જામનગર રિફાઈનરી: વિશ્વના ઉદ્યોગ નકશા પર ગુજરાતનું સ્થાન.

જ્યારે આપણે ભારતના ઔદ્યોગિક ઈતિહાસની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ગુજરાતનું નામ હંમેશા મોખરે આવે છે. અને ગુજરાતની આ ઔદ્યોગિક ઓળખમાં જો કોઈ એક પરિયોજનાએ “ધ્રુવના તારા” સમાન ભૂમિકા ભજવી હોય, તો તે છે રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (RIL) દ્વારા સ્થાપિત જામનગર રિફાઈનરી સંકુલ. કચ્છના અખાતના કિનારે આવેલું આ સંકુલ માત્ર લોખંડ અને પાઈપોનું માળખું નથી, પરંતુ તે માનવ સંકલ્પ, એન્જિનિયરિંગ કૌશલ્ય અને ભવિષ્યવાદી દ્રષ્ટિકોણનું એક જીવંત ઉદાહરણ છે.

એક સમયે જામનગરનો મોતી ખાવડી વિસ્તાર ઉજ્જડ અને દુષ્કાળગ્રસ્ત માનવામાં આવતો હતો. આજે, તે વિશ્વની સૌથી મોટી સિંગલ-લોકેશન ઓઈલ રિફાઈનરીનું ઘર છે. આ લેખમાં આપણે જામનગર રિફાઈનરીના ઈતિહાસ, તેની ટેકનિકલ ક્ષમતા, પર્યાવરણીય જાગૃતિ, સામાજિક પ્રભાવ અને ભવિષ્યની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. સ્વપ્ન અને સંકલ્પ: ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

રિલાયન્સના સ્થાપક ધીરુભાઈ અંબાણી હંમેશા કહેતા કે, “મોટું વિચારો, ઝડપી વિચારો અને આગળનું વિચારો.” જામનગર રિફાઈનરી આ વિચારધારાનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં, જ્યારે ભારતીય અર્થતંત્ર ઉદારીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું, ત્યારે રિલાયન્સે ઊર્જા ક્ષેત્રે સ્વાવલંબન પ્રાપ્ત કરવાનું સપનું જોયું.

શરૂઆતમાં, ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ આ પ્રોજેક્ટને અશક્ય ગણાવ્યો હતો. જામનગરનો વિસ્તાર વારંવાર વાવાઝોડા અને પાણીની અછતનો સામનો કરતો હતો. અહીં કોઈ મોટી ઔદ્યોગિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપલબ્ધ નહોતી. પરંતુ મુકેશ અંબાણીના નેતૃત્વ હેઠળ, રિલાયન્સે આ પડકાર સ્વીકાર્યો. ૧૯૯૯માં પ્રથમ રિફાઈનરી (DTA – Domestic Tariff Area) કાર્યરત થઈ અને ત્યારબાદ ૨૦૦૮માં બીજી રિફાઈનરી (SEZ – Special Economic Zone) શરૂ કરવામાં આવી. આ બંને મળીને આજે જામનગર સંકુલ વાર્ષિક ૧.૨૪ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (BPD) ક્રૂડ ઓઈલ પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

૨. એન્જિનિયરિંગ અજાયબી: તકનીકી ક્ષમતા અને શ્રેષ્ઠતા

જામનગર રિફાઈનરીને ‘એન્જિનિયરિંગ અજાયબી’ કહેવામાં અતિશયોક્તિ નથી. આ સંકુલનું કદ એટલું વિશાળ છે કે તે અવકાશમાંથી પણ જોઈ શકાય છે.

નેલ્સન કોમ્પ્લેક્સિટી ઈન્ડેક્સ (NCI): રિફાઈનરીની કાર્યક્ષમતા માપવા માટે ‘નેલ્સન કોમ્પ્લેક્સિટી ઈન્ડેક્સ’નો ઉપયોગ થાય છે. જામનગર રિફાઈનરીનો ઈન્ડેક્સ વિશ્વમાં સૌથી ઊંચો છે (આશરે ૨૧.૧). તેનો સરળ અર્થ એ છે કે આ રિફાઈનરી વિશ્વનું સૌથી સસ્તું, ભારે (Heavy) અને ઉચ્ચ સલ્ફરયુક્ત (Sour) ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદી શકે છે અને તેને પ્રોસેસ કરીને યુરોપ અને અમેરિકાના કડક ધોરણો મુજબનું ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એવિએશન ફ્યુઅલ બનાવી શકે છે. આ ક્ષમતા રિલાયન્સને વિશ્વના અન્ય રિફાઇનરોની સરખામણીમાં મોટો આર્થિક નફો આપે છે.

