હીરા ઉદ્યોગ (સુરત): કટીંગ અને પોલિશિંગમાં સુરતનું વર્લ્ડ ડોમિનેન્સ.

જ્યારે પણ પૃથ્વીના કોઈપણ ખૂણે, પછી તે ન્યુયોર્કનો ફિફ્થ એવન્યુ હોય, લંડનનું બોન્ડ સ્ટ્રીટ હોય કે હોંગકોંગના બજારો હોય, ત્યાં કોઈ આભૂષણમાં જડાયેલો હીરા ચમકતો હોય, ત્યારે પૂરી શક્યતા છે કે તે હીરાએ પોતાની ચમક ભારતભરના એક જ શહેરમાં મેળવી છે – અને તે છે સુરત.

ગુજરાતનું આર્થિક પાટનગર ગણાતું સુરત આજે માત્ર ટેક્સટાઈલ માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક હીરા ઉદ્યોગના ‘પાવરહાઉસ’ તરીકે ઓળખાય છે. આંકડાઓ આશ્ચર્યજનક છે: વિશ્વના કુલ હીરા કટીંગ અને પોલિશિંગના આશરે ૯૦% થી ૯૨% કામ સુરતમાં થાય છે. એક સમયે જે શહેર માત્ર જરીકામ અને જમણ માટે જાણીતું હતું, તે આજે એન્ટવર્પ (બેલ્જિયમ) અને તેલ અવીવ (ઈઝરાયેલ) જેવા દિગ્ગજ શહેરોને પછાડીને ડાયમંડ મેન્યુફેક્ચરિંગનું ગ્લોબલ હબ બની ગયું છે.

આ લેખમાં આપણે સુરતના હીરા ઉદ્યોગની આ ઐતિહાસિક સફર, તેની કાર્યપદ્ધતિ, અર્થતંત્ર પર તેનો પ્રભાવ અને ભવિષ્યના પડકારો વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

૧. ઇતિહાસની એરણ પર: સુરત હીરા ઉદ્યોગનો ઉદભવ

સુરતના હીરા ઉદ્યોગની શરૂઆત કોઈ મોટા કોર્પોરેટ પ્લાનિંગનું પરિણામ નહોતી, પરંતુ તે સાહસ, કોઠાસૂઝ અને સખત મહેનતનું પરિણામ હતી.

શરૂઆતના વર્ષો (૧૯૫૦-૧૯૬૦)

આઝાદી પછીના દાયકામાં સુરત મુખ્યત્વે વણાટકામ અને ખેતી પર નિર્ભર હતું. ૧૯૫૦ના દાયકાના અંતમાં પૂર્વ આફ્રિકાથી પરત ફરેલા કેટલાક ગુજરાતીઓ અને સ્થાનિક સાહસિકોએ હીરા ઘસવાની કળા શીખવાની શરૂઆત કરી. તે સમયે મુંબઈ હીરાના વેપારનું કેન્દ્ર હતું, પણ કટીંગ અને પોલિશિંગનું કામ ધીમે ધીમે સસ્તા શ્રમને કારણે સુરત તરફ વળવા લાગ્યું.

શરૂઆતમાં, સૌરાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી (જેમ કે ભાવનગર, અમરેલી) મોટા પાયે લોકો રોજીરોટી માટે સુરત આવ્યા. આ લોકોમાં કોઠાસૂઝ હતી અને કલાકો સુધી એકાગ્રતાથી કામ કરવાની ધગશ હતી. આ વર્ગ ‘રત્નકલાકાર’ તરીકે ઓળખાયો.

૧૯૭૦-૮૦ નો સુવર્ણકાળ અને ઓસ્ટ્રેલિયન રફ

૧૯૭૦ના દાયકામાં જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાની ‘આર્ગાઈલ માઈન્સ’માંથી મોટી માત્રામાં નાના કદના અને ઓછી ગુણવત્તાવાળા હીરા નીકળવા લાગ્યા, ત્યારે યુરોપના કારીગરોએ તેને ઘસવાની ના પાડી દીધી કારણ કે ત્યાં મજૂરી મોંઘી હતી. આ ‘નકામી’ ગણાતી રફ સુરત આવી. સુરતના કારીગરોએ પોતાની આવડતથી આ નાના હીરાઓને પણ ચમકાવી દીધા અને દુનિયાને બતાવ્યું કે તેઓ કચરામાંથી કંચન બનાવી શકે છે. આ ઘટના સુરત માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થઈ.

