ્કૃતિ છે.

જોકે, આકારવાદી અભિગમ ધરાવતા વિવેચક સુરેશ જોષીએ આ નવલકથાને ‘આકારની ર્દષ્ટિએ શિથિલ કૃતિ’ કહી હતી.

---

નવલકથાનો પ્રકાર અને માળખું

સરસ્વતીચંદ્ર મૂળરૂપે ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલી એક નવલકથા છે.

આશરે ૧૮૦૦ પૃષ્ઠમાં વિસ્તરેલી આ નવલકથા ચાર ખંડોમાં વહેંચાયેલી છે, જે નીચે મુજબ છે:

ખંડ	પ્રકાશન વર્ષ	શીર્ષક
ભાગ ૧	૧૮૮૭	બુદ્ધિધનનો કારભાર
ભાગ ૨	૧૮૯૨	ગુણસુંદરીનું કુટુંબજાળ
ભાગ ૩	૧૮૯૮	રત્નનગરીનું રાજ્યતંત્ર
ભાગ ૪	૧૯૦૧	સરસ્વતીનું મનોરાજ્ય અને પૂર્ણાહુતિ

દરેક ભાગનાં અલગ ઉપશીર્ષકો આપવામાં આવ્યાં છે, જેના કારણે આ કૃતિ માત્ર પ્રેમકથા ન રહેતાં એક સંસ્કૃતિકથા બની રહે છે.

---

કથા વસ્તુ (કથા)

સમગ્ર કથાનું શીર્ષક જેના પરથી અપાયું છે તે સરસ્વતીચંદ્ર કથાનો નાયક છે. સરસ્વતીચંદ્ર અને કુમુદસુંદરીની પ્રેમકથા આ કથાનું મુખ્ય સૂત્ર છે, જેની સાથે બીજા અનેક કથાસૂત્રો ગૂંથાતા આવે છે.

મુખ્ય કથાનક

મુંબઈના ધનવાન વેપારી લક્ષ્મીચંદનનો વિદ્યાવ્યાસંગી, વૈરાગ્યવૃત્તિવાળો અને ગુણવાન પુત્ર સરસ્વતીચંદ્ર પિતાના કટુ વચનો અને આક્ષેપોથી આવેશમાં આવીને પોતાની સંપત્તિનો તેમજ રત્નનગરીના અમાત્યની પુત્રી અને પોતાની વાગ્દત્તા કુમુદસુંદરીનો ત્યાગ કરીને ઘર છોડી દે છે.

સરસ્વતી ચંદ્ર પોતાનું ઘર છોડી ગયા હોવાથી, કુમુદસુંદરીના લગ્ન સુવર્ણપુરના અમાત્ય બુદ્ધધનના અશિક્ષિત અને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા સંતાન પ્રમદ્ધન સાથે થાય છે. વિદ્યારસિક કુમુદ પ્રમાદધન સાથેના લગ્નજીવનમાં વ્યથિત રહે છે અને મનોમન સરસ્વતીચંદ્ર સાથે સરખામણી કરે છે.

ગૃહત્યાગ કરીને નીકળેલો સરસ્વતીચંદ્ર કુમુદનું મન જાણવાની અને તેને મળવાની અપેક્ષાએ રત્નનગરી જવા નીકળે છે. સમુદ્રના તોફાનોને લીધે તે સુવર્ણપુર આવી પહોંચે છે. અહીં તે નવીનચંદ્ર નામ ધારણ કરીને અમાત્ય બુદ્ધિધનના પરિચયમાં આવે છે અને પોતાના જ્ઞાન તથા શીલથી તેમનો વિશ્વાસપાત્ર સ્વજન બની જાય છે. કુમુદની દુ:ખી હાલત જોઈને વ્યથિત બનેલો સરસ્વતીચંદ્ર, કુમુદની લાગણી સમજીને તેનાથી દૂર થવાના આશયથી અને અનુભવાર્થી બનવાની ઈચ્છાથી સુવર્ણપુર છોડી જાય છે.

કથામાં પ્રાચીન પૂર્વ, અર્વાચીન પૂર્વ અને અર્વાચીન પશ્ચિમ – એમ ત્રણ સંસ્કૃતિઓના સંગમકાળે ઊભેલા ભારતીય પ્રજાજીવનનાં વિવિધ સ્તરોમાંથી વિપુલ પાત્રસૃષ્ટિ આવે છે.

---

રૂપાંતર અને ભાષાંતર

આ નવલકથા પર આધારિત વિવિધ માધ્યમોમાં રૂપાંતરણો થયા છે:

• હિન્દી ચલચિત્ર (૧૯૬૮): આ જ નામનું હિન્દી ચલચિત્ર રજૂ થયું હતું.
• ગુજરાતી ફિલ્મ (૧૯૭૨): ગોવિંદ સરૈયા દિગ્દર્શિત ગુજરાતી ફિલ્મ ‘ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર‘ આ નવલકથા પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળેલો.
• ટેલિવિઝન ધારાવાહિક (૨૦૧૩-૧૪): સ્ટાર પ્લસ પર આ જ નામથી એક ટેલિવિઝન ધારાવાહિક પ્રસારિત થઇ હતી.

ભાષાંતર

• અંગ્રેજી ભાષાંતર: સાબરમતી આશ્રમના નિયામક તૃદિપ સુહ્રુદે ૨૦૧૫માં આ નવલકથાનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું છે.
• હિન્દી અનુવાદ: આલોક ગુપ્તા અને વિરેન્દ્રનારાયણ સિંહ દ્વારા ૨૦૧૫માં હિન્દી અનુવાદ કરવામાં આવ્યો હતો.

---

નોંધ: આ લેખની માહિતી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી રચિત ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથા પર આધારિત છે.