મુખ્ય ઉત્પાદનો:

• લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG)
• પ્રોપિલિન અને નેપ્થા
• ગેસોલિન (પેટ્રોલ) અને ડીઝલ
• એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF)
• પેટકોક અને સલ્ફર

આ ઉપરાંત, રિફાઈનરીનું પેટ્રોકેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ પોલીપ્રોપીલિન, પેરાઝાયલીન અને ઓર્થોઝાયલીન જેવા કેમિકલ્સનું ઉત્પાદન કરે છે, જે પ્લાસ્ટિક, ટેક્સટાઈલ અને પેકેજિંગ ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ પૂરો પાડે છે.

૩. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લોજિસ્ટિક્સનું નેટવર્ક

આટલા વિશાળ ઉત્પાદનને સંભાળવા માટે એક મજબૂત લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કની જરૂર પડે છે.

સિક્કા પોર્ટ અને મરીન ટર્મિનલ: કચ્છના અખાતમાં આવેલું રિલાયન્સનું મરીન ટર્મિનલ ભારતનું સૌથી વ્યસ્ત ખાનગી બંદર છે. અહીં વિશ્વના સૌથી મોટા સુપરટેન્કર્સ (VLCC – Very Large Crude Carriers) લાંગરી શકે છે. દરિયાઈ માર્ગે કાચું તેલ આવે છે અને તૈયાર માલ વિશ્વભરમાં નિકાસ થાય છે.

પાઈપલાઈન નેટવર્ક: જામનગરથી દેશના વિવિધ ખૂણે પેટ્રોલિયમ પહોંચાડવા માટે હજારો કિલોમીટર લાંબી પાઈપલાઈન્સ બિછાવવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, રિફાઈનરીને કાર્યરત રાખવા માટે પોતાના કેપ્ટિવ પાવર પ્લાન્ટ્સ અને વોટર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ (દરિયાના પાણીને મીઠું બનાવતા પ્લાન્ટ્સ) સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જેથી સ્થાનિક જળસ્ત્રોતો પર બોજ ન પડે.

૪. પર્યાવરણ સંરક્ષણ: રણનું નંદનવન (ગ્રીન બેલ્ટ)

સામાન્ય રીતે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને પર્યાવરણને એકબીજાના વિરોધી માનવામાં આવે છે, પરંતુ જામનગરે આ માન્યતા તોડી છે. રિફાઈનરીની આસપાસ એક વિશાળ ગ્રીન બેલ્ટ વિકસાવવામાં આવ્યો છે, જે ‘ધીરુભાઈ અંબાણી લખીબાગ અમરાઈ’ તરીકે ઓળખાય છે.

એશિયાનો સૌથી મોટો આંબાવાડ: આ ઉજ્જડ જમીનમાં રિલાયન્સે ૧.૩ લાખથી વધુ આંબાના વૃક્ષો વાવ્યા છે. કેસર આ કેરીની જાત અહીં મુખ્ય છે, જે ‘RIL Mango’ બ્રાન્ડ હેઠળ દેશ-વિદેશમાં વેચાય છે. આ બગીચો માત્ર ફળ નથી આપતો, પણ રિફાઈનરીના પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવામાં અને આસપાસના તાપમાનને નીચું રાખવામાં મદદ કરે છે.

અહીં આધુનિક ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ અને વોટર હાર્વેસ્ટિંગનો ઉપયોગ થાય છે. આંબા ઉપરાંત જામફળ, આમળા, સાપોટા અને અન્ય ફળોના વૃક્ષો પણ ઉગાડવામાં આવે છે. આ પ્રયાસે સાબિત કર્યું છે કે ઉદ્યોગો પણ પર્યાવરણ મિત્ર બની શકે છે.

૫. ટાઉનશીપ અને જીવનશૈલી: રિલાયન્સ ગ્રીન્સ

જામનગર રિફાઈનરી માત્ર મશીનોનું જંગલ નથી, ત્યાં હજારો કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો વસવાટ કરે છે. તેમના માટે ‘રિલાયન્સ ગ્રીન્સ’ નામની એક અદ્યતન ટાઉનશીપ બનાવવામાં આવી છે.

