ત્રણ ગુજરાતીઓ, ત્રણ વિચારધારા અને ઉપખંડનું ભવિષ્ય: ગાંધી, પટેલ અને ઝીણા
પ્રસ્તાવના
વિશ્વના ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ એવું જોવા મળે છે કે કોઈ એક પ્રદેશના, એક જ ભાષા બોલનારા અને એક જ સમયગાળાના ત્રણ વ્યક્તિઓએ આખા ઉપખંડનો નકશો અને ભવિષ્ય બદલી નાખ્યું હોય. ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસમાં ગુજરાતનું યોગદાન અદ્વિતીય છે. ૨૦મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં બ્રિટિશ શાસન સામેની લડાઈ અને ત્યારબાદ ભારત અને પાકિસ્તાનની રચનામાં ત્રણ ગુજરાતી વકીલોએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, વલ્લભભાઈ ઝવેરભાઈ પટેલ અને મુહમ્મદ અલી ઝીણા.
આ ત્રણેય મહાનુભાવોની માતૃભાષા ગુજરાતી હતી, ત્રણેય વ્યવસાયે બેરિસ્ટર (વકીલ) હતા, અને ત્રણેયે રાજનીતિની શરૂઆત કોંગ્રેસ પક્ષથી કરી હતી. છતાં, તેમની વિચારધારાઓ, કાર્યશૈલી અને અંતિમ લક્ષ્યો તદ્દન ભિન્ન હતા. એક રાષ્ટ્રપિતા બન્યા, બીજા અખંડ ભારતના શિલ્પી બન્યા, અને ત્રીજા પાકિસ્તાનના સર્જક બન્યા. આ લેખમાં આપણે આ ત્રણ ગુજરાતી સપૂતોની ભૂમિકા અને તેમના પ્રભાવ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
ત્રણ ગુજરાતીઓ: ગાંધી, પટેલ અને ઝીણા Video
૧. મહાત્મા ગાંધી: સત્ય અને અહિંસાના પ્રહરી (૧૮૬૯ – ૧૯૪૮)
પોરબંદરમાં જન્મેલા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી માત્ર એક રાજકીય નેતા ન હતા, પરંતુ તેઓ એક વિચારધારા હતા. ભારતની સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેમનું યોગદાન માત્ર અંગ્રેજોને ભારત છોડવા માટે મજબૂર કરવા પૂરતું સીમિત ન હતું, પરંતુ તેમણે ભારતીય જનમાનસને જાગૃત કરવાનું કાર્ય કર્યું હતું.
સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ભૂમિકા:
- જન આંદોલનના પ્રણેતા: ગાંધીજીના આગમન પહેલાં, કોંગ્રેસ માત્ર ઉચ્ચ વર્ગ અને બૌદ્ધિકો પૂરતી સીમિત હતી. ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતા સંગ્રામને ‘જન આંદોલન’માં ફેરવી નાખ્યો. તેમણે ખેડૂતો, મજૂરો અને સામાન્ય વર્ગને આઝાદીની લડાઈમાં જોડ્યા. ચંપારણ અને ખેડા સત્યાગ્રહ તેના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
- સત્યાગ્રહ અને અહિંસા: ગાંધીજીએ વિશ્વને લડાઈનું એક નવું શસ્ત્ર આપ્યું – ‘સત્યાગ્રહ’. દક્ષિણ આફ્રિકામાં પ્રયોગ કર્યા પછી, તેમણે ભારતમાં અસહકાર આંદોલન અને સવિનય કાનૂન ભંગ જેવી ચળવળો દ્વારા અંગ્રેજ સલ્તનતને હચમચાવી દીધી.
- દાંડી કૂચ (૧૯૩૦): મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવા માટે તેમણે સાબરમતીથી દાંડી સુધીની ઐતિહાસિક પદયાત્રા કરી. આ માત્ર મીઠા પરના કરનો વિરોધ ન હતો, પરંતુ બ્રિટિશ સત્તાને સીધો પડકાર હતો. આ ઘટનાએ વિશ્વનું ધ્યાન ભારત તરફ ખેંચ્યું.