૨. ‘સુરત મોડલ’: શા માટે સુરત જ વિશ્વનું લીડર બન્યું?

વિશ્વના અનેક શહેરો હોવા છતાં, સુરતે જ કેમ આ ઇન્ડસ્ટ્રી પર કબજો જમાવ્યો? તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

સસ્તું અને કુશળ માનવબળ

હીરા ઉદ્યોગમાં મશીનરી ભલે આવી ગઈ હોય, પણ હીરાની પરખ અને ફિનિશિંગ માટે માનવીય સ્પર્શ અને આંખની જરૂર પડે છે. સૌરાષ્ટ્રમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લાખો કારીગરોએ ઓછી મજૂરીએ ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું કામ કરી આપ્યું. આ ‘પટેલ પાવર’ (પાટીદાર સમાજ) અને અન્ય સમાજોનું યોગદાન અદ્વિતીય રહ્યું છે.

સાહસિકતા અને જોખમ લેવાની વૃત્તિ

સુરતના ઉદ્યોગપતિઓ, જે ‘કાકા’ કે ‘શેઠ’ તરીકે ઓળખાય છે, તેઓ જોખમ લેવામાં માનતા હતા. જ્યારે દુનિયા નવી ટેકનોલોજીથી ડરતી હતી, ત્યારે સુરતના કારખાનેદારોએ મોંઘીદાટ લેસર મશીનરી વસાવી.

વિશ્વાસ આધારિત અર્થતંત્ર (ચિઠ્ઠી વ્યવહાર)

હીરા ઉદ્યોગની સૌથી મોટી વિશેષતા છે તેનો ‘વિશ્વાસ’. અહીં કરોડો રૂપિયાનો વેપાર માત્ર મોઢાની વાત અને કાગળની ચિઠ્ઠી પર થાય છે. ‘દલાલ’ (બ્રોકર) રફ હીરાનું પેકેટ લઈને ફરે છે અને પેમેન્ટના વાયદા પર સોદા થાય છે. આ વ્યવસ્થાએ બેન્કિંગ સિસ્ટમની જટિલતાઓ વગર બિઝનેસને ઝડપી બનાવ્યો.

આંગડિયા પ્રથા

સુરત અને મુંબઈ વચ્ચે હીરા અને રોકડની હેરફેર માટે ‘આંગડિયા’ સિસ્ટમ એક કરોડરજ્જુ સમાન છે. આ એક અનૌપચારિક કુરિયર સેવા છે જે કરોડોનો માલ પોલીસ પ્રોટેક્શન કે ઇન્સ્યોરન્સ વગર, માત્ર વિશ્વાસ પર એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડે છે.

૩. કટીંગ અને પોલિશિંગ: રફ પથ્થરથી ચમકતા હીરા સુધીની સફર

સુરતમાં હીરાનું પ્રોસેસિંગ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જે હવે સંપૂર્ણપણે હાઈ-ટેક બની ગઈ છે.

૧. પ્લાનિંગ (Planning):

જ્યારે રફ (કાચો) હીરો કારખાનામાં આવે છે, ત્યારે તે એક સામાન્ય કાંકરા જેવો દેખાય છે. સૌથી પહેલા તેનું સ્કેનિંગ થાય છે. ‘ગેલેક્સી’ જેવી મશીનો હીરાની અંદર રહેલી અશુદ્ધિઓ (Inclusions) ને મેપ કરે છે. ત્યારબાદ નિષ્ણાત પ્લાનર્સ નક્કી કરે છે કે આ પથ્થરમાંથી કઈ રીતે મેક્સિમમ વજન અને શ્રેષ્ઠ ક્વોલિટીનો હીરો કાઢી શકાશે.

૨. ક્લીવિંગ અને સોઈંગ (Cleaving & Sawing):

જૂના જમાનામાં હાથથી હીરા તોડવામાં આવતા. હવે, ‘લેસર ટેકનોલોજી’નો ઉપયોગ થાય છે. લેસર કિરણો હીરાને ચોકસાઈથી કાપે છે જેથી વેસ્ટેજ (બગાડ) ઓછામાં ઓછો થાય. સુરતમાં વિશ્વની સૌથી વધુ ડાયમંડ લેસર મશીનો કાર્યરત છે.