આ ટાઉનશીપ એક નાનકડા સ્માર્ટ સિટી જેવી છે. તેમાં:

• વિશ્વસ્તરીય શાળાઓ (જેમ કે કોકિલાબેન ધીરુભાઈ અંબાણી વિદ્યામંદિર).
• આધુનિક હોસ્પિટલ અને મેડિકલ સેન્ટર.
• શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સ, સિનેમા હોલ અને સ્પોર્ટ્સ કોમ્પ્લેક્સ.
• ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ અને ગોલ્ફ કોર્સ.

અહીં ભારતભરના અને વિદેશના નિષ્ણાતો એક સાથે રહે છે, જે તેને એક ‘મિનિ ઇન્ડિયા’ બનાવે છે. આ ટાઉનશીપ કર્મચારીઓને ઉચ્ચ જીવનશૈલી પૂરી પાડીને તેમની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.

૬. આર્થિક પ્રભાવ અને ગુજરાતનું સ્થાન

જામનગર રિફાઈનરીની આર્થિક અસરો વ્યાપક છે:

1. નિકાસનું કેન્દ્ર: ભારત આજે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો શુદ્ધ નિકાસકાર (Net Exporter) છે, જેમાં જામનગર રિફાઈનરીનો સિંહફાળો છે. ગુજરાતના કુલ નિકાસમાં રિફાઈન્ડ પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સ મુખ્ય છે.
2. રોજગારી: પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે, આ સંકુલે લાખો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી છે. સ્થાનિક કોન્ટ્રાક્ટરો, ટ્રાન્સપોર્ટરો અને નાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો છે.
3. રાજકોષીય યોગદાન: એક્સાઈઝ ડ્યુટી અને ટેક્સના રૂપમાં આ રિફાઈનરી સરકારી તિજોરીમાં જંગી યોગદાન આપે છે, જેનો ઉપયોગ દેશના વિકાસ કાર્યોમાં થાય છે.
4. ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉદ્યોગો: રિફાઈનરીમાંથી મળતા કાચા માલ પર આધારિત સેંકડો પ્લાસ્ટિક અને કેમિકલ ઉદ્યોગો ગુજરાતમાં વિકસ્યા છે, ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ પટ્ટામાં.

૭. સંકટ સમયની સાથી: કોવિડ-૧૯ દરમિયાન ભૂમિકા

કોરોના મહામારીની બીજી લહેર દરમિયાન, જ્યારે ભારત ઓક્સિજનની તીવ્ર અછતનો સામનો કરી રહ્યું હતું, ત્યારે જામનગર રિફાઈનરી દેવદૂત બનીને આવી. રિલાયન્સે તેની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરીને મેડિકલ ગ્રેડ લિક્વિડ ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.

જામનગરથી ઓક્સિજન એક્સપ્રેસ ટ્રેનો અને એરલિફ્ટ દ્વારા દેશના ખૂણે-ખૂણે મફત ઓક્સિજન પહોંચાડવામાં આવ્યો. એક ઓઈલ રિફાઈનરીનું આ રીતે ‘લાઈફ સેવર’ બનવું એ કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR)નું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

૮. ભવિષ્ય તરફ પ્રયાણ: ગ્રીન એનર્જી ગીગા કોમ્પ્લેક્સ

વિશ્વ હવે અશ્મિભૂત બળતણ (Fossil Fuels) થી ગ્રીન એનર્જી તરફ વળી રહ્યું છે. મુકેશ અંબાણીએ જાહેરાત કરી છે કે રિલાયન્સ ૨૦૩૫ સુધીમાં Net Carbon Zero કંપની બનશે. આ માટે જામનગરમાં જ ‘ધીરુભાઈ અંબાણી ગ્રીન એનર્જી ગીગા કોમ્પ્લેક્સ’ આકાર લઈ રહ્યું છે.

