ગીરના ગઢ: કનકઈ અને બાણેજ જેવા ધાર્મિક સ્થળોનો ઇતિહાસ
સૌરાષ્ટ્રની આન, બાન અને શાન ગણાતું ગીરનું જંગલ માત્ર એશિયાઈ સિંહોનું નિવાસસ્થાન નથી, પરંતુ તે અતિ પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, રહસ્યમય ગુફાઓ અને પરમ શ્રદ્ધાના કેન્દ્રોનો ખજાનો છે. ગીરના હૃદય સમાન ગીચ જંગલોમાં બે એવા ધાર્મિક સ્થળો આવેલા છે, જેનો ઇતિહાસ મહાભારત કાળ અને ઋષિ-મુનિઓના તપ સાથે જોડાયેલો છે: કનકાઈ માતાજી અને બાણેજ (બાણગંગા).
અહીં ગીરના ગઢ: કનકાઈ અને બાણેજ જેવા ધાર્મિક સ્થળોનો ઇતિહાસ વિશેનો સંપૂર્ણ અને માહિતીસભર લેખ પ્રસ્તુત છે.
🚩 ગીરના ગઢ: કનકાઈ અને બાણેજ – શ્રદ્ધા અને પ્રકૃતિનો સંગમ
ગીરના જંગલમાં આવેલા આ સ્થળોની મુલાકાત લેવી એ શ્રદ્ધાની સાથે સાથે સાહસની પણ સફર છે. કેસરી સિંહોના ડણક વચ્ચે અહીં ભક્તિની સરવાણી વહે છે.
૧. 🔱 શ્રી કનકેશ્વરી માતાજી (કનકાઈ)
ગીરના જંગલની મધ્યમાં આવેલું કનકાઈ માતાજીનું મંદિર હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અને અનેક જ્ઞાતિઓનું કુળદેવી તરીકે પૂજાય છે.
૧.૧. ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મહત્વ
- કનકાવતી નગરી: લોકવાયકા મુજબ, પ્રાચીન કાળમાં અહીં ‘કનકાવતી’ નામની ભવ્ય નગરી હતી. કનકાઈ માતા આ નગરીના રક્ષક ગણાતા હતા. આ નગરીના અવશેષો આજે પણ જંગલમાં ક્યાંક ક્યાંક જોવા મળે છે.
- મહાભારત કાળ સાથે જોડાણ: એવું માનવામાં આવે છે કે પાંડવો જ્યારે વનવાસ દરમિયાન ગીરમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે અહીં માતાજીની આરાધના કરી હતી.
- કનકાવતી નદી: મંદિરની બિલકુલ બાજુમાંથી પવિત્ર ‘કનકાવતી’ નદી વહે છે. ચોમાસામાં જ્યારે આ નદીમાં પૂર આવે છે, ત્યારે મંદિરનું દ્રશ્ય અત્યંત મનોહર બની જાય છે.
૧.૨. મંદિરની વિશેષતાઓ
- કનકાઈ માતાજીનું મંદિર અતિ પ્રાચીન છે, પરંતુ સમય જતાં તેનો જીર્ણોદ્ધાર કરવામાં આવ્યો છે.
- અહીં માતાજીની ભવ્ય મૂર્તિ ઉપરાંત ગણેશજી અને હનુમાનજીના નાના મંદિરો પણ આવેલા છે.