- ભારત છોડો આંદોલન (૧૯૪૨): “કરો યા મરો” ના નારા સાથે ગાંધીજીએ અંગ્રેજોને ભારત છોડવા માટે અંતિમ ચેતવણી આપી. આ આંદોલને બ્રિટિશ સરકારને ખાતરી અપાવી દીધી કે હવે ભારત પર શાસન કરવું અશક્ય છે.
ગાંધીજીનું દર્શન:
તેઓ માનતા હતા કે આઝાદી માત્ર સત્તા પરિવર્તન નથી, પરંતુ આત્મસુધારણા છે. તેમણે અસ્પૃશ્યતા નિવારણ, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને ગ્રામોત્થાન પર ભાર મૂક્યો. તેમનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર રાજકીય સ્વતંત્રતા નહીં, પણ ‘રામરાજ્ય’ની સ્થાપના હતી જ્યાં છેલ્લામાં છેલ્લા માણસનો ઉદય (સર્વોદય) થાય.
૨. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ: અખંડ ભારતના લોખંડી પુરુષ (૧૮૭૫ – ૧૯૫૦)
જો ગાંધીજી આઝાદીની લડાઈના ‘આત્મા’ હતા, તો સરદાર પટેલ તેના ‘હાથ અને પગ’ હતા. ખેડા જિલ્લાના કરમસદના પાટીદાર પરિવારમાંથી આવતા વલ્લભભાઈ પટેલ એક વ્યવહારુ રાજનેતા અને કુશળ સંગઠક હતા.
સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ભૂમિકા:
- ખેડૂતોના સરદાર: વલ્લભભાઈની નેતૃત્વ શક્તિ સૌથી પહેલા બારડોલી સત્યાગ્રહ (૧૯૨૮) માં જોવા મળી. અંગ્રેજ સરકારે ખેડૂતો પર નાખેલા અન્યાયી કર વધારા સામે તેમણે ખેડૂતોને સંગઠિત કર્યા અને સરકારને ઝુકાવી દીધી. આ વિજય પછી જ ગાંધીજી અને લોકોએ તેમને ‘સરદાર’ નું બિરુદ આપ્યું.
- કોંગ્રેસના સંગઠક: ગાંધીજી જનતાને પ્રેરિત કરતા હતા, જ્યારે પટેલ તે ભીડને એક શિસ્તબદ્ધ સંગઠનમાં ફેરવતા હતા. ૧૯૩૧ના કરાચી અધિવેશનમાં તેમણે અધ્યક્ષ તરીકે મૂળભૂત અધિકારોનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
- ભારત છોડો આંદોલન: આ આંદોલન દરમિયાન જ્યારે ગાંધીજી સહિતના નેતાઓ જેલમાં હતા, ત્યારે સરદાર પટેલે ભૂગર્ભમાં રહીને અને જેલમાંથી પણ આંદોલનને દિશા આપી હતી.
અખંડ ભારતનું નિર્માણ:
સરદાર પટેલનું સૌથી મોટું અને ઐતિહાસિક યોગદાન સ્વતંત્રતા પછીનું છે. ૧૯૪૭માં જ્યારે અંગ્રેજો ગયા ત્યારે ભારત ૫૬૨ થી વધુ રજવાડાઓમાં વહેંચાયેલું હતું. અંગ્રેજોએ રજવાડાઓને સ્વતંત્ર રહેવાની છૂટ આપી હતી, જે ભારતને ટુકડાઓમાં વહેંચી શકે તેમ હતું.
- રજવાડાઓનું વિલીનીકરણ: સરદાર પટેલે પોતાની મુત્સદ્દીગીરી, સામ, દામ, દંડ અને ભેદની નીતિ અપનાવીને ૫૬૨ રજવાડાઓને ભારતીય સંઘમાં જોડી દીધા. જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદ જેવા જટિલ રાજ્યોને પણ તેમણે ભારતનો હિસ્સો બનાવ્યા.