આ નવો પ્રોજેક્ટ ૫,૦૦૦ એકરમાં ફેલાયેલો હશે અને તેમાં મુખ્યત્વે ચાર ગીગા ફેક્ટરીઓ હશે:

1. સોલાર ફોટોવોલ્ટેઈક મોડ્યુલ ફેક્ટરી: સૂર્યઉર્જા પેનલ્સ બનાવવા માટે.
2. એડવાન્સ્ડ એનર્જી સ્ટોરેજ બેટરી ફેક્ટરી: ઊર્જા સંગ્રહ માટે.
3. ગ્રીન હાઈડ્રોજન ઈલેક્ટ્રોલાઈઝર ફેક્ટરી: પાણીમાંથી હાઈડ્રોજન છૂટો પાડવા માટે.
4. ફ્યુઅલ સેલ ફેક્ટરી: હાઈડ્રોજનને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે.

આ પરિવર્તન જામનગરને ‘ઓઈલ સિટી’માંથી ‘ગ્રીન એનર્જી કેપિટલ ઓફ ધ વર્લ્ડ’ બનાવશે. આનાથી ભારતની ઊર્જા આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને પર્યાવરણ સુરક્ષામાં મદદ મળશે.

૯. “વંતારા” – પ્રાણી કલ્યાણ પહેલ

તાજેતરમાં, અનંત અંબાણીના નેતૃત્વ હેઠળ જામનગરમાં “વંતારા” (Star of the Forest) પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ૩૦૦૦ એકરમાં ફેલાયેલું પ્રાણી રેસ્ક્યુ અને રિહેબિલિટેશન સેન્ટર છે.

અહીં દુનિયાભરમાંથી ઈજાગ્રસ્ત, પીડિત અને ભયજનક સ્થિતિમાં મુકાયેલા પ્રાણીઓને લાવવામાં આવે છે અને તેમની સારવાર કરવામાં આવે છે. હાથીઓ માટે અદ્યતન હોસ્પિટલ, ચિત્તા, વાઘ અને અન્ય વન્યજીવો માટે કુદરતી આવાસ ઊભા કરવામાં આવ્યા છે. ઔદ્યોગિક હબની સાથે આવા સંવેદનશીલ પ્રોજેક્ટનું હોવું જામનગરની વિશેષતા વધારે છે.

૧૦. પડકારો અને સમાધાન

કોઈપણ મોટા પ્રોજેક્ટની જેમ, જામનગર રિફાઈનરી સામે પણ પડકારો હતા અને છે:

• પાણીની અછત: સૌરાષ્ટ્ર પાણીની અછતવાળો પ્રદેશ છે. રિલાયન્સે દરિયાના પાણીને મીઠું બનાવીને (Desalination) આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવ્યો, જેથી ખેડૂતોનું પાણી વપરાય નહીં.
• કુદરતી આપત્તિઓ: આ વિસ્તાર વાવાઝોડા અને ભૂકંપ પ્રભાવિત છે. રિફાઈનરીનું બાંધકામ ભૂકંપ-પ્રતિરોધક ડિઝાઇનમાં કરવામાં આવ્યું છે અને વાવાઝોડા સામે રક્ષણ માટે મજબૂત પ્રોટોકોલ્સ બનાવ્યા છે.

નિષ્કર્ષ: ગુજરાતની ગૌરવગાથા

જામનગર રિફાઈનરી માત્ર સ્ટીલ અને કોંક્રિટનું માળખું નથી; તે આધુનિક ભારતની પ્રગતિનું પ્રતીક છે. તેણે સાબિત કર્યું છે કે ગુજરાતના સાહસિકો ધારે તો રણમાં પણ મંગલ કરી શકે છે.

એક તરફ કાળું સોનું (ઓઈલ) અને બીજી તરફ લીલી ક્રાંતિ (ગ્રીન એનર્જી અને કેરી), જામનગર બંને છેડાને જોડે છે. વિશ્વના નકશા પર જ્યારે પણ એનર્જી કેપિટલ્સની વાત થાય છે, ત્યારે હ્યુસ્ટન (અમેરિકા) કે સાઉદી અરેબિયાની સાથે હવે જામનગર (ગુજરાત)નું નામ ગૌરવભેર લેવાય છે.

આવનારા દાયકાઓમાં, જ્યારે દુનિયા ગ્રીન હાઈડ્રોજન અને રિન્યુએબલ એનર્જી પર ચાલતી હશે, ત્યારે પણ જામનગર તેની ધરી સમાન રહેશે. ગુજરાત માટે આ રિફાઈનરી માત્ર આવકનો સ્ત્રોત નથી, પણ તે રાજ્યની ‘ગ્લોબલ બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર’ છે.