મહાત્મા ગાંધી: (‘વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ’) – લોર્ડ માઉન્ટબેટન
મહાત્મા ગાંધી: ‘એકલા માણસની સરહદ સેના’ (‘વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ’) – લોર્ડ માઉન્ટબેટનની ઉપમાનું રહસ્ય
ભારતીય ઇતિહાસના સૌથી પડકારજનક અને દુ:ખદ સમયગાળામાં, જ્યારે દેશ આઝાદીના ઉંબરે ઊભો હતો, ત્યારે મહાત્મા ગાંધીની ભૂમિકા નિર્ણાયક અને અદ્વિતીય હતી. ભારતની આઝાદી અને ભારતના ભાગલાના સમયે, બ્રિટનના છેલ્લા વાઇસરોય લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટન દ્વારા ગાંધીજીને આપવામાં આવેલું એક વિશેષણ ઇતિહાસમાં કાયમ માટે અંકિત થઈ ગયું છે: “વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ” (એકલા માણસની સરહદ સેના).
આ ઉપમા, જે સામાન્ય રીતે વિશાળ સૈન્ય દળ માટે વપરાય છે, તે એક ૭૭ વર્ષના વૃદ્ધ, પાતળી કાયાના, લાકડીના ટેકે ચાલતા અને માત્ર સત્ય અને અહિંસાના સિદ્ધાંતોમાં માનનારા વ્યક્તિ માટે શા માટે વાપરવામાં આવી? આ સવાલનો જવાબ ભારતના ભાગલાના સમયગાળાના ભયાનક રમખાણો, માનવતાવાદી સંકટ અને ગાંધીજીના અસાધારણ આત્મબળ અને સંકલ્પમાં છુપાયેલો છે.
ભાગલાની વેદના અને વ્યાપક હિંસા
૧૯૪૭માં, ભારતને આઝાદી મળી, પરંતુ સાથે સાથે દેશનું વિભાજન પણ થયું. આ ભાગલાને કારણે સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં અભૂતપૂર્વ હિંસા ફાટી નીકળી હતી. પંજાબ અને બંગાળ જેવા સરહદી પ્રાંતોમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને શીખ સમુદાયો વચ્ચે લોહિયાળ સંઘર્ષ ચરમસીમા પર હતો. લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા, હજારોની હત્યા કરવામાં આવી, અને ધર્મ આધારિત નફરતનું ઝેર ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયું હતું.
આ પરિસ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે બ્રિટિશ ભારતીય સેના અને નવી રચાયેલી સેનાના જવાનોની જરુર હતી, પરંતુ પરિસ્થિતિ એટલી વણસી ગઈ હતી કે લાખો સૈનિકો પણ શાંતિ સ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. સરહદોની રેખાઓ માત્ર નકશા પર જ નહીં, પરંતુ લોકોના હૃદય અને ગામડાંઓમાં પણ દોરાઈ રહી હતી.
ગાંધીજીનું નોઆખલી અને બિહાર મિશન
જ્યારે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના મોટા નેતાઓ સત્તાના હસ્તાંતરણની વાટાઘાટોમાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે મહાત્મા ગાંધી દિલ્હીથી દૂર, હિંસાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં હતા. ખાસ કરીને બંગાળના નોઆખલી (વર્તમાન બાંગ્લાદેશમાં) અને બિહાર માં.
નોઆખલી સંકટ: નોઆખલીમાં ૧૯૪૬ના અંતમાં મુસ્લિમ બહુમતી દ્વારા હિન્દુ લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ મોટા પાયે હિંસા ફાટી નીકળી હતી. ગાંધીજીએ કોઈપણ સશસ્ત્ર સુરક્ષા વિના, માત્ર એક-બે સહાયકો (જેમ કે મનુ ગાંધી અને પ્યારેલાલ) સાથે, મહિનાઓ સુધી પગપાળા પ્રવાસ કર્યો. તેઓ ગામડે-ગામડે ફર્યા, જ્યાં શાંતિ સ્થાપવા માટે તેમણે સ્થાનિક મુસ્લિમોના ઘરોમાં રહેવાનો આગ્રહ રાખ્યો.
- તેમનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ હતો: લોકોના ડરને દૂર કરવો, નફરતને પ્રેમમાં બદલવો, અને ભાઈચારાની ભાવના પુનઃસ્થાપિત કરવી.
- તેમની હાજરી, તેમનો ઉપવાસ અને સત્ય માટેનો તેમનો અડગ સંકલ્પ એ વિસ્તારમાં જાદુઈ અસર પેદા કરતો હતો, જ્યાં પોલીસ કે સૈન્ય પણ શાંતિ સ્થાપિત કરી શક્યા ન હતા.
બિહાર સંકટ: નોઆખલીમાં મુસ્લિમો વિરુદ્ધની હિંસાના જવાબમાં, બિહારમાં હિન્દુ બહુમતી દ્વારા મુસ્લિમો વિરુદ્ધ વ્યાપક રમખાણો ફાટી નીકળ્યા. ગાંધીજી નોઆખલીથી તરત જ બિહાર ગયા અને ત્યાંની પરિસ્થિતિને શાંત કરવા માટે પણ તેમણે અહિંસક પ્રયાસો કર્યા.