- વિશ્વના ઇતિહાસમાં રક્તપાત વિના આટલા મોટા ભૌગોલિક એકીકરણનું બીજું ઉદાહરણ મળતું નથી. જો સરદાર ન હોત, તો આજે ભારતનો નકશો તદ્દન અલગ હોત.
૩. મુહમ્મદ અલી ઝીણા: હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના દૂતથી પાકિસ્તાનના સર્જક સુધી (૧૮૭૬ – ૧૯૪૮)
ગુજરાતના કાઠિયાવાડના પનેલી ગામના વતની અને લોહાણા (ખોજા) પરિવારમાંથી આવતા મુહમ્મદ અલી ઝીણાનો રાજકીય પ્રવાસ સૌથી વધુ નાટ્યાત્મક રહ્યો. તેઓ ગાંધીજી અને પટેલની જેમ જ ગુજરાતી હતા અને શરૂઆતમાં કોંગ્રેસના સક્રિય નેતા હતા.
શરૂઆતનો સમય અને રાષ્ટ્રવાદ:
- ઝીણા શરૂઆતમાં કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદી હતા. ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેને તેઓ પોતાના રાજકીય ગુરુ માનતા હતા. સરોજિની નાયડુએ તેમને “હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના રાજદૂત” કહ્યા હતા.
- તેમણે ૧૯૧૬ના લખનૌ કરારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેનો એકમાત્ર સમજૂતી કરાર હતો. તે સમયે તેઓ ધર્મને રાજકારણથી દૂર રાખવામાં માનતા હતા અને ગાંધીજીની ધાર્મિક (ખિલાફત આંદોલન જેવી) ચળવળોના વિરોધી હતા.
વિચારધારામાં પરિવર્તન અને પાકિસ્તાન:
- ૧૯૨૦ પછી કોંગ્રેસમાં ગાંધીજીનું વર્ચસ્વ વધ્યું અને ઝીણા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા. ગાંધીજીની જન-આંદોલન અને સત્યાગ્રહની પદ્ધતિઓ ઝીણાના બંધારણીય મિજાજને માફક ન આવી.
- ૧૯૩૦ના દાયકામાં ઝીણાએ મુસ્લિમ લીગનું પુનર્ગઠન કર્યું અને ધીરે ધીરે એવું માનવા લાગ્યા કે હિન્દુ બહુમતી ધરાવતા ભારતમાં મુસ્લિમોના હિતો સુરક્ષિત નથી.
- દ્વિ-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત (Two-Nation Theory): ૧૯૪૦માં લાહોર અધિવેશનમાં ઝીણાએ સ્પષ્ટ માંગ કરી કે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો બે અલગ રાષ્ટ્ર છે, તેથી મુસ્લિમોને અલગ દેશ મળવો જોઈએ.
- ડાયરેક્ટ એક્શન ડે (૧૯૪૬): પાકિસ્તાનની માંગણી સ્વીકારાવવા માટે તેમણે ‘સીધા પગલાં’નું એલાન કર્યું, જેના કારણે બંગાળ અને બિહારમાં ભીષણ કોમી રમખાણો થયા. છેવટે, અંગ્રેજો અને કોંગ્રેસને ભાગલા સ્વીકારવા પડ્યા.
તુલનાત્મક વિશ્લેષણ: ત્રણ ગુજરાતીઓ અને તેમનો સંબંધ
આ ત્રણેય વ્યક્તિત્વ વચ્ચેનો સંબંધ ભારતીય ઇતિહાસનો એક જટિલ અધ્યાય છે.