૩. બ્રુટિંગ (Bruting):

આ પ્રક્રિયામાં હીરાને ગોળ અથવા ફેન્સી આકાર (જેમ કે હાર્ટ, ઓવલ, પિઅર) આપવામાં આવે છે. બે હીરાઓને એકબીજા સાથે ઘસીને અથવા મશીન દ્વારા તેને પ્રારંભિક આકાર અપાય છે.

૪. પોલિશિંગ (Polishing):

આ સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે. અહીં ‘રત્નકલાકાર’ ઘંટી (Polishing wheel) પર બેસીને હીરાના પાસા (Facets) પાડે છે. એક સ્ટાન્ડર્ડ રાઉન્ડ બ્રિલિયન્ટ કટ હીરામાં ૫૭ કે ૫૮ પાસા હોય છે. આ પાસા ચોક્કસ ખૂણે (Angle) હોવા જોઈએ જેથી પ્રકાશનું પરાવર્તન શ્રેષ્ઠ રીતે થાય અને હીરો ઝગમગે.

૫. ગ્રેડિંગ અને QC (Grading):

તૈયાર થયેલા હીરાનું ક્વોલિટી ચેકિંગ થાય છે. અહીં 4Cs (Cut, Clarity, Color, Carat) ના આધારે તેનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે.

૪. ટેકનોલોજીનો વિસ્ફોટ: પરંપરાથી આધુનિકતા તરફ

વીસ વર્ષ પહેલા સુરતના કારખાનાઓમાં ધૂળ અને અવાજ હતો, આજે મોટા એકમો (જેમ કે કિરણ જેમ્સ, હરિકૃષ્ણ એક્સપોર્ટ્સ, શ્રી રામકૃષ્ણ એક્સપોર્ટ્સ – SRK) કોર્પોરેટ ઓફિસ જેવા લાગે છે.

• સરીન ટેકનોલોજી (Sarin Technology): ઈઝરાયેલની આ ટેકનોલોજીએ સુરતમાં ક્રાંતિ કરી. હીરાના પ્લાનિંગમાં મેન્યુઅલ ભૂલો દૂર થઈ.
• ઓટોમેટિક પોલિશિંગ: હવે એવા રોબોટિક મશીનો આવી ગયા છે જે માનવ હસ્તક્ષેપ વગર હીરાને પોલિશ કરી શકે છે, જોકે ફાઈનલ ટચ માટે હજુ પણ કારીગર અનિવાર્ય છે.
• ડેટા એનાલિટિક્સ: દરેક હીરાનો ડેટા ટ્રેક કરવામાં આવે છે. રફમાંથી કેટલું વજન ઘટ્યું, કયા કારીગરે કામ કર્યું, તે બધું કોમ્પ્યુટરાઈઝડ છે.

આ ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડને કારણે સુરત ચીન જેવા હરીફો સામે ટકી શક્યું છે. ચીન પાસે સસ્તું લેબર હતું, પણ સુરત પાસે ‘સ્કિલ + ટેકનોલોજી + સ્પીડ’ નું સંયોજન હતું.

૫. સુરત ડાયમંડ બોર્સ (SDB): વિશ્વનું સૌથી મોટું ઓફિસ બિલ્ડિંગ

સુરતના હીરા ઉદ્યોગની યશકલગીમાં નવું છોગું એટલે ‘સુરત ડાયમંડ બોર્સ’. ખજોદ વિસ્તારમાં આવેલું આ બિલ્ડિંગ માત્ર સુરતનું જ નહીં પણ ભારતનું ગૌરવ છે.

• વિશ્વ રેકોર્ડ: આ બિલ્ડિંગે અમેરિકાના પેન્ટાગોનને પાછળ છોડીને ‘વિશ્વના સૌથી મોટા ઓફિસ બિલ્ડિંગ’ તરીકે ગિનીસ બુકમાં સ્થાન મેળવ્યું છે.
• ઉદ્દેશ્ય: અત્યાર સુધી સુરતમાં હીરા બનતા હતા, પણ વેપાર (ટ્રેડિંગ) માટે મુંબઈના બાંદ્રા-કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ (BKC) કે ભારત ડાયમંડ બોર્સ પર આધાર રાખવો પડતો હતો. SDB નો હેતુ વેપારને મુંબઈથી સુરત લાવવાનો છે, જેથી મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટ્રેડિંગ એક જ જગ્યાએ થાય.
• સુવિધાઓ: અહીં ૪,૦૦૦ થી વધુ ઓફિસો, કસ્ટમ ક્લિયરન્સ હાઉસ, સેફ વોલ્ટ અને બેન્કિંગ સુવિધાઓ એક જ છત નીચે ઉપલબ્ધ છે.