- જંગલની મધ્યમાં હોવા છતાં, અહીં આવતા શ્રદ્ધાળુઓ માટે રહેવા અને જમવાની ઉત્તમ વ્યવસ્થા ટ્રસ્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
૨. 🏹 બાણેજ (બાણગંગા): અર્જુનના બાણથી જન્મેલી સરવાણી
કનકાઈથી થોડા કિલોમીટર દૂર સ્થિત ‘બાણેજ’ એ શિવ ભક્તિ અને મહાભારતની કથાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
૨.૧. પૌરાણિક ઇતિહાસ (અર્જુન અને કુંતીજી)
બાણેજ સ્થળનો ઇતિહાસ સીધો પાંડવો સાથે જોડાયેલો છે:
- તરસનું નિવારણ: વનવાસ દરમિયાન માતા કુંતીને તરસ લાગી ત્યારે ભીમ કે અર્જુન પાણીની શોધમાં નીકળ્યા. આ વિસ્તારમાં પાણી ન મળતા, અર્જુને ધરતીમાં ‘બાણ’ માર્યું અને ગંગાની પવિત્ર ધારા પ્રગટ થઈ. તેથી આ સ્થળને ‘બાણગંગા’ અથવા ‘બાણેજ’ કહેવામાં આવે છે.
- શિવલિંગની સ્થાપના: અહીં અર્જુને સ્થાપેલું પ્રાચીન શિવલિંગ છે, જે આજે ‘બાણેશ્વર મહાદેવ’ તરીકે ઓળખાય છે. મધ્ય જંગલમાં આ પવિત્ર ઝરણું બારેમાસ વહેતું રહે છે.
૨.૨. બાણેજની વિશેષ ઓળખ: ૧૦૦% મતદાન
બાણેજ માત્ર ધાર્મિક રીતે જ નહીં, પણ લોકશાહીની દ્રષ્ટિએ પણ વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
- અહીં વર્ષો સુધી મહંત ભરતદાસ બાપુ એકલા રહેતા હતા. ભારતનું આ એકમાત્ર એવું મતદાન મથક હતું જે માત્ર એક મતદાતા માટે ઊભું કરવામાં આવતું હતું. આજે પણ અહીંના મહંત માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે, જે ભારતીય લોકશાહીની ભવ્યતા દર્શાવે છે.
૩. 🦁 ગીરના જંગલમાં સફર અને સાવચેતી
આ બંને સ્થળો સાસણ ગીર અને તુલસીશ્યામની વચ્ચે આવેલા ગીચ જંગલમાં સ્થિત છે.
- સફારીનો અનુભવ: અહીં જવા માટે તમારે વન વિભાગની ચેકપોસ્ટ પર એન્ટ્રી કરવી પડે છે. રસ્તામાં એશિયાઈ સિંહો, દીપડા, ચિત્તળ અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ જોવા મળે છે.
- નિયમો:
- રાત્રિના સમયે જંગલમાં રોકાણ કરવાની કે વાહન ચલાવવાની સખત મનાઈ છે (મંદિરના પરિસર સિવાય).
- જંગલમાં પ્લાસ્ટિક કે કચરો ફેંકવો ગુનો છે.
- વન્ય પ્રાણીઓને હેરાન કરવા નહીં કે તેમની નજીક જવું નહીં.
૪. 💡 અન્ય નજીકના ધાર્મિક સ્થળો
- તુલસીશ્યામ: બાણેજની નજીક જ આવેલું આ સ્થળ ભગવાન વિષ્ણુના મંદિર અને ગરમ પાણીના કુંડ માટે જાણીતું છે.
- સતાધાર: જલારામ બાપાના શિષ્ય આપા ગીગાની આ જગ્યા ગીરમાં આવતા ભક્તો માટે આસ્થાનું મોટું કેન્દ્ર છે.
💡 નિષ્કર્ષ
ગીરના આ ગઢ – કનકાઈ અને બાણેજ – આપણને પ્રકૃતિ સાથે કેવી રીતે જીવવું અને આધ્યાત્મિકતાને કેવી રીતે જાળવવી તે શીખવે છે. આ એવા સ્થળો છે જ્યાં તમે ઈશ્વરની હાજરી અને પ્રકૃતિની ભવ્યતાને એકસાથે અનુભવી શકો છો. સિંહોની ડણક વચ્ચે શિવજીનો અભિષેક અને માતાજીની આરતી એ એક અવર્ણનીય લ્હાવો છે.