- ગાંધી અને પટેલ: ગુરુ અને શિષ્ય જેવો સંબંધ. પટેલ ગાંધીજીના શબ્દને આદેશ માનતા હતા. ગાંધીજીના કહેવાથી પટેલે અનેકવાર પોતાની રાજકીય મહત્વાકાંક્ષાઓ જતી કરી હતી (જેમ કે ૧૯૪૬માં કોંગ્રેસ પ્રમુખ અને પ્રધાનમંત્રી પદ). બંને વચ્ચે મતભેદ હતા (ખાસ કરીને અહિંસા અને વ્યવહારુ રાજનીતિ બાબતે), પણ મનભેદ ક્યારેય નહોતા.
- ગાંધી અને ઝીણા: બંને ગુજરાતી હતા, બંને બેરિસ્ટર હતા, પણ તેમના રસ્તા અલગ હતા. ગાંધીજી લોકનેતા હતા, જ્યારે ઝીણા ‘ડ્રોઈંગ રૂમ પોલિટિશિયન’ હતા. ગાંધીજી ધોતી પહેરતા અને ત્રીજા વર્ગમાં મુસાફરી કરતા, જ્યારે ઝીણા મોંઘી સૂટ પહેરતા અને વૈભવી જીવન જીવતા. શરૂઆતમાં મિત્રો, પછી પ્રતિસ્પર્ધી અને અંતે શત્રુવટભર્યા સંબંધોમાં પરિણમ્યા. ગાંધીજી હંમેશા ઝીણાને “કાયદ-એ-આઝમ” કહીને માન આપતા, પરંતુ ઝીણા ગાંધીજીને “ચાલાક શિયાળ” માનતા હતા.
- પટેલ અને ઝીણા: પટેલ અને ઝીણા બંને સ્પષ્ટવક્તા અને કડક સ્વભાવના હતા. પટેલ વહેલી તકે સમજી ગયા હતા કે ઝીણા સાથે સમજૂતી શક્ય નથી. જ્યારે ગાંધીજી ભાગલા રોકવા માટે છેલ્લા પ્રયાસો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે સરદાર પટેલે વહેલાસર સમજી લીધું હતું કે “શરીરના જે અંગમાં ઝેર ફેલાઈ ગયું હોય તેને કાપી નાખવું જ હિતાવહ છે.”
ઉપસંહાર: ગુજરાતનું ગૌરવ અને ઇતિહાસનો બોધ
આઝાદીના અમૃતકાળમાં જ્યારે આપણે પાછળ વળીને જોઈએ છીએ, ત્યારે આશ્ચર્ય થાય છે કે ભારતીય ઉપખંડની નિયતિ નક્કી કરવામાં ગુજરાતની ભૂમિકા કેટલી પ્રચંડ હતી.
- મહાત્મા ગાંધીએ ભારતને નૈતિક બળ અને આઝાદી આપી.
- સરદાર પટેલે ભારતને ભૌગોલિક એકતા અને મજબૂતી આપી.
- મુહમ્મદ અલી ઝીણાએ, દુર્ભાગ્યવશ, ભાગલા આપ્યા અને પાકિસ્તાનનું નિર્માણ કર્યું.
આ ત્રણેય ગુજરાતીઓએ જે નિર્ણયો લીધા, તેની અસર આજે પણ ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના કરોડો લોકોના જીવન પર જોવા મળે છે. ગાંધીજીની અહિંસા આજે પણ વિશ્વને રસ્તો બતાવે છે, સરદારની મક્કમતા આજે પણ ભારતની એકતાનો પાયો છે, અને ઝીણાની જીદ ઇતિહાસમાં એક ચેતવણી સમાન બની રહી છે.
ગુજરાતી તરીકે આપણે ગૌરવ લઈ શકીએ કે આ ધરતીએ એવા સપૂતો આપ્યા જેમણે માત્ર ભારત જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વના ઇતિહાસ પર પોતાની અમીટ છાપ છોડી છે.
નોંધ: આ લેખમાં ઐતિહાસિક તથ્યોને નિષ્પક્ષ રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ ત્રણેય મહાનુભાવોની કામગીરી અને નિર્ણયોનું મૂલ્યાંકન ઇતિહાસકારો અલગ અલગ દ્રષ્ટિકોણથી કરતા રહે છે.