જોકે, શરૂઆતના તબક્કામાં મુંબઈથી વેપારીઓને અહીં સ્થળાંતરિત કરવામાં થોડા પડકારો આવ્યા છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ બોર્સ સુરતને ‘ડાયમંડ ટ્રેડિંગ હબ’ બનાવશે તે નિશ્ચિત છે.

૬. લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ્સ (LGD): ભવિષ્યની નવી દિશા

કુદરતી હીરાની ખાણો ખાલી થઈ રહી છે અને તેના ભાવ આસમાને છે. ત્યારે સુરતે સમયની નજાકત પારખીને લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ (LGD) એટલે કે પ્રયોગશાળામાં બનતા હીરા તરફ મોટું પ્રયાણ કર્યું છે.

• શું છે LGD? આ નકલી હીરા નથી. આનું રાસાયણિક અને ભૌતિક બંધારણ કુદરતી હીરા જેવું જ હોય છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે તે જમીનની નીચે લાખો વર્ષમાં બનવાને બદલે લેબમાં અઠવાડિયામાં બને છે.
• સુરતનો રોલ: આજે સુરત LGD નું પણ ગ્લોબલ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બની રહ્યું છે. ખાસ કરીને ‘CVD’ (Chemical Vapor Deposition) ટેકનોલોજીમાં સુરતે મહારત હાંસલ કરી છે.
• ફાયદા: આ હીરા કુદરતી હીરા કરતા ૭૦-૮૦% સસ્તા છે અને પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન કરે છે (Eco-friendly). અમેરિકામાં આ હીરાની જબરદસ્ત માંગ છે.

૭. સામાજિક અને આર્થિક પ્રભાવ

સુરતના હીરા ઉદ્યોગનો પ્રભાવ માત્ર આર્થિક આંકડાઓ પૂરતો સીમિત નથી; તે સામાજિક તાણાવાણા સાથે વણાયેલો છે.

૧. રોજગારી:

આ ઉદ્યોગ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે અંદાજે ૧૫ થી ૨૦ લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. સૌરાષ્ટ્રના ગામડાઓમાંથી આવતા ઓછા ભણેલા યુવાનો માટે પણ અહીં કામ અને સન્માન છે.

૨. શિક્ષણ અને સેવા:

હીરા ઉદ્યોગપતિઓએ સુરતમાં શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને કોલેજોનું નિર્માણ કર્યું છે. કિરણ હોસ્પિટલ તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. દુષ્કાળ હોય કે પૂર, સુરતના હીરાવાળાઓ હંમેશા મદદ માટે આગળ આવ્યા છે.

૩. વરાછા અને કતારગામનો વિકાસ:

આ બે વિસ્તારો હીરા ઉદ્યોગને કારણે જ ધમધમે છે. અહીંની રિયલ એસ્ટેટ, ખાણીપીણી અને રિટેલ માર્કેટ હીરા ઉદ્યોગની તેજી-મંદી પર ચાલે છે.

૮. વર્તમાન પડકારો અને મુશ્કેલીઓ

કોઈપણ ઉદ્યોગની જેમ, સુરતનો હીરા ઉદ્યોગ પણ હાલમાં કેટલાક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે:

• ભૂ-રાજકીય તણાવ (Russia-Ukraine War): વિશ્વના ઘણા રફ હીરા રશિયાની ખાણો (Alrosa) માંથી આવે છે. યુદ્ધને કારણે G7 દેશો અને અમેરિકાએ રશિયન હીરા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આને કારણે સુરતમાં કાચા માલની અછત અને પેમેન્ટની સમસ્યા ઊભી થઈ છે.
• વૈશ્વિક મંદી: અમેરિકા અને ચીન, જે હીરાના સૌથી મોટા ગ્રાહકો છે, ત્યાં આર્થિક મંદી હોવાથી હીરાની માંગમાં ઘટાડો થયો છે. પોલિશ્ડ હીરાના ભાવ ઘટ્યા છે જ્યારે રફ હીરાના ભાવ ઊંચા રહ્યા છે, જેનાથી નફો ઘટ્યો છે.
• LGD vs Natural: લેબ-ગ્રોન હીરાના ભાવમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે કુદરતી હીરાના બજારમાં અસ્થિરતા આવી છે. ઘણા કારખાનેદારો કુદરતી છોડીને LGD તરફ વળ્યા છે, પણ ત્યાં પણ હવે સ્પર્ધા વધી ગઈ છે.
• લિક્વિડિટીની સમસ્યા: બજારમાં પૈસા ફરતા ઓછા થયા છે. પેમેન્ટના ધારાધોરણો કડક બન્યા છે અને ઉધારી પર ચાલતા ધંધામાં જોખમ વધ્યું છે.