મહાત્મા ગાંધી: (‘વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ’) Video
લોર્ડ માઉન્ટબેટન અને ‘વન-મેન આર્મી’
લોર્ડ માઉન્ટબેટન વાઇસરોય તરીકે ભારત આવ્યા ત્યારે તેમણે જોયું કે વિશાળ બ્રિટિશ સૈન્ય અને પ્રશાસન હોવા છતાં, હિંસાને અટકાવવા માટે કોઈ નક્કર બળ કામ કરી રહ્યું ન હતું. જ્યારે સરહદી વિસ્તારોમાં સૈન્ય બળ નિષ્ફળ જઈ રહ્યું હતું, ત્યારે ગાંધીજીની એકલ હાજરી માત્ર એક વ્યક્તિનું બળ નહોતી, પણ તે નૈતિક બળ અને માનવતાની શક્તિ નું પ્રતીક હતી.
માઉન્ટબેટને તે સમયે ગાંધીજીની કામગીરી અને શક્તિનો સ્વીકાર કરતાં તેમના વખાણ કર્યા હતા. પ્રખ્યાત લેખકો લેરી કોલિન્સ અને ડોમિનિક લેપિયરના પુસ્તક “ફ્રીડમ એટ મિડનાઇટ” (Freedom at Midnight) માં માઉન્ટબેટનના આ શબ્દો નોંધાયેલા છે:
“જ્યાં પચાસ હજાર સૈનિકો તૈનાત કરવા પડ્યા હોત, ત્યાં આ એક માણસ – ગાંધી – પોતાના બળ પર શાંતિ લાવી રહ્યો છે. તે મારું ‘વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ’ છે.”
આ વિધાન પાછળના મુખ્ય કારણો:
- સશસ્ત્ર દળોની નિષ્ફળતા: માઉન્ટબેટન અને બ્રિટિશ પ્રશાસનને સ્પષ્ટપણે ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે સૈન્ય કે પોલીસ બળ દ્વારા ધાર્મિક નફરતથી ફેલાયેલી હિંસાને સંપૂર્ણપણે રોકી શકાતી નથી.
- ગાંધીજીનું નૈતિક નેતૃત્વ: ગાંધીજીની હાજરી એક એવું નૈતિક બળ હતી જે હિંસા આચરનારાઓને શરમ અનુભવવા અને આત્મનિરીક્ષણ કરવા મજબૂર કરતી હતી. તેઓ સરહદની ભૌગોલિક રેખાઓનું રક્ષણ કરવાને બદલે, લોકોના હૃદયની સરહદો પર શાંતિ સ્થાપી રહ્યા હતા.
- સ્થાનિક સ્તરે અસર: ગાંધીજીનો શાંતિ સ્થાપવાનો અભિગમ ટોચના રાજકીય સ્તરનો ન હતો, પરંતુ તે સીધો હિંસા પીડિત અને હિંસક બંને સમુદાયોના મૂળિયા સુધી પહોંચતો હતો.
- માઉન્ટબેટનનો સ્વીકાર: એક સૈન્ય અધિકારી તરીકે, માઉન્ટબેટને સ્વીકાર્યું કે ગાંધીજીનું અહિંસક શસ્ત્ર તેમના પોતાના લશ્કરી બળ કરતાં વધુ અસરકારક સાબિત થયું હતું, અને આ કારણોસર જ ગાંધીજીને ‘વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ’ તરીકે બિરદાવ્યા.
ઉપસંહાર
મહાત્મા ગાંધી માટે, ભારતની રાજકીય આઝાદીનું મૂલ્ય ત્યારે જ હતું જ્યારે તે ધાર્મિક સૌહાર્દ અને ભાઈચારાની પાયા પર ટકેલી હોય. ભાગલાના દિવસોમાં, જ્યારે ભારત બે ભાગમાં વહેંચાઈ રહ્યું હતું, ત્યારે ગાંધીજીએ પોતાના જીવનને એક પુલ બનાવવા માટે સમર્પિત કર્યું, જે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના અલગ થઈ રહેલા હૃદયોને જોડી શકે.
લોર્ડ માઉન્ટબેટન દ્વારા આપવામાં આવેલું “વન-મેન બાઉન્ડ્રી ફોર્સ” નું બિરુદ એ મહાત્મા ગાંધીના અહિંસાના સિદ્ધાંતની, તેમના અસાધારણ આત્મબળની અને માનવતામાં તેમના અડગ વિશ્વાસની સૌથી મોટી પ્રશંસા હતી. તે માત્ર એક ઉપમા નહોતી, પરંતુ તે એક એવા માણસને શ્રદ્ધાંજલિ હતી, જેણે દુનિયાના સૌથી મોટા હિંસક સંઘર્ષોમાંથી એકમાં, એકલા હાથે શાંતિ અને પ્રેમનું શસ્ત્ર ઉગામ્યું હતું. આ ઉપમા આજે પણ ગાંધીજીના નૈતિક નેતૃત્વની તાકાત અને વૈશ્વિક અસરની યાદ અપાવે છે.