૯. ભવિષ્યની સંભાવનાઓ: આગળ શું?

પડકારો હોવા છતાં, સુરતનો હીરા ઉદ્યોગ સ્થિતિસ્થાપક (Resilient) છે. ભવિષ્યમાં નીચે મુજબના ફેરફારો જોવા મળી શકે છે:

1. જ્વેલરી મેન્યુફેક્ચરિંગ: માત્ર હીરા ઘસીને વેચવાને બદલે, હવે સુરતના ઉદ્યોગપતિઓ સીધા દાગીના બનાવીને વેચવા તરફ વળ્યા છે. ‘ફાર્મ ટુ ફેશન’ જેવો આ કોન્સેપ્ટ છે – ‘માઈન ટુ માર્કેટ’.
2. ડાયરેક્ટ માર્કેટિંગ: અત્યાર સુધી સુરતનો હીરો મુંબઈ, એન્ટવર્પ કે દુબઈ થઈને ગ્રાહક પાસે જતો હતો. હવે ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ અને SDB ના કારણે સુરત સીધું વિશ્વ સાથે જોડાઈ રહ્યું છે.
3. બ્રાન્ડિંગ: ભારતીય કંપનીઓ હવે પોતાની બ્રાન્ડ વેલ્યુ ઊભી કરી રહી છે. (દા.ત. ડિવાઈન સોલિટેર).

નિષ્કર્ષ

સુરતનો હીરા ઉદ્યોગ એ માત્ર પથ્થરો ઘસવાનો વ્યવસાય નથી; તે માનવ શ્રમ, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને ગુજરાતી સાહસવૃત્તિનો ત્રિવેણી સંગમ છે. એક નાનકડી શરૂઆતથી લઈને વિશ્વના ૯૦% બજાર હિસ્સા સુધીની આ સફર અકલ્પનીય છે.

ભલે આજે મંદીના વાદળો હોય, પણ ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે જ્યારે હીરા ઉદ્યોગ પર સંકટ આવ્યું છે (પછી તે ૨૦૦૮ની મંદી હોય કે કોવિડ), સુરત વધુ મજબૂતીથી બેઠું થયું છે. સુરતની ઘંટીઓ પર ઘસાતો દરેક હીરો માત્ર કાર્બનનો ટુકડો નથી, પણ તે લાખો પરિવારોની આશાઓ અને ભારતની આર્થિક પ્રગતિનું પ્રતીક છે.

સુરત સાચા અર્થમાં ‘ડાયમંડ સિટી’ છે, અને રહેશે.

હીરા ઉદ્યોગને સમજવા માટેની મહત્વની શબ્દાવલી (Glossary):

શબ્દ	અર્થ
રફ (Rough)	ખાણમાંથી નીકળતો કાચો, પ્રક્રિયા વગરનો હીરો.
પોલિશ્ડ (Polished)	કટીંગ અને ફિનિશિંગ બાદ તૈયાર થયેલો ચમકતો હીરો.
કેરેટ (Carat)	હીરાના વજનનું માપ (૧ કેરેટ = ૦.૨ ગ્રામ).
ઘંટી (Ghanti)	હીરાને પોલિશ કરવા માટેનું ગોળ ફરતું મશીન/વ્હીલ.
ગેલેક્સી (Galaxy)	રફ હીરાનું સ્કેનિંગ કરતું મશીન.
સીવીડી (CVD)	લેબમાં હીરા બનાવવાની પદ્ધતિ (Chemical Vapor Deposition).
આંગડિયા	રોકડ અને હીરાની હેરફેર કરતી વિશ્વાસુ કુરિયર સેવા